Lífríki Íslands

Hjalti Hugason, 2. February 2015 18:29

Nú nýverið hlaut Snorri Baldursson líffræðingur og þjóðgarðsvörður Íslensku bókmenntaverðlaunin fyrir stórvirki sitt Lífríki Íslands — Vistkerfi lands og sjávar (Opna – Forlagið 2014, 407 bls.).
Markmið höfundar með verkinu er að fjalla á aðgengilegan hátt um byggingu og starfsemi helstu vistkerfa landsins og leggja áherslu á orkuflæði og tengsl lífvera innan þeirra að því marki sem mögulegt er á grundvelli fyrirliggjandi rannsókna. Leitast hann meðal annars við að svara spurningum á borð við: Hvað býr að baki því sem fyrir augu ber í náttúru landsins og hafsins umhverfis það? Hvers konar líf þrífst við ólík skilyrði um allt land? Hvað gerist ef áföll dynja yfir lífríkið hér á norðurhjara?
Hvað svo sem segja má um hina margrómuðu sérstöðu íslenskrar (þjóð-)menningar í bráð og lengd sem mörgum hefur verið svo tíðrætt um í sjálfsmyndarsmíð síðari ára er ljóst að landið — leiksvið þjóðlífsins og grundvöllur — hefur ýmiss konar sérstöðu. Ísland er ung úthafseyja fjarri öðrum löndum og staðsett norður undir heimskautsbaugi. Lífríki landsins er að langmestu leyti til komið eftir að síðasta kuldaskeiði ísaldar lauk fyrir um 15000 árum. Hér hefur þróast lágstemmt gróðurfar sem löngum hefur staðið höllum fæti. Loftslag er hér hart, ótal eldgos hafa mætt á landinu síðan á ísöld og á síðastliðnum 1150 árum hafa íbúarnir herjað gegn landinu svo vísað sé til frægrar greinar sem Laxness ritaði í Sunnudagsblað Tímans sáluga fyrir tæpri hálfri öld (17. jan. 1971). Titill hennar var lengi eins konar slagorð fyrir náttúruvernd hér. „Hernaðurinn gegn landinu“ fólst í fyrstu í að frumbyggjar hér eyddu skógum í því skyni að gera sér landið undirgefið í anda Fyrstu Mósebókar (1. kap. 28. v.). Lengst af birtist hernaðurinn svo í ofbeit sauðfjár og hrossa og loks í stórfelldri og oft tilgangslausri framræslu og þurrkun votlendis auk annarra inngripa mannsins í náttúruna nú síðast með byggingu stórvirkjana á jöðrum hálendisins. Allt hefur þetta mætt á lífkerfunum, stundum og á sumum sviðum svo mjög að stórspjöllum hefur valdið.
Við sem umgengist höfum landið í hálfa öld eða þar yfir gerum okkur þó grein fyrir að gróðurfar þurrlendis, það vistkerfi sem við flest erum næmust fyrir, hefur víða breyst til bóta í seinni tíð. Þar kemur margt til. Víða hefur stórlega verið dregið úr beit, landgræðsla er tekin að skila árangri, landssvæði hafa verið friðuð og nokkurt votlendi hefur verið endurheimt. Loks má benda á að skammtímaáhrif hnattrænnar hlýnunar veldur því að hér fer gróðri fram hvað svo sem kann að gerast fari hiti yfir þolmörk þess gróðurfars sem hér er uppruna- eða náttúrulegt. Þá má heldur ekki gleyma að stjórnun fiskveiða á undangengnum áratugum hefur styrkt lífkerfi sjávar svo um munar hvað sem okkur kann svo að finnast um útfærslu aflastýringarinnar og félagslegar afleiðingar kvótakerfisins.
Lífríki Íslands skiptist í sex meginkafla: Eyjan Ísland á jaðri norðurhjara, Saga lands og lífríkis, Lífríki sjávar, Lífríki ferskvatns, Lífríki þurrlendis og Staða íslenska lífríkisins. Líta má á tvo fyrstu kaflana sem eins konar bargrunn næstu þriggja kafla sem lýsa meginvistkerfum landsins og hafsins umhverfis það en á þeim hvílir tilvera okkar í bráð og lengd. Margt í þessum köflum kann að sönnu að vera tormelt fyrir hugvísindafólk. Í síðasta kaflanum er ástandið svo metið og inntak hans getur enginn hugvísindamaður leitt hjá sér jafnvel þótt ýmsir þættir í lífríkinu kunni að vera honum eða henni algerlega framandi.
Í lokakaflanum beinir höfundurinn sjónum svo að stöðu íslenska lífríkisins í upphafi nýrrar aldar, áhrifum okkar manna á lífríkið, yfirvofandi breytingum, líklegri þróun í náinni framtíð og hvernig við tryggjum vernd lífríkisins til frambúðar. Þetta eru atriði sem koma okkur öllum við. Bókinni lýkur svo með stuttri umfjöllun um náttúruvernd.
Við lestur bókarinnar er sláandi að komast að raun um að rask (tiltekinn afmarkaður atburður eða ferli sem breytir stofnum, tegundum eða vistkerfum) af manna völdum hefur óvíða orðið meiri en hér. Er nú svo komið að óskert upprunaleg lífkerfi er óvíða að finna á landinu nema þar sem land hefur verið friðað lengi eða á einangruðum stöðum sem búfé hefur ekki komist að. Er þetta þörf áminning um að umræða um ósnortna náttúru hér á landi er nokkuð yfirborðsleg. Nú er komið að okkur að láta af hernaðinum gegn landinu og taka þátt í að snúa vörn vistkerfanna í sókn. Í Því sambandi verðum við að hafa upprunaleikann í huga, keppa að náttúrulegri endurheimt, standa vörð um líffræðilegan fjölbreytileika og verjast nýjum ágengum tegundum sem hingað hafa borist af mannavöldum eða skotið rótum vegna loftslagsbreytinga. Nú á nýrri þúsöld væri óskandi að við berum gæfu til að skila landinu af okkur í betra ástandi en við tókum við því og að við getum verið sannfærð um að hin endurreistu lífkerfi verði í eðlilegum samhljómi við landið eins og það var áður en við — ágengasta tegundin sem hér býr — tókum að setja mark okkar á umhverfið. Auðvitað verður landið aldrei á ný eins og það var í upphafi, viði vaxið milli fjalls og fjöru. Hið eftirsóknarverða er ef til vill að ljóðlínur á borð við „Það krækilyng sem eitt sinn óx við klett/og átti að vinum gamburmosa og stein […]“ verði áfram raunsæileg lýsing á íslensku náttúrufari, að fífan haldi áfram að fjúka síðsumars og áfram verði mögulegt að ösla í íslenskum mýrum með stör og rauða.
Vistfræði er auðvitað sú grein náttúruvísinda sem skírskotar beinast til hugvísinda. Niðurstöður hennar velta upp ótal viðfangsefnum á sviði náttúru- og lífsiðfræði sem hugvísindafólk verður að glíma við og taka þátt í að leysa. Við eins og allir aðrir sem dvelja á landinu orkum á umhverfi okkar. Það verðum við að gera á ábyrgan máta og leggja okkar af mörkum til að hernaðinum gegn landinu megi loks linna og raski vistkerfanna verði verði veitt viðnám á þeirra eigin forsendum. Hugvísindin hafa upp á fjölmargt að bjóða í því sambandi sem okkur ber að halda á lofti hvert og eitt út frá okkar bæjardyrum séð. Getur það bæði falist í fræðilegu framlagi og baráttu fyrir „praktískum“ aðgerðum og „aktívisma“.
Sem kirkjusagnfræðingi hafa mér t.a.m. stórlega blætt í augum framræsluskurðir sem göptu við nýgrafnir í votlendinu niður við Hvítá í landi Skálholts þegar ég kom fyrst á staðinn snemma á 8. áratug liðinnar aldar. Mýrarnar voru aldrei ræktaðar. Það er mér sérstakt keppikefli að þeim verið skilað að nýju sem kjörlendi jaðrakans og annarra votlendisfugla. Það væri þjóðkirkjunni, eiganda jarðarinnar, til meiri sóma en stórhýsi í „miðaldastíl“ sem suma í hennar röðum dreymir um að rísi á staðnum
Rétt er að taka fram að bókin Lífríki Íslands er hreint augnayndi, prýdd fjölda ljósmynda auk þeirra skýringarmynda og korta sem beinlíns er ætlað að koma efni ritsins til skila á sem auðskiljanlegastan máta.
Lífríki Íslands er sannkölluð verðlaunabók sem á erindi við okkur öll.

Trúarbrögð og ofbeldi

Hjalti Hugason, 23. January 2015 12:09

Ásamt Sólveigu Önnu Bóasdóttur

Undanfarið hafa spunnist miklar umræður um þá ógn sem ýmsir telja að stafi af múslimum m.a. hér á landi. Mörgum hefur verið umhugað um að ekki verði hafnað þeim kristnu gildum sem virt hafi verið hér í þúsund ár. Þessi gildi eru talin undirstaða þess friðar sem ríkir á Vesturlöndum nú um stundir. Samkvæmt þessu sjónarmiði er ofbeldisógn ekki talin vestræn heldur er hún álitin koma utanfrá og þá ekki síst frá trúarhugmyndum múslima.

Andstæð gildi?
Sú skoðun er algeng að kristin trú sé friðsöm en íslamstrú ekki. Stenst það og er raunhæft að líta svo á að trúarkenningar og trúarrit hvetji öðru fremur til ofbeldis? Hvernig ber þá að réttlæta allt það ofbeldi sem framið er af Vesturlandabúum? Hvert sóttu ráðamenn t.d. réttlætingu fyrir innrás kristinna þjóða í Írak 2003? Fjölmargir vestrænir ráðamenn studdu hana, þar á meðal íslenskir ráðherrar.
Við sem þetta ritum erum að vísu ekki sérfræðingar í íslömskum fræðum né í Kóraninum. Við gerum okkur þó ljóst að þar er að finna fjölmarga staði þar sem rætt er um ofbeldi og það réttlætt sem boðorð Guðs. Hið sama má raunar segja um trúarrit kristinna manna, Biblíuna, einkum ýmis rit Gamla testamentisins. Þar er ofbeldi víða fyrirferðarmikið og hvatt til hefnda og ófriðar. Í báðum trúarritum má því finna tengsl trúar og ofbeldis en ekki síður tengsl trúar og friðar.

Bókstafstrú
Tilvísun til trúarbókstafs er ekki framandi fyrir kristið fólk frekar en múslima. Um langt skeið mótaði kristin bókstafstrú afstöðu einstaklinga og hópa í ýmsum samfélagslegum málefnum bæði hér og erlendis. Svo er víða enn.
Íslenska samfélagið einkenndist t.d. til skamms tíma af hugmyndum feðraveldis og forræðishyggju sem voru rökstuddar með tilvísun til bókstaflegrar túlkunar Biblíunnar. Lausleg trúarsöguleg athugun færir okkur enda heim sanninn um að kristnar og múslimskar trúarhugmyndir eru ákaflega líkar hvort sem þær lúta að friði eða ofbeldi. Af því leiðir að skírskotun til trúarhugmynda hefur takmarkað gildi þegar skýra á ofbeldi.

Trú og stjórnmál
Trú og stjórnmál voru til skamms tíma samtvinnuð á Vesturlöndum. Á síðari öldum hefur svokölluð nútímavæðing aftur á móti átt sér stað okkar á meðal. Hún lýsir sér ekki síst í að trúmál hafa verið leidd til sætis á einkasviðinu en stjórnmálum komið fyrir á almannasviðinu. Í íslömskum ríkjum hefur þessi þróun ekki átt sér stað í sama mæli. Trú og stjórnmál eru þar enn samofin eins og tíðkaðist hjá okkur áður fyrr. Enn er líka svo að margar kristnar kirkjur og trúfélög eiga langt í land með að geta kallast nútímaleg.
Af framansögðu leiðir að við leysum ekki þann vanda sem mörgum virðist ríkja í samskiptum kristinna manna og múslima með að halda fram kostum kristinna gilda en ókostum hinna múslimsku. Gildi þessara trúarbragða eru mun líkari en margur hyggur.

Berjumst gegn ofbeldi
Við verðum að berjast gegn ofbeldi í öllum myndum en megum ekki einblína á hryðjuverk íslamista. Við verðum t.d. að líta í eigin barm og mótmæla gegndarlausu ofbeldi sem kristnir valdamenn standa fyrir og réttlæta með að þeir séu verndarar mannréttinda og lýðræðis á alþjóðavísu. — Ofbeldi er ofbeldi, hvar og hvernig sem það birtist og hver sem beitir því. Ofbeldi er alltaf mannfjandsamlegt hvort sem í hlut eiga einstaklingar eða heil samfélög. Þetta á ekki síst við linnulaust pólitískt ofbeldi sem beitt er á veraldarvísu og er réttlætt með reglum alþjóðasamfélagsins.

Samstaða er lausnin
Mikilvægt er að samfélög sem ekki hafa innleitt mannréttindi og frelsi borgurum sínum til handa verði studd í að tileinka sér þessi gildi. Við sem erum kristin getum ekki eignað okkur einum þessi grundvallargildi. Þvert á móti verðum við að viðurkenna að þeirra má víða sjá stað bæði í trúarlegu og veraldlegu samhengi. Sama má segja um samstöðu, samhyggð, samlíðan og siðvit. Þetta eru mannlegir eiginleikar sem alls staðar má finna burtséð frá trúarbrögðum. Hið sama á við um ofbeldi. Það er alls staðar að finna og birtingarmyndir þess eru bæði trúarlegar og veraldlegar. Skörp aðgreining hins trúarlega og veraldlega á enda ekki rétt á sér í öllu tilliti.
Í stað þess að stilla upp andstæðum kristins og íslamsks eða trúarlegs og veraldlegs er heillavænlegra að halda til haga því besta úr hugsjónum hvers um sig og sameinast um allt sem horfir til farsældar fyrir einstaklinga og samfélög.

Eggert Þór Bernharðsson — Minningarorð

Hjalti Hugason, 13. January 2015 19:25

Minningarorð við útför Eggerts Þórs Bernharðssonar í Hallgrímskirkju
13. jan. 2015

Óleiðrétt handrit.
(Nokkrir kaflar voru felldir brott í flutningi)

Deyr fé,
deyja frændur,
deyr sjálfur ið sama
en orðstír
deyr aldregi
hveim er sér góðan getur.
(Hávamál 76)
Frammi fyrir alvöru lífs og dauða leita spekiorð úr ýmsum áttum á hugann. Til þeirra sækjum við þrótt og visku til að halda áttum á erfiðum stundum. — Þessi fornu orð leituðu sterkt á mig fyrstu daga ársins.
Strax og andlát Eggerts Þórs spurðist og samstarfsfólk hans í Nýja-Garði hafði náð áttum, hóf það undirbúning að minningarstund. Hún var haldin áður en hverdagsannir hófust í húsinu. Þá varð mér ljóst að óvenju stórt skarð hafði nú verið hoggi. Við undirbúning stundarinnar var mér líka gert ljós að Eggert hefði ekki verið neinn venjulegur samstafsmaður. Heldur hafi hann átt drýgstan þátt í að móta það góða samfélag sem ríkt hefði á staðnum. — Þessa vildi fólkið minnast — þakka og finna leið til að halda áfram við breyttar aðstæður. — Mér fannst erindið sem ég fór með lýsa best þeim tilfinningum sem ég skynjaði.
— — —
En hvað er þessi orðstír sem aldrei deyr? — Getur það verið orðspor þess sem reynist heill og sannur — hreykir sér ekki upp, öfundar ekki og leitar ekki eigin ávinnings? Þegar ég nokkrum dögum síðar sat með ykkur, fjölskyldunni og nánustu vinum, tók annar texti að hljóma og mér þótti hann lýsa orðstír Eggerts í meiri smáatriðum:
Kærleikurinn er langlyndur, hann er góðviljaður. Kærleikurinn öfundar ekki.
Kærleikurinn er ekki raupsamur, hreykri sér ekki upp.
Hann hegðar sér ekki ósæmilega, leitar ekki sín eigin,
hann reiðist ekki, er ekki langrækinn.
Hann gleðst ekki yfir óréttvísinni en samgleðst sannleikanum.
Hann breiðir yfir allt, trúir öllu, vonar allt, umber allt.

Kærleikurinn fellur aldrei úr gildi. (IKor 13.4–8a)

Kalli minningar samferðafólks fram slíka texta hefur verið verið vel lifað. Þá hefur verið lagður grunnur að góðum orðstír, góðum minningum, sem lina sorg og trega þeirra sem eftir lifa. — Í því felst mikil gæfa. Góðar minningar eru haldgott vegarnesti til framtíðar. Það er sammannleg reynsla en líka rauður þráður í lífsstarfi Eggerts Þórs. Hann lét sér ekki annt um söguna af frotíðarfíkn heldur vegna þess að minningar hafa gildi fyrir nútíð og framtíð.

— — —

Eggert Þór fæddist í Reykjavík 2. júní 1958. Hann var yngstur þriggja sona hjónanna Guðrúnar Guðjónsdóttur og Bernharðs Guðmundssonar sem lést 2006. Eldri eru Guðjón Hafsteinn og Guðmundur. Leiðir þeirra Guðrúnar og Bernharðs skildu. En þegar Eggert var 10 ára gekk Guðrún í hjónaband með Gunnari Gissurarsyni. Gunnar gekk Eggerti í föðurstaða og var samband þeirra náið. Gunnar mótaði Eggert mjög sem kunni honum alltaf miklar þakkir fyrir. Gunnar lést 1993 en nafn Gunnars Theodórs heldur minningu hans á lofti.

Þegar á unga árum kom vel í ljós hvern mann Eggert hafði að geyma og eðlisþættir þróuðust sem einkenndu hann síðar fullorðinn mann. Guðrún þakkar syni sínum mikla umhuggju og hjálpsemi en þeim eiginleikum áttu mörg okkar eftir að kynnast þó á öðrum vettvangi væri.

Í fyllingu tímans lauk Eggert stúdentsprófi frá Menntaskólanum við Sund. Líklega hafa fleiri en ég álitið að þá hafi hann halið beina leið á vit sagnfræðinganna vestur á Melum. Svo var ekki. Eggert hóf nám í læknisfræði, síðar lá leiðin í sálfræði, íslensku og stjórnmálafræði og hann lagist jafnvel um skeið skeið í sjálfsnám í stærðfræði. Loks kom röðin að sagnfræðinni. Þegar að því kom má líklega líta svo á að Eggert hafi fundið sig í hugmyndalegu samhengi. Hann lauk BA-prófi í sögu og stjórnmálafræði 1983. Meðan á náminu stóð gegndi Eggert flestum trúnaðarstörfum sem stúdentum voru falin í námsgreininni og heimspekideildinni gömlu. Þá varð hann formaður Sagnfræðingafélags Ísland strax og hann öðlaðist sagnfræðings-titil. Skömmu eftir BA-próf sneri Eggert svo aftur „heim“ í söguskorina og nú sem stundakennari frá 1987. Einnig í því hlutverki kom hann að trúnaðarstörfum eftir því sem stundakennarar áttu á annað borð hlut að stjórnun. Meistaranámi lauk Eggert svo í sagnfræði 1992.

— — —
Eggert var Reykjavíkurbarn, alinn upp í Árbæjarhverfi sem þá var vaxtarbroddur borgarinnar. Hann var ekki af þeirri kynslóð sem send var í sveit og varð mikill borgarmaður. Einhver lét þau orð falla að Eggert hafi auk þess verið svo mikill krati að hann hafi á þessum tíma haft ímigust á landsbyggðinni og milda ég þó orðalagið! Stundum þótti honum Reykjavík jafnvel fullþröng og hefði líklega vel geta hugsað sér að lifa og hrærast í mun stærri borg.

Fyrsta stóra verkefni Eggerts eftir að námi lauk kann raunar bæði að vera orsök þessa Reykjavíku-hugarfars og afleiðing þess. Fer mat á því allt eftir því hvort við álítum að menn velji sér verkefni eða verkefnin velji sér menn! Þarna á ég við bindin tvö í Sögu Reykjavíkur. Á eftir fylgdu fleiri verkefni sem lutu að mannlífi, menningu og athafnasemi í borginni. Má þar nefna sögu Leikfélagsins sem hann ritaði með Þórunn, sögu Trésmiðafélagsins, Landsbankans og Íslandsbanka. — Annars ætla ég ekki að rekja hér ritaskrá Eggerts. Aðeins minna á hvernig hugarheimur okkar, áhugamál og viðfangsefni spinnast í flóknu samspili ættar, uppruna, umhverfis og aðstæðan þannig að úr verður líf — heilsteypt en margbrotin tilvera. Lífsskoðun, gildismat og samfélagssýn hefur líka mikil áhrif á viðfangsefni og efnistök okkar — ekki síður í fræðunum en á öðrum sviðum — hvort sem okkur er það ljúft eða leitt.

Ég held því að tilviljun hafi ekki ráðið þegar Eggert hóf næst vinnu að því verkefni sem vakti hvað mesta athygli á ferli hans og olli að mínu mínu mati margháttuðum straumhvörfum. Þarna á ég við stórvikrið Undir bárujárnsboga sem er borgarsaga, félagssaga, alþýðusaga og alþýðleg saga sem vakti mikla athygli á viðfangsefninu, höfundinum en ekki síst högum þeirra sem lifðu og hrærðust undir braggabogunum — um lengri eða skemmri tíma — allt fram til 1970. Ljóst er að með bók Eggerts fengu mörg þau sem búið höfðu í bröggunum uppreisn æru, eigin rödd og mál og djörfung til að gangast við þessum bakgrunni sínum með stolti. Undir bárujarnsboga er því dæmi um hvernig sagnfræðiverk geta haft félagsleg, sálfræðileg og jafnvel sálgæsluleg áhrif. Við útgáfu braggabókarinnar mótaðist líka sú afstaða Eggerts að fræðin ættu að vera almenningseign og fræðimaðurinn maður fólksins. Hann lagði meðal annars áherslu á að bækur sínar ættu að verða eins ódýrar og verða mætti.

Ég hygg líka að þetta verk hafi einnig haft mikil persónuleg áhrif á höfund sinn. Við samninguna kynntist hann meðal annars manni sem alist hafði upp í Camp Knox til sjö ára aldurs. Sá var menntaður bílasmiður og áhugamaður um bílasögu og bílasöfn. Það hefur líklega valdið því að það neistaði saman. Í félagi unnu þeir að nokkrum ritum og sýningum. Upp úr samskiptunum þróaðist öflug vinátta og sjóndeildarhringur Reykjavíkur-fræðimannsins breyttist. Landsbyggðin laukst upp fyrir honum og saman lögðust þeir félagar í lengri eða skemmri ferðir sem voru allt í senn náttúru- og mannlífsskoðun og þautskipulegar safnaheimsóknir. Ein slík stóð í viku, farin var nákvæmlega skipulögð hringferð um landið og ótal safna vitjað enda var Eggert nefndur „maðurinn sem safnaði söfnum“.

Það fer margt milli tveggja karla í bíl þótt þagnir verði líka margar og langar. Samferðamaðurinn segir að þeir hafi rætt margt: Þennan alþekkt dag og veg, söfnin sem á vegi þeirra urðu, ástand þeirra og gæði. Þeir ræddu samt aldrei pólitík en töluvert um hamborgara.— Á þessum ferðum breyttist viðhorf Eggerts til landsbyggðarinnar og náttúrunnar. Maðurinn sem mótaðist á malbikinu féll fyrir landinu, náttúrinni og mannfólkinu í hinum dreifðu byggðum.

Á ferðum spinnast náin kynni. Ég tel því að lýsing þessa samferðamanns á Eggerti búi að töluverðu heimildargildi og dregur ekki úr að heimildarmaður, sem kynntist Eggerti fullþroskuðum. Mannlýsingin er stutt og laggóð en kunnugleg: “Hann er rólegur, en vill að hlutirnir gangi, er ákveðinn og stendur fast á sínu. Það þýðir ekkert að þræta við hann.“ — „Það sem mér líkar best í fari hans er að ekki er til í honum snefill af menntahroka“. Við þessa mannlýsingu má bæta að Eggert var sjálfkjörinn til forystu hvar sem var, var ærslabelgur í hópi vina og ættingja og hann hafði góða nærveru. Sjálfum fannst mér hann einkennast af hlýju — sem hann vildi að væri dálítið hrjúf!

Ferðir Eggerts skildu einnig eftir sig margs konar afrakstur sem einkum má sjá merki um í vinnuherberginu í Nýja-Garði. Hvarvetna sem hann kom gróf hann upp markaði, minjagripa-, forn- og skransölur og keypti skringulegustu gripi úr öllum áttum. Hér var ekki um söfnunaráráttu að ræða þótt vel kunni hennar að hafa gætt í einhverju. Í þessu kom raunar fram rausnarskapur Eggerts og áhugi hans á tengslum. Ég sé ekki fyrir mér að hann hafi farið með veggjum og raðað þegjandi í körfu sína. Oftar en ekki hefur hann líklega reitt fram greiðsluna með hressilegum hlátri eftir góða samræðu, snúist á hæli og kvatt á sinn kankvísa máta. Og þar er komin meginskýring kaupaáráttunnar. Það var bjargföst skoðun hans að maður ætti að skilja eitthvað eftir sig þar sem maður kæmi — og þá ekki síst fé. Það ætti að ýta undir framtak og frumkvæði, fá hjól athafnalífsins til að snúast þótt í smáu væri og þjóðhagslegur ávinningur væri ekki mikill. Í minjagripasafni Eggerts má því skoða sem eins manns byggðarstefnu og áhuga fyrir grasrótinn í hverjum stað. Hér kom líka fram höfðingslund Eggerts, menn áttu ekki að vera fastir á fé og hann hafði yndi af að gefa góðar gjafir. Hitt var honum líka lagið að gera góð kaup og finn hagkvæmt verð. Hann var höfðingi í lund en ekki hirðulaus um fé.

— — —
Starfsferill Eggerts við Háskólann hófst af fullum karfti er hann var ráðinn fastur stundakennari í sagnfræði 1997 og síðar aðjúnkt 2002. 2006 hlaut hann bæði lektors og dósents-titil og varð prófessor 2009 en þá var fræði- og kennslugrein hans orðin hagnýt menningarmiðlun. Er þar ugglaust komið að merkasta framlagi Eggerts til háskólastarfsins en hann lagði sjálfur grunn að að þessari grein, stýrði henni „með glæsibrag alla tíð og gerði hana að einni helstu aflstöð framhaldsnáms á Hugvísindasviði“ svo ég vísi til ummæla Ástráðs Eysteinssonar, forseta sviðisins. Eggert gat þó ekki gefið sig óskiptan að þessu uppbyggingarstarfi þar sem hann gegndi auk þess umfangsmiklum stjórnunarstörfum: Var formaður sagnfræði- og fornleifafræðiskorar frá 2007 til 2008 er hann tók við starfi deildarforseta í Sagnfræði- og heimspekideild sem þá varð til og gegndi því til 2012. Auk þessa gegndi hann ýmsum nefnda- og trúnaðarstörfum sem ekki verður getið hér.

Eggert hafði ákveðna sérstöðu í hópi háskólafólks af sinni kynslóð. Hann lauk ekki doktorsprófi. Með því tók hann áhættu. Svo hefði geta farið að hlið háskólans lokuðust honum í samkeppni um stöður eða störf sem fór mjög harðnandi meðan hann haslaði sér völl. Þetta val dró þó ekki úr honum frumkvæði, þrótti og áræði í háskólastarfinu heldur varð honum fremur til hvatningar. Hann var framsækinn og metnaðargjarn fyrir hönd þeirra málefna sem hann bar fyrir brjóti og þá ekki síst menningarmiðlunarinnar. Hann stóðst líka hæfismat til hæstu háskólagráðu og gegndi henni með sóma.

Ég hef það líka á tilfinningunni að Eggert hafi ekki látið matskerfi Háskólans stýra verkum sínum um of. Mörg þeirra hefðu líklega getað skilað honum drýgri afrakstri hefði hann lagt þau öðru vísi upp, fækkað myndum en dregið úr alþýðleika, ritað fleiri greinar en færri bækur, skrifað meira á erlendum málum en minna á íslensku. Erindi Eggerts á starfsakur sögunnar var einfaldlega ekki að loka sagnfæðina inni í fílabeinstrurni. Hann vildi taka þátt í að opna hana og víkka, gera hana að almenningseign, færa þjóðinni hana í nýjum búningi. Hann var einn þeirra sem báru hugsjónina um Háskóla Íslands sem þjóðskóla áfram inn í nýja öld.

Fyrir störf sín hlaut Eggert margvíslegan heiður. 1997 hlaut hann viðurkenningu úr Gjöf Jóns Sigurðssonar og viðurkenningu frá Bókasafnssjóði höfunda tveimur árum síðar. Þá voru öll meginrit hans tilnefnd til íslensku bókmenntaverðlaunanna nú síðast nýjasta Reykjavíkurbókurbókin um Sveitina í sálinni. Þar var borgarfræðimaðurinn á sinn hátt að tengja hugarfar þéttbýlis og landsbyggðar og hverfa að nýju að þeirri alþýðsögu sem braggabókin var svo gott dæmi um.

Það er ekki við hæfi orð mín hér verði aðeins helguð sýslulífi Eggerts. En mér er vorkunn þegar kallið kemur á dagsláttunni. Þess skal getið að Eggert féll frá hálfnuðu verki sem ber vinnutitilinn Böðullinn, þjófurinn, hómópatinn og griðkan. Með því vildi hann grafast fyrir um sakamál sem lengi hefur vakið áhuga og heitar tilfinningar en einnig varpa ljói hlutskipti forföður síns sem síðastur manna gekk í böðulshlutverk hér á landi. — Segja má að hér spinnist örlög ætta okkar tveggja saman. Ég er kominn í beinan legg af bróður þess sem hogginn var! Ég vona samt að mögulegt reynist að ljúka verkinu.

— — —

1981 gekk Eggert að eiga Þórunni Erlu- og Valdimarsdóttur sagnfræðing og rithöfund. Synir þeirra eru Gunnar Theodór rithöfundur og bókmenntafræðingur og Valdimar Ágúst tölvunarfræðinemi. Kona Gunnars er Yrsa Þöll Gylfadóttir sem einnig er rithöfundur og bókmenntafræðingur. Þau eiga dótturina Þórhildi Elínu sem er þriggja ára. Eggert naut afahlutverksins og næstsíðasta daginn sem hann lifið var hann með Þórhildi á jólaballi Háskólans. Er þess nú sárt saknað að þau ættu ekki lengir samvistir.

Þórunn og fjölskyldan vissu að Eggert bar til þeirra heita elsku án þess að hann væri alltaf að tjá hana. Þau skynjuðu umhyggju hans og efðuðust ekki um heilan hug. Þórunn lýsir honum sem örlátri orkulind og orkuuppsprettu. Það fer þó ekki milli mála að jafn skapandi fólk og þau voru sjálfstæðir einstaklingar sem fóru hvort sína leið í vinnubrögðum verkefnavali og lífsstíl.

— — —

Í byrjun þessarar athafnar var ef til vill slegið á óvænta strengi. Ég veit ekki hvort þið þekktuð Guðföðurinn í Eggerti eða Eggert í Guðföðurnum. Þetta var þó eitt af þeim stefjum sem urðu að rauðum þræði við undirbúning þessarar athafnar.

Eggert var forfallinn aðdáandi glæpamynda en þær urðu þó að svara ströngum kröfum. Guðfaðirinn var ein þeirra mynda sem stóðust mál. Þetta var þó aðeins einn þátturinn í Guðföður-ímyndinni.

Nemandi og síðar samstarfskona Eggerts bent á að hann hafi stöðugt verið að grafast fyrir um uppruna fólks sem á vegi hans varð, mynda tengsl, koma á samböndum, byggja upp net á stöðugt nýjum sviðum sem með einhverju móti tengdust störfum hans eða áhugamálum. — Sú sem benti á þessi augljósu tengsl við mafíu Guðföðurins var þó fljót að taka fram að Eggert hafi aldrei notaði tengslin sjálfum sér til framdráttar heldur aðeins málefnum — einhverjum af þessum ástríðum sem hann brann fyrir og tengdust svo oft sögunni, menningunni og miðluninni. Þessu að gefa þjóðinni söguna! Í því efni held ég líka að hann hafi verið fullkomlega purkunarlaus við að notfæra sér alla sína töfra og tengsl málefnunum til framdráttar.

Sterkasta tengslanetið í seinni tíð hnýtti Eggert um nemendur sína í hagnýtri menningarmiðlun. Hann bar umhyggju fyrir þeim en gerði líkla til þeirra ríkar og margvíslegar kröfur. Sumar gengu þær nokkuð lengra en almennt gerist. Honum fundust stúdentar sínir til að mynda ekki nægilega passasamir um að vökva plönturnar sem hann vildi að prýddu umhverfi menningarmiðlunarinnar. Þar er komið inn á sérstaka fagurfræði Eggerts sem kom víða fram í umhverfi hans og því sem hann lét frá sér fara.

— — —
Þeirri sem gerst þekkt varð á að lýsa lífshlaupi Eggerts svo að hann hafi lifað tvöföldu lífi á tvöföldum hraða. Þar var þó ekki um að ræða tvöfeldni óheiðarleika og blekkinga heldur hið gagnstæða: Eggert var heill og óskiptur á krefjandi sviði rit- og háskólastarfanna en einnig í umhyggju og samskipum við sína.

Synirnir lýsa því svo að pabbi þeirra hafi alltaf verið að og að hann hafi sífellt verið við tölvuna. Yfir því gladdist vinnufíkillinn sem nú stendur í stólnum. þarna taldi ég mig kominn í efni — ekki endilega til að sverta Eggert — heldur til að skyggja aðeins þá mynd sem mér fannst vissulega vera að grafa um sig hjá mér: Fundu þeir þá ekki til vanrækslu, fannst þeim þá ekki skorta athygli hans og tíma? — Ekki gat ég fengið þá kenningu mína staðfesta. Nema síður væri. Ég fékk lýsingu á fjölþættum og fjörlegum samskiptum. Eggert gat strýtt sonunum eins og öllum öðrum, æst þá og deilt við þá. Í skoðanaskiptum við þá gaf hann ekki eftir en gat svo lýst því hveru gaman það væri að eiga syni sem væru sér ekki sammála! En hann gat líka verið gagnrýnin á þá. Grein sem hann ritaði eitt sinn um „unglinginn sem ekki nennir að hlusta á fréttir“ mun byggð á heimafengnu dæmi! — Hann var þó viðkvæmur gagnvart þeim og mun einhvern tímann hafa látið þau orð falla að sér sárnaði að synirnir litu aldrei í bók eftir hvorugt foreldra sinna. Í þessu mun hann þó hafa yfirdrifið!

En það var óhjákvæmilegt að starfsgleði Eggerts setti mark á heimilislífið. Hann var ástríðumaður sem brann fyrir verkum sínum. Sum þeirra voru líka þannig að hann þau gengu nærri honum og hann var sem hengdur upp á þráð yfir að eitthvað færi úrskeiðis. Það átti til dæmis við um störfin við Gettu betur.

Hann sveiflast líka milli hlutverka á heimilinu. Gunnar Theodór lýsti því hve sér hafi þótt undarlegt ungum að sjá pabba sinn breytast — bakið réttast, handahreyfingarnar verða aðrar og hann taka að tala á annan hátt með nýrri rödd. Þetta gat gerst í símatali en líka í miðjum samræðum fjölskyldunnar. Kennarinn Eggert var mættur til leiks og fór mikinn. Svolítið öðru vísi voru vinasamverur sem oft áttu sér stað á laugardagsmorgnum heima á Bárugötunni. Þá naut fyrirlesarinn Eggert sín vel og vinir hans notfærðu sér hver hafsjór af fróðleik hann var. Í stað þess að leita gagna, fletta upp og lesa sér til var bæði skilvirkara og skemmtilegra að kíkja í kaffi og leita í smiðju Eggerts.

Hraðinn og tvöfeldnin sem drepið var á vísar einnig til afkastanna en ekki síður fjölbreytninnar í miðluninni. Eggert var stöðugt að leita nýrra leiða til að koma sögunni til skila til stöðugt stærri viðtakendahóps. Þar skipti ugglaust máli að hann ólst upp við áhuga á myndum af öllu tagi. Í móðurfjölskyldu hans er til dæmis til ljósmyndasafn sem nær ótrúlega langt aftur af slíki einkasafni að vera. Líklega voru það kynnin af því sem ollu að hann varð fljótt næmur á myndmál og myndgæði og uppgötvaði stöðugt nýjar hliðar á möguleikum myndarinnar sem heimildar og miðlunartækis. Eggert notaði þó myndir ekki aðeins í vinnutengdum tilgangi. Þvert á móti má segja að stafræna ljósmyndunin hafi leyst úr læðingi listamann sem bjó með honum. Hann tók myndir og vann með þær á fjölbreyttan hátt, tók saman myndræna annála sem hann gaf vinum og vandamönnum og hélt tvær ljósmyndasýningar á eigin verkum.

— — —

Eggert gerði ríkar kröfur til sín og lagði sig allan fram um að ná markmiðum sínum. — Það eina sem hann vanrækti var hann sjálfur. — Þórunn og Valdimar höfðu þungar áhyggjur af heilsu hans og lögðu hart að honum að huga betur að henni. Eggert var tregur til að leita lækna en síðan í vor var hann alltaf á leiðinni en taldi sig ekki hafa tíma til fyrr en nýju bókinni væri lokið og henni verið fylgt úr hlaði. Þá taldi hann sig hafa vanrækt kennsluna sem bæta þyrfti úr. Á nýju ári hugðist hann hefja nýtt líf hvað þetta áhrærði. Þessa er getið til að minna okkur á að öllu erum við brothætt og öll ómetanleg. — En „Lífið manns hratt fram hleypur, hafandi enga bið!“

Það fór þó ekki milli mála að síðustu mánuðirnir voru honum gleðitími. Hann hafði öðlast dýpra sjálfstraust, hann var sáttur við verk sín og naut þess að vinna að þeim. Hann elskaði lífið alla tíð, það var honum ástríða og uppspretta stöðugt nýrra áskorana og hann lifði af krafti til hinstu stundar. Fjölskyldan sem nú sér á bak honum þakkar samvistirnar og gleðst yfir því að hann naut sín til hins síðasta og þurfti ekki að þjást.

Kæra Þórunn. Ég lýk þessari fátæklegu tölu með því að vitna til orða þinna frá um daginn. Þú saðir að þú ættir bara „hreina og heilaga sorg“. Í því felst mikil huggun sem mun létta sporin inn í þá framtíð sem nú bíður.

— — —

Ég hef verið beðin að skila nokkrum kveðjum frá fjarstöddum vinum.

Agnes S. Arnórsdóttir í Árósum skrifar:

Þakka fyrir öll góðu árin sem við áttum saman sem félagar í sagnfræðinámi við Háskóla Íslands. Þróttur þinn og kraftur mun halda áfram að verða okkar leiðarljós.
Innilegar samúðarkveðjur!

Ragnheiður Mósesdóttir í Kaupmannahöfn sendir einngi samúðarkveðjur.

Þá senda Jóhann Páll Valdimarsson og Guðrún Sigfúsdóttir útgefendur Eggerts og vinir Þórunni og fjölskyldunni samúðarkveðjur og biðja Guð að styrkja þau öll við fráfall góðs dregns og frábærs verkmanns.

Ég árétta svo að fjölskyldan vill gjarna sjá ykkur öll í niður Iðnó eftir jarðsetninguna.

Þess er vænst að við tökum öll vel undir sálmasönginn hér á eftir!

Ljós í myrkri

Hjalti Hugason, 18. December 2014 13:00

Jólasöngur starfsfólks HÍ, 18. des. 2014

Við höfum nú í enn eitt skiptið heyrt heilagt guðspjall jólanna, þ.e. a. s. hið þekktasta þeirra. Árlega kemur það til okkar, tengir okkur við liðna tíma en beinir líka sjónum okkar fram á við, til hátíðarinnar sem fer í hönd.
Jólaguðspjöllin í Nýja testamentinu eru fleiri eða að minnsta kosti þrjú. Fæðingarfrásaga Mattheusar-guðspjalls er rituð út frá sjónarhóli Jósefs sem vissulega er líkt og hornreka í frásögu Lúkasar-guðspjalls. Annars er frásaga Mattheusar grimm: full af lævísi og grimmd, flótta, ofbeldi og barnamorðum. Þar koma engir himneskir herskarar við sögu þótt engill boðaði vissulega fæðingu frelsaran. Þar er María þó ekki ávörpuð heldur Jósef.
Jólaguðspjall Jóhannesar er aftur á móti gríðarlega „abstrakt“. Það hefst á orðunum: „Í upphafi var Orðið og Orðið var hjá Guði og Orðið var Guð.“ Hér er Orðið þýðing á Logos sem kemur fyrir í „lógík“ og ýmsum orðmyndum öðrum sem tegjast rökum, rökræðum, vitsmunum og skynsemi. Jóhannes flytur ef til vill jólaguðspjall heimspekinga og háskólaborgara. Hann tengir hið „abstrakta“ orð þó einnig við raunheminn:
Hið sanna ljós, sem upplýsir hvern mann kom nú í heiminn. Hann var í heiminum og heimurinn var orðinn til fyrir hann en heimurinn þekkti hann ekki. Hann kom til eignar sinnar, en hans eigin menn tóku ekki við honum. En öllum þeim, sem tóku við honum, gaf hann rétt til að verða Guðs börn, þeim, er trúa á nafn hans.
Orð er sterkt hugtak sem miðlar margháttuðum boðskap. — Ljós sem skín í myrkri er ekki síður sterkt tákn. Það skiljum við sem upplifum íslenskt skammdegismyrkur eins og það gerist svartast einmitt nú dagana fyrir vetrarsólhvörf. Myrkrið sem við erum stödd í þessa dagana gera aðventuna, þessar þrjár til fjórar vikurnar fyrir jól svo mikilvægan og magnþrunginn tíma.
Aðventan felur einmitt í sér andóf, mótmæli, uppreisn eða bylting gegn myrkri. Þegar skammdegið gerist svartast kveikjum við ljós. Á liðnum vikum hafa mörg okkar vísast sett upp seríur á svölum eða í trjám og runnum, komið fyrir ljósastjökum eða stjörnum í gluggum. Ljósunum hefur stöðugt fjölgað og gleðja augað í öllum regbogans litum.
Ljós sem lýsir í myrkri er tákn um líf og er í raun frummynd vonar. Ljósið lýsir upp myrkur, dreifir hita — ef ekki í bókstaflegum skilningi þá í óeiginlegri merkingu — og nú á allar síðustu tímum höfum við lært að ljós vinnur jafnvel gegn þunglyndi og depur. Þannig nærir ljósið lífið á ótrúlega marga vegu. Ljósið boðar líka sigur lífsins yfir dauðanum. Þegar við kveikjum á kerti við leiði ástvinar eins og sum okkar eiga ef til vill eftir að gera á komandi jólum er það yfirlýsing okkar þess efnis að lífið sé máttugra en dauðinn. Það er sigri hrósandi vitnisburður um upprisutrú og von um endurfundi jafnvel þótt auðvitað fylgi líka sorg og tregi en vonandi umfram allt þakklæti.
Ljós er tákn sem ekki verður misskilið í skammdeginu. En það er til annars konar myrkur og skammdegismyrkrið er ekki það versta. Til er sálrænt myrkur, svartnætti sem hellst getur yfir okkur hvenær og hvar sem er á lífleiðinn og raunar hvernig sem stendur á. Jarðnesk gæði og líkamlegt atgerfi getur ekki komið í veg fyrir það. Það er einnig til andlegt myrkur sem getur búið um sig í huga þess sem finnst Guð fjarri en tómið og tilgangasleysið blasa við. Einnig má tala um félagslegt myrkur sem getur lagst yfir heil lönd og ríki. Á árunum sem liðin eru frá Hruni má segja að það hafi verið meiri sorti yfir samfélagi okkar en um langan tíma fyrir Hrun. Víst hefur rofað til síðan í Búsáhaldabyltingunni en það er enn ekki orðið bjart. Andstæðurnar í samfélaginu eru að aukast og það hryktir víða í stoðum velferðarkerfisins eins og umræðurnar um fjárlög næsta árs hafa borið vitni um.
Ef til vill er átt við slíkt félagslegt myrkur í jólatextanum þekkta sem ábyggilega er tekinn að hljóma í hugum einhverra:
Sú þjóð, sem í myrkri gengur,
sér mikið ljós.
Yfir þau sem búa í landi náttmyrkranna
skín ljós.
2Þú eykur stórum fögnuðinn,
gerir gleðina mikla.
Menn gleðjast fyrir augliti þínu
eins og þegar uppskeru er fagnað,… (Jes 9.1–2)

Einnig í félagslegu myrkri hefur ljósið táknræna merkingu sem veitir von. Það er til ljós sem lýst getur upp lönd náttmyrkranna, ljós réttlætis, friðar og sáttargjörðar.

Við skulum leitast við að láta þetta ljós lýsa okkur á komandi dögum en ekki síður gera okkur far um að reyna að bera það áfram til þeirra sem við lifum með og umgöngumst. Þannig leggjum við okkar litla skerf af mörkum til að ljós Guðs lýsi í þessum heimi og geri hann mannúðlegan og boðlegan öllum mönnum en ekki aðeins okkur sem búum okkur nú undir að fagna komu frelsarans við gnægtarborðið sem bíður okkar. — Guð gefi okkur náð til Þess!

Sú þjóð sem í myrkri gengur

Hjalti Hugason, 15. December 2014 20:36

Laugarneskirkja 13. des. 2014

Við erum nú stödd djúpt inni í þeim mikilvæga tíma sem kallast aðventa eða jólafasta og er haldinn þegar skammdegið er svartast.

Uppreisn gegn myrkri

Aðventan felur í sér andóf, mótmæli eða uppreisn gegn myrkri. Þegar skammdegið gerist svartast kveikjum við ljós! Undanfarnar vikur hafa mörg okkar vísast sett upp seríur á svölum eða í trjám og runnum og komið fyrir ljósastjökum eða stjörnum í gluggum. Og í dag var kveikt á þriðja kertinu í aðventukransinum. Á undanförnum vikum hefur ljósunum stöðugt fjölgað.

Ljós sem lýsir í myrkri er tákn um líf og von. Ljósið lýsir upp myrkur, dreifir hita og nú höfum við lært að ljós vinnur jafnvel gegn þunglyndi og depurð. Þannig nærir ljósið lífið á ótrúlega marga vegu.

Ljós er tákn sem ekki verður misskilið í norrænu skammdegi.

Margs konar myrkur

En það er til annars konar myrkur og skammdegismyrkrið er ekki það versta. Til er sálrænt myrkur, svartnætti sem hellst getur yfir okkur hvenær sem er á lífsleiðinni, andlegt myrkur sem sest að í huga þess sem finnst Guð fjarri og tóm eitt og tilgangsleysi blasa við. Einnig má tala um félagslegt myrkur sem getur lagst yfir heil lönd og ríki. Á árunum sem liðin eru frá Hruni má þó ef til vill segja að það hafi verið meiri sorti yfir samfélagi okkar en um langan tíma fyrir Hrun. Víst hefur rofað til síðan í Búsáhaldabyltingunni en það er enn ekki orðið bjart eins og læknadeilan og stríðið um RÚV bera meðal annars vott um.
Ef til vill er átt við slíkt félagslegt myrkur í jólatextanum þekkta:

Sú þjóð, sem í myrkri gengur,
sér mikið ljós.
Yfir þá sem búa í landi náttmyrkranna
skín ljós.
Þú eykur stórum fögnuðinn,
gerir gleðina mikla.
Menn gleðjast fyrir augliti þínu
eins og þegar uppskeru er fagnað … (Jes 9.1–2)

Hvers væntum við?

Heitið aðventa á uppruna sinn í alþjóðamáli Vesturkirkjunnar latínu og kallast þar adventus Domini eða koma Drottins. Þetta er tími eftirvæntingar og tilhlökkunar, biðtími eftir einhverju meira og betra en sjálf aðventan þrátt fyrir allt er. Tími þar sem við og gjörvöll kirkjan horfum fram á við og væntum. En meðan við bíðum ættum við að spyrja: Eftir hverju bíðum við? Hvað er það sem við væntum? Væntingar okkar og vonir segja okkur nefnilega eitt og annað um okkur sjálf og gildismat okkar.

Þessa dagana hlakka börnin og mörg okkar eldri sem tekist hefur að halda í eitthvað af barninu í sér eftir jólunum og við það er auðvitað ekkert að athuga. — En mörg okkar á meðal vænta þó ugglaust einhvers annars og meira en enn einna jólanna sem vissulega gefa okkur verðskuldaða tilbreytingu og hvíld í svartasta skammdeginu. Þar á ég við þau sem vona að hinu félagslega myrkri linni, misskiptingunni, ranglætinu, oflætinu, drambinu, spillingunni, hrokanu, yfirganginum sem svo víða verður vart í samfélagi okkar verði settar skorður. Það gerði til dæmis fólkið á Austurvelli Hrun-veturinn og aftur í vetur. Um slíkt fólk var einu sinni sagt:

Sæl eru þau sem hungrar og þyrstir eftir réttlætinu
því að þau munu södd verða.
Sæl eru miskunnsöm
því að þeim mun miskunnað verða.
Sæl eru hjartahrein
því að þau munu Guð sjá.
Sæl eru friðflytjendur
því að þau munu Guðs börn kölluð verða.
Sæl eru þau sem ofsótt eru fyrir réttlætis sakir
því að þeirra er himnaríki. (Mt 5.6–9)

Viðsjárverðir tímar

Vel má vera að við lifum nú viðsjárverða tíma. Margir tala þessa mánuðina um nýtt kalt stríð en það er líkingamál eða sviðsmynd sem veldur okkur sem munum fyrra kalda stríðið verulegum óhug. Það voru vondir tímar sem sköpuðu vont samfélag og gerði fólk verra en það þurfti að vera — jafnvel okkur sem þá vorum bara börn og unglingar. Grafið var undan trausti og kallaðar fram andstæður sem ekki var gott að alast upp við.

Um daga fyrra kalda stríðsins var kjarnorkuváin sú ógn sem mannkyni stóð mest hætta af og kallaði fram vitund um að heimsendir af manna völdum væri fullkomlega raunhæfur möguleiki.

Ný ógn

Sú ógn sem við stöndum frammi fyrir nú á dögum er samt annars eðlis. Hún er eins og þokubakki úti við sjóndeildarhringinn sem nálgast stöðugt, knúin áfram af lífsstíl okkar Vesturlandabúa. Þar á ég við loftslagsbreytingarnar af okkar eigin völdum. Samkvæmt spám Alþjóðaloftslagsnefndar Sameinuðu þjóðanna mun hitinn á þessari öld hækka um allt að 4 o C. Hlýnunin getur þó jafnvel orðið enn meir eða allt að rúmlega 6 o C. Hún mun leiða til þess að hitabylgjur verða tíðari á alheimsvísu, útbreiðsla skordýra mun aukast, þurrkasvæði jarðar stækka. Skert aðgengi að vatni mun valda landeyðingu og dauða búpenings og fólks. Úrhelli og steypiregn munu jafnframt verða algengari með rofi og jarðvegsruðningi. Fellibyljum mun og fjölga og þeir ásamt hlýnuninni valda flóðbylgjum og hækkun sjávar með aukinni seltu á þeim svæðum sem verst verða úti. Innan tíu ára getur landbúnaðaruppskera í Afríku þegar hafa dregist saman um helming með tilheyrandi hungursneyð. Og innan fimmtíu ára geta fiskveiðar verið hrundar ef núverandi sókn á heimsvísu heldur áfram. Því hefur enda verið fleygt að loftslagsvandinn sé stærsta prófraun sem mannkynið hefur nokkurn tímann staðið frammi fyrir, enda munu örlög milljóna manna og dýrategunda ráðast af því hvort samfélög heimsins grípa til sameiginlegra aðgerða í tæka tíð eða ekki.

Eðli þessarar prófraunar rennur líklega fyrst upp fyrir okkur þegar við tökum tillit til þess efnahagslega, félagslega og pólitíska óstöðugleika sem mun fylgja í kjölfar loftslagsvandans. Það gerist um leið og þeir hlutar mannkyns sem verst verða út taka að krefjast — ef ekki réttlætis — þá í það minnsta réttar síns til lífs. En við því er þá líka að búast að við sem betur eru sett reynum að standa verja núverandi lífsform okkar með kjafti og klóm en það byggist eins og við vitum öll á ranglátri skiptingu jarðargæða.

Vonarrík framtíð

Ég veit að þetta er ekki jólalegt tal en ég vil ákveðið halda því fram að það sé aðventulegt. Ég veit líka að við erum mörg sem væntum þess að þessu ástandi megi linna og betri tíð fara í hönd. Það mun þó aðeins gerast ef réttlæti kemst á í samskiptum manna og þjóða. Sumir textar aðventunnar fela einmitt í sér slíka von m.a einn af Gamla testamentis-textum síðastliðins sunnudags:

Þá mun úlfurinn búa hjá lambinu
og pardusdýrið liggja hjá kiðlingnum.
Kálfur, ljón og alifé munu ganga saman
og smásveinn gæta þeirra.
Kýr og birna verða saman á beit,
ungviði þeirra hvílir hvort hjá öðru,
og ljónið mun bíta gras eins og nautið.
Brjóstmylkingurinn mun leika sér
við holu nöðrunnar
og barn, nývanið af brjósti,
stinga hendi inn í bæli höggormsins.
Enginn mun gera illt,
enginn valda skaða
á mínu heilaga fjalli
því að allt landið verður fullt af þekkingu á Drottni
eins og vatn hylur sjávardjúpið. (Jes 11.6–9)

Þetta er vonarrík framtíðarsýn sem bregður upp ástandi sem einkennist af jafnvægi, jöfnuði, réttlæti sátt og friði. Brugðið er upp myndum af heiminum eins og Guð hugsaði hann í upphafi og vill að hann sé.

Kölluð til ábyrgðar!

Þetta ástand mun ekki renna upp af sjálfu sér heldur kalla textar aðventu og jóla okkur til ábyrgðar og baráttu fyrir því að þessi draumsýn geti orðið að veruleika. — Við eigum langt í land með að axla þá ábyrgð en við getum notað þessa jólaföstu sem æfingi í að keppa að þessu marki.

Guð gefi okkur náð til þess!

Boðskapur aðventunnar

Hjalti Hugason, 11. December 2014 11:06

Hjalti Hugason
Sólveig Anna Bóasdóttir
Guðfræðingar

Boðskapur aðventunnar
Aðventan er tvíbent. Sumum er hún tími eftirvæntingar og gleði. Öðrum er hún tími depurðar og kvíða. Þetta þekkja þau sem misst hafa ástvini og einnig þau sem finnast þau standi ekki undir væntingum vegna komandi hátíðar. Á aðventunni kemur einnig ójöfnuðurinn í samfélaginu hvað átakanlegast fram.

Samstaða
Aðventan er líka tvíbent í öðrum skilningi enda ber hún tvö heiti: aðventa og jólafasta. Íslenska samfélagið er eitt harðasta neyslusamfélag heims og það kemur ekki síst fram á aðventunni. Gnægtaborðin svigna. Gildir þá einu hvort veislan er fólgin í mat og drykk, tónlist, bókmenntum eða öðru sem mögulegt er að pakka í söluvænlegar umbúðir og markaðsfæra. Í samfélagi okkar hefur hitt heiti árstímans og sú vídd sem það kallar fram gleymst. Jólafastan er tími sjálfskönnunar og íhugunar. Þá ættum við að hverfa inn á við og gaumgæfa raunverulegt gildismat okkar.
Sá boðskapur sem við teljum mikilvægt að heyrist á þessari aðventu rúmast í orðinu samstaða. Á jólaföstunni erum við kölluð til samstöðu. Það er mikilvægt hér og nú en einnig í annan tíma að við gerum okkur ljóst að framtíð manns og heims er undir því komin að okkur takist að standa saman andspænis þeirri vá sem nú um stundir birtist einkum í hlýnun jarðar.

Lífsstíll ekki einkamál
Sá tími er liðinn að við sem byggjum hinn iðnvædda heim getum litið á lífsstíll okkar sem einkamál. Nýting okkar á orkugjöfum og öðrum auðlindum jarðar er með þeim hætti að áhrifin eru hnattræn. Þannig grípum við meðvitað og ómeðvitað inn í líf og tilveru fjölda fólks sem við komum aldrei til með að mæta augliti til auglitis. Allsnægtir okkar byggjast á skorti þeirra.
Á aðventunni ættum við því sérstaklega að hugleiða hvernig við getum sýnt samstöðu með systkinum okkar um víða veröld sem líða skort, hvernig við getum unnið gegn misskiptingu og ójöfnuði og þar með dregið úr hnattrænum afleiðingum lífsstíls okkar.
Á jólaföstunni ber okkur einnig að hugleiða ábyrgð okkar gagnvart uppvaxandi og óbornum kynslóðum. Líkt og hyggnir bændur ættum við sem nú lifum að kosta kapps um að skila Íslandi og heiminum öllum að minnsta kosti í sama ástandi og við tókum við honum og helst betra. Öll viðleitni okkar ætti að miða að því að byggja réttlátari og lífvænlegri heim fyrir börn okkar og barnabörn.
Á jólaföstunni skyldum við þó ekki aðeins að huga að því hvernig við sýnum mannkyni í nútíð og framtíð samstöðu. Við ættum líka að hugleiða samstöðu okkar með gróðri jarðar, dýrum merkurinnar, fuglum himins, fiskum sjávar og öllu því lífi sem móðir jörð fóstrar og nærir í faðmi sínum.
Endurmat
Of lengi höfum við menn sett okkur yfir náttúruna og umgengist hana eins og tæki sem fullnægja skal löngunum okkar og lystisemdum. Á þessari aðventu er löngu tímabært að við hugleiðum stöðu okkar í þessu samhengi, gerum okkur ljóst að við erum hlekkir í lífkeðju, tegund á meðal tegunda í flóknu samspili náttúrunnar. Ekkert líf þróast eitt og óstutt heldur þarf það samfélag til að þróast og þroskast. Vistkerfi náttúrunnar eru samfélög þar sem allar lífverur hafa sínu hlutverki að gegna í flókinni samhangandi keðju.
Um langt skeið höfum við verið ágengasta lífvera jarðar og markað dýpri spor í umhverfi okkar en gott er þar sem lífsstíll okkar vinnur gegn þeim líffræðilega fjölbreytileika sem nauðsynlegt er að ríki á jörðinni. Jafnframt höfum við sérstöðu í jákvæðri merkingu. Hún felst í að eftir því sem við vitum best erum við eina tegundin á jörðinni sem getur séð fyrir afleiðingar gerða okkar, notað skynsemi okkar til að áætla áhrif þeirra á okkur og umhverfi okkar.
Sérhvern dag en sérstaklega á jólaföstunni erum við kölluð til sjálfsprófunar og endurmats. Á máli trúarinnar kallast slíkt iðrun. Iðrun er ekki eitthvað sem beinist einvörðungu að hinu innra með manninum, sálarlífi hans og sálarheill, heldur einnig hinu ytra, samfélaginu, heiminum og þar með samfélaginu við aðrar lífverur. Samband okkar manna og annarra lífvera þarf að breytast í þá veru að við sýnum öðrum lífverum meiri umhyggju og kærleika vegna þess að þær eru hlekkir í sömu lífkeðju og við. Maðurinn á ekki að ráða yfir öðrum lífverum heldur vera í samhljómi og samvinnu við þær. Samfélag er undirstaða lífsins.

Trú, menning, samfélag 4

Hjalti Hugason, 7. December 2014 20:28

RÚV/Rás 1, 7. des. 2014

Trú og trúarbrögð hafa verið ofarlega á baugi á þessari nýbyrjuðu 21. öld.
Úti í hinum stóra heimi ber þar hæst harðnandi afstöðu og auknar aðgerðir í nafni íslamisma en það er vel að merkja ekki það sama og íslam. Íslamistar eru í sjálfu sér ólíkri innbyrðis en eiga það sameiginlegt að vilja haga samfélaginu eftir bókstaflegum skilningi á íslömskum lögum, stofna hreinræktuð íslömsk ríki. Þeir eru með öðrum orðum pólitísk, íslömsk hreyfing og þegar verst lætur grípa fylgjendur hennar til óvönduðsutu meðala sem ekki er mögulegt að verja. Við hin megum þó ekki láta þennan arm villa okkur sýn þannig að við setjum samasemmerki milli íslamista og múslima. Flestir múslimir eru friðelskandi, trúað fólk sem margt má læra af. — Við skulum hins vegar vona að aldrei komi upp þær aðstæður hér á landi að ungir múslimar finni sig knúna til að ganga íslamsima á hönd. Margir úr þeirra röðum koma einmitt frá Vesturlöndum þar sem þeir hafa hafnað í stöðu annars flokks borgara og finna sig knúna til að leita sér framtíðar með örþrifaráðum, jafnvel með því að ganga til liðs við hryðjuverkasamtök.
Ef við Íslendingar viljum leggja okkar af mörkum til að sporna gegn þeirri óöld sem af íslmaisma kann að stafa í framtíðinni gerum við það best með því að vinna á heimavelli. Þar á ég við að við tökum vel á móti þeim múslimum sem hingað leita og umgöngumst þá af vinsemd og virðingu, veitum þeim fullan borgararétt í samfélagi okkar.
— — —
Hér heima hefur líka komið til núnings í trúarefnum en hér liggur átakalínan milli trúarlegra og veraldlegra sjónarmiða. Hugsanlega má í þessu efni seilast allt aftur til kristnihátíðarinnar á aldamótaárinu en þá stefndu ríki og kirkja þjóðinni til Þingvalla eins og venja var á hátíðarstundum á „öldinni sem leið“. Þjóðin mætti hins vegar ekki á staðinn eða a.m.k. ekki í þeim mæli sem vænst var. Kannski vitnaði þetta um að hvörf hefðu orðið í trúarsögunni — sem sé að kristnin sem tekið var við á Þingvöllum í tíð Gissurar hvíta, Síðu-Halls og Þorgeirs Ljósvetningagoða ætti ekki lengur þau ítök í þjóðinni sem verið hafði.
Svo þarf þó vissulega ekki að vera. Að hátíðinni stóðu að hluta sömu enbættismenn og boðað höfðu til þjóðvegahátíðarinnar miklu fáum árum áður. Þau sem sátu föst í bílum sínum þá hafa varla viljað eiga það á hættu öðru sinni og fordæmið ekki aðeins fælt þau frá. Þá kann líka að vera að tími rómantískra þjóðfunda á hinum helgu völlum hafi einfaldlega verið liðinn.
— — —
Kirkju- og trúmál bar einnig nokkuð á góma í aðdraganda kosninga til stjórnlagaþings 2010 sem fóru nú eins og þær fóru. Þá var þjóðkirkjuákvæði stjórnarskrárinnar mikið rætt við þjóðaratkvæðagreiðsluna um frumvarp stjórlagaráðs tveimur árum síðar. Nú má velta fyrir sér kjörsókn, orðalagi spurningarinnar sem spurt var, hvort samspil spurninganna hafi e.t.v. ýtt undir jákvætt svar og hvernig túlka beri svarið. Niðurstaðan verður þó ætíð sú sama: Svar meirihlutans var „Já“ og það verður að virða eigi ekki að grafa undan þjóðaratkvæðagreiðslum almennt og yfirleitt. Þetta dæmi bendir til þess að ekki megi túlka dræma þátttöku í kristnihátíðinn sem svo að róttæk breyting hafi orðið á trú þjóðarinnar.
Í þessu sambandi má enn benda á stefnu Mannréttindaráðs Reykjavíkur og í framhaldi borgarinnar sjálfrar um samskipti skóla við trú- og lífsskoðunarhópa og gagnrýni margra á henni og nú síðast baráttu fyrir því að Orð kvöldsins og morgunbænir verði áfram á dagskrá Ríkisútvarpsins. Þar var vissulega ekki aðeins um formleg viðbrögð biskups og kirkjulegra stofnana að ræða heldur fjöldahreyfingu í netheimum en fésbókarsíða um málið hafði þegar að var gáð vel á 7. þúsund stuðningsmanna.
— — —

Þær aðstæður sem hér var lýst túlkum við með afar ólíku móti. Í röðum kirkjufólks heyrist því oft fleygt að „sótt sé að kirkju og kristni“, trúfélögum og þá ekki síst þjóðkirkjunni séu settar óeðlilega þröngar skorður og að upp sé kominn hópur fólks sem telja að vernda þurfi börn innan 18 ára aldurs fyrir „barnavininum mesta“. Á hinn bóginn telja aðrir að hér ríki ekki nema takmarkað trúfrelsi, mismunun vegna trúar sé óeðlileg og þjóðkirkjuskipanin sem slík brjóti jafnvel í bága við mannréttindi.

Kirkjur og trúfélög verða að gera sér grein fyrir að hér hafa orðið stórvægilegar þjóðfélagsbreytingar sem valda því að staða þeirra í samfélaginu hlýtur að vera allt önnur en fyrrum. Eftir Hrunið virðist líka hafa orðið hér ákveðin hugarfarsbreyting. Afstaða er nú látin í ljós með beinskeyttari hætti en áður, gagnrýni er afdráttarlausari og þolmörk samfélagsins fyrir stofnunum með hefðbundna stöðu að ekki sé talað um forréttindastöðu minna en fyrrum. E.t.v. var það einmitt þess vegna sem Ríkisútvarpið var gagnrýnt svo hart þegar dregið var úr trúarlegu efni á dagskrá þess. Í gagnrýninni fólst sá broddur að niðurskurðurinn fæli í sér vanmat á trúnni þegar hin raunverulega ástæða var líklega aðeins vanheimtur á útvarpsgjaldi úr fjárhirslum ríkisins og niðurskurður stuttra dagskrárliða í kjölfarið. En það er sami vandi og fram kemur í vanheimtum á sóknargjöldum og kirkjur og trúfélög vita að hefur sár og skaðleg áhrif.

Þjóðkirkjan þarf alveg sérstaklega að sæta því að gagnrýni beinist að henni og hefðbundinni stöðu hennar í samfélaginu. Hún er í augum margra sérstakt tákn gamalla tíma. Hún er vel í stakk búin til að svara þeirri gagnrýni og ætti að gera það af stolti og sjálfsöryggi. Auðvitað ber henni einnig að líta í eigin barm og laga sig að breyttum aðstæðum þar sem það á við.

— — —

Ekki skal dregið í efa að mörgum sem tilheyra minnihlutahópum í trú- og lífsskoðunrefnum finnist oft að sér þrengt í íslensku samfélagi. Það á ekki síst við um þau sem standa utan allra trúfélaga, tilheyra veraldlegum lífsskoðunarfélögum eða aðhyllast önnur trúarbrögð en kristni. — Hér skulu ekki bornar brigður á slíkar tilfinningar né efast um réttmæti þeirra. — Aftur á móti má spyrja hvort slík þregsli stafi að íslensku þjóðkirkjuskipaninni og trúarbragðaréttinum í landinu almennt eða hinu hversu óvenju samtoga þjóðin er á sögulegum, kristnum og lútherskum grunni. Sú arfleifð aldanna mótar auðvitað samfélagið með margvíslegu móti sem við í meirihlutanum eru ugglaust mikið til ómeðvituð um.

Þessum aðstæðum verður þó ekki breytt með lagasetningu eða stjórnvaldsaðgerðum enda gætu lausnir af því tagi raunar brotið í bága við menningu okkar og reynst annað tveggja gagnslausar eða ankanalegar í opnu lýðræðissamfélagi. — Lengi má breyta og bæta í trúmálarétti. Menningarlegum aðstæðum verður aftur á móti ekki breytt hvorki með handafli né formlegum samþykktum. Þá ber og að varast að gengisfella orð og hugtök á borð við trúfrelsi, mannréttindi og jöfnuð eða öllu heldur yfirlýsingar um brot á þessu öllu með því að heimfæra slíka dóma upp á aðstæður sem á alþjóðavísu mætti jafnvel segja að væru í fararbroddi á sviði trúmálaréttar.

— — —
Í þeim núningi sem hér hefur verið rætt um eru hvorki á ferðinni trúarofsóknir né ofsatrú og afturhvarf til fornra tíma með trúaránauð og innrætingu. Þvert á móti erum við sem þjóð og samfélag að reyna að fóta okkur í nýjum aðstæðum. Við erum að þreifa eftir því hvar mörkin eigi að liggja milli hins trúarlega og veraldlega í samfélaginu og menningunni sem og hins opinbera sviðs og einkarýmisins ekki síst í trúarefnum. Það er sameiginlegt verkefni okkar allra hvar í flokki sem við stöndum varðandi trú og lífsskoðun að leita að þessum mörkum þannig að við getum öll þrifist í sama samfélagi, þ.e. haft a.m.k ein lög ef ekki „einn sið“ eins og eitt sinn var komist að orði að sögn Ara fróða. Ekki er nema eðlilegt að slík leit taki tíma og reyni á gömul gildi og samskiptahætti. Hér erum við raunar á sama báti og ýmsar aðrar lýðræðisþjóðir m.a. grannar okkar á Norðurlöndum.
— — —
Það er almennt viðtekið í mannréttindaumræðu að gæta þurfi jafnræðis í trúarefnum í hinu opinbera rými og alveg sérstaklega á stöðum þar sem einstaklingar dvelja nauðugir eða eru lögum samkvæmt skyldir til að vera. Öll mundum við sjálfsagt dvelja nauðug í fangelsi þrátt fyrir að við hefðum gerst brotleg. Þá óskar sér enginn að dvelja á sjúkrahúsi þrátt fyrir að við leitum þangað af fúsum og frjálsum vilja þegar á bjátar og væntum okkur þá bestu þjónustu sem völ er á.
Nú er það svo að hér starfar lútherskur fangaprestur og sjúkrahúsprestar á stærstu spítölum okkar. Orkar það tvímælis út frá mannréttindasjónarmiðum? Tæpast. Þessi þjónusta er hugsuð út frá forsendum þiggjendanna. Hún felst í stuðningi við fanga eða sjúklinga, aðstandendur þeirra og jafnvel starfsfólk stofnanna eftir því sem hver og einn óskar. Hún er ekki ágeng og felst ekki í trúboði a.m.k. ef faglega er að verki staðið. Á hinn bóginn veldur þjónusta þjóðkirkjunnar í fangelsum og á sjúkrahúsum því að þessar stofnanir þurfa að gera ráðstafanir til að tryggja öllum sem þess óska sambærilega stuðningsþjónustu á öðrum trúarlegum eða hreint veraldlegum grunni.
— — —
Vonandi dvelur ekkert barn okkar á meðal nauðugt í grunnskóla þótt oft sé þeim þar margt mótdrægt því miður. Þeim er hins vegar skylt að sækja skóla og við verðum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að gera þeim dvölina þar sem ánægju- og þroskavænlegasta. Því er allt þróunarstarf sem lýtur að því að efla hag nemenda og bæta aðstæður þeirra til góðs. Það er sameiginlegt hlutverk skólans, starfsmanna hans og stjórnenda, foreldra og forráðamanna barna en líka allra þeirra einstaklinga og stofnana sem láta sig velferð barna varða.
Engin ástæða er til að ætla annað en Mannréttindaráð Reykjavíkurborgar hafi fyrir nokkrum misserum tekið frumkvæði um að settar yrðu verklagseglur um samskipti skóla í borginni við trú- og lífsskoðunarhópa í þeim anda. Niðurstaðan af þeirri umræðu sem þá fór fram hefur líka skýrt línur að ýmsu leyti. Aftur á móti má hugleiða hversu langt kjörnir sveitarstjórnarmenn og nefndir og ráð á þeirra vegum ættu að ganga í reglusetningu í þessu efni.
Farsælli leið gæti falist í að mannréttaráð og –nefndir á vegum hins opinbera efndu til umræðna og fræðslu um hvaða grundvallarsjónarmiða beri að gæta í trúarefnum og á öðrum sviðum þar sem reynir á mannréttindi. Síðan mætti fela fagfólki á vettvangi, kennurum og skólastjórnendum að ákveða hvað er við hæfi og hvað ekki á hverjum stað. Það kann að vera breytilegt eftir hverfum í Reykjavík svo ekki sé borin saman stórborg og strjálbýli. Þetta bæri auðvitað að gera í samvinnu við forráðamenn sem hafa frumlægan rétt til að ráða mótun barna sinna er að trú og lífsskoðunum kemur.
— — —
Öll ættum við að geta verið sammála um að munur er á fræðslu um trú og trúarbrögð sem er eðlilegt hlutverk skyldunámsskóla og fræðslu í trú eða til trúar sem er hlutverk heimila og trúfélaga. Trúarleg innræting ætti hins vegar hvergi að eiga sér stað. Það er ekki þroskavænleg leið í nokkru tilliti og á ekkert skylt við trúarlega boðun. Þá er ljóst að í skyldunámsskólum mega ekki ríkja þær aðstæður að börn séu gerð öðruvísi, sérstaða þeirra kölluð fram eða þau gerð útundan af trúarlegum ástæðum Þá ætti að vera sem allra minnst þörf fyrir undanþágur og öllum að bjóðast verðug og sambærileg verkefni ef til þeirra kemur. Sé alls þessa gætt er áhorfsmál hvort ekki sé of langt gengið að banna kynningu á tómstunastarfi sem börnum kann að standa til boða utan skólatíma hvort sem það er á vegum íþróttafélaga, skáta, lífsskoðunarfélaga, trúfélaga þjóðkirkju eða annarra. — Tæpast er óskandi að þröskuldar grunnskóla séu gerðir of háir eða eldveggir séu reistir milli þeirra og þess umhverfis sem börn dvelja í að öðru leyti.
— — —
Hér hefur verið staldrað við nokkur atriði sem öll ganga út frá því að einhver algerlega augljós skil liggi milli þess sem er veraldlegt og trúarlegt eða opinbert og einstaklingsbundið. Í raun er þetta ákaflega vestræn, nútímaleg og tæknileg hugsun sem byggð er á heimsmynd náttúruvísindanna í yfirfærðri og alþýðlegri útgáfu. Í öðrum heimshlutum er lífssýnin víðast miklu heildrænni og svo var vissulega einnig á Vesturlöndum fyrr á tíð. Það er ekki endilega víst að við höfum skapað okkur besta hugsanlega heim allra heima á þennan hátt. Sennilega er meira flæði milli hins trúarlega og veraldlega ekkert skaðlegt. En þá þurfum við líka að virða hvert annað, umbera ólíkar skoðanir og þora að lifa saman í sátt og samlyndi í einhverju sem sumum kann að virðast fjölmenningarlegur glundroði.

Trú, menning, samfélag 3

Hjalti Hugason, 1. December 2014 19:23

RÚV/Rás 1, 30 nóv. 2014

Í dag er hátíðardagur í kirkjunni. Fyrsti sunnudagur í aðventu markar upphaf nýs kirkjuárs og breytir sjónarhorni safnaðarins. Í predikunartextum liðinna sunnudaga var litið um öxl. Með fyrsta sunnudegi í aðventu tekur kirkjan að beina sjónum til bæði nálægrar og fjarlægrar framtíðar.
— — —
Aðventan er tvíbentur tími og ber enda tvö nöfn en hún kallast einnig jólafasta. Fyrrum var aðventan föstu-, iðrunar- og undirbúningstími líkt og langafasta fyrir páska sem við Íslendingar tengjum af skiljanlegum ástæðum við Passíusálma sr. Hallgríms. Nú hefur hins vegar orðið breyting á bæði innan kirkju og utan. — Fyrir fáum árum hnaut ég um auglýsingu frá veitingahúsi í Reykjavík sem hvatti fólk til að halda jólaföstuna við gnægtarborð þess! Þarna gætti virðingarverðra málvöndunar. Aðventa er vissulega tökuorð. Það er þó einhver mótsögn í að fasta við jólahlaðborð. Þarna hafði neyslusamfélagið tekið yfir og teflt lystisemdum holdsins gegn andanum.
Í einu nágrannalanda okkar tók umpólun aðventunar á sig aðra mynd. Prestum í opna skjöldu tók fólk að þypast í kirkju á fyrsta sunnudegi í aðventu. Talað var um aðventuvakningu og horft með tilhlökkun til jólanna sjálfra. Þá brá aftur á móti svo við að hefðbundin messusókn brást. Þegar eftir var grennslast kom í ljós að mörgum fannst hagkvæmt að ljúka þessu kirkjulega af sem fyrst. Það væri þá meira næði til að halda jólin friði án þess þó að finnast sem eitthvað væri vanrækt.
———
Ég efa ekki að aðventan sé sérstakur og innihaldsríkur tími fyrir okkur öll, hvernig svo sem við kjósum að verja henni. Ljósum fjölgar í svartasta skammdeginu og við segjum myrkrinu stríð á hendur. Við búum í haginn fyrir okkur sjálf og þau sem okkur eru kær fyrir hátíðirnar. Mörg sækja eflaust tónleika, fylgjast með upplestri úr nýjum bókum eða gefa sér tóm til einhvers annars sem nærir andann. Við ættum líka að minnast þess að tími eins og jólafastan kallar okkur til ábyrgðar við þau sem standa höllum fæti eða líða skort enda gefast okkur nú mörg tilefni til að styrkja góð málefni. Í blálok aðventunar söfnumst við svo mörg saman í friðargöngur þar sem þess er kostur og sýnum þannig í örlitlu verki vilja til að stuðla að réttlætti en án þess verður enginn friður í heiminum. Sum fara á aðventukvöld eða taka þátt í öðrum kirkju- eða trúarlegum atburðum. — Þannig reynum við hvert með sínum hætti að gera aðventuna merkingarbæra og setja neysluhyggjunni einhverjar skorður. Við lifum þó og hrærumst í einu harðasta neyslusamfélagi heims og það mótar okkur öll bæði á aðventu, jólum og í annan tíma.
— — —
Hvernig sem við kjósum að nota aðventuna er hún þó upphaflega kirkjulegt fyrirbæri og þangað sækir hún einmitt hið alþjóðlega heiti sitt sem á rætur að rekja til adventus Domini í latínu. En það merkir „koma Drottins“. Þessar fjórar síðustu vikur fyrir jól beinir kirkjan einnig sjónum sínum fram á við að komu Krists í líkingu barns í jötu en einnig öðru fyrirbæri sem kallað er endurkoma Krists. Með því er m.a. vísað til dómsdagshugmyndarinnar sem sr. Hallgrímur lýsir svo í 27. Passíusálmi (11. v.):

Ó, Jesú, það er játning mín:
Ég mun um síðar njóta þín,
þegar þú dýrðar Drottinn minn,
dómstól í skýjum setur þinn.

— — —
Í guðfræðinni ríkja vissulega ólíkar túlkanir á endurkomu-stefinu. Sumir fræðimenn líta svo á að hún muni eiga sér stað í óræðri framtíð þegar Kristur birist í skýjum himsins með mætti og dýrð, þannig að hvert kné muni beygja sig fyrir honum og að vilji hans verða „svo á jörðu sem á himni“. Fyrst þá muni Guðs ríkið sem Kristi er svo tíðrætt um í guðspjöllunum ganga í garð en þá verði jafnframt endir bundinn á okkar efnis- og tímalega veruleika.
Aðrir álíta að stefið vísi til þess er Kristur vitjaði lærisveina sinna eftir upprisuna og þeim veittist heilagur andi á fyrstu kristnu hvítasunnunni sem kallast stofndagur kirkjunnar. Því sé Guð ríkið þegar orðið að veruleika okkar á meðal og að okkur beri að leitast við að lifa í anda þess hér og nú.
Þá eru dómsdagshugmyndirnar einnig skildar mismunandi skilningi. Sum okkar líta að dauðstundina sem dómsdag, önnur telja að við munum hvert um sig mæta dómara okkar að viðskilnaðinum loknum, enn önnur að mannkyni býði eitt stórt lokauppgjör á efsta degi. Hugsanlega lifum við öll okkar dómsdag í krefjandi aðstæðum daglegs lífs þegar við verðum að velja eða hafna og taka afdrifaríkar ákvarðanir sem snerta ekki aðeins okkur sjálf. — Allar þessar hugmyndir kalla okkur þó til ábyrgðar, draga fram að líf okkar og breytni skiptir máli. Á okkur hvílir sú áyrgð að reynast almennilegar manneskjur og að taka þátt í að byggju upp betri heim.
— — —

Ummæli um endurkomu Krists, hinn efsta dag eða dómsdag eru óræð og torskilin jafnvel þeim sem er vel heima í málfari trúarinnar. Hvort svo sem slíkar hugmyndir höfða til okkar eða ekki ætti umræða um heimsendi þó ekki að vera okkur sérlega framandi enda gætir slíkra hugmynda ekki aðeins í Biblíunni og kristnum trúararfi heldur skjóta þær víða upp kollinum í bókmenntum bæði fornum og nýjum. Þá ætti okkur að vera algjörlega ljóst að heimsendir er fullkomlega raunhæfur möguleiki. — Þá á ég ekki við dómsdag í trúarlegum skilningi heldur heimsendir af völdum okkar sjálfra.
Þessi tvö stef, trúarlegur heimsendir og heimsendir af manna völdum, fela í sér andstæðar sviðsmyndir. Heimsendir af manna völdum má líkja við dystópíu. Trúarlegur heimsendir er hins vegar hliðstæða útópíu. — Dystópía er hugsaður eða tilbúinn staður eða samfélag sem einkennist af vonleysi en útópíur einkennast af von. Útópían opnar sýn að ónýttum möguleikum. Dystópían varar aftur á móti við hættu eða vá sem vofir yfir. Himnaríki er frummynd útópíunnar en Helvíti er dystópían í sinni hreinræktuðustu mynd.
— — —
Nú er mikið rætt um nýtt kalt stríð. Um daga fyrra kalda stríðsins var kjarnorkuváin sú ógn sem mannkyni stóð mest hætta af og kallaði sterkast fram vitundina um að heimsendir af manna völdum væri trúlega á næsta leyti. Í hugum okkar sem þá vorum börn fólst ógnin í hugmynd um hnapp á borði í Hvíta húsinu eða Kreml sem þrýsta mætti á og binda þar með enda á þá veröld sem við settum traust okkar á.
Nú hefur kjarnorkuváin þokað fyrir öðrum ógnum. Reglulega erum við þó minnt á hana. Herveldum heimsins hentar oft annað tveggja að minna á eyðingarmátt sinn með kjarnorkutilraunum eða svala þörf sinni fyrir skilgreindan óvin með ásökunum um að raunverulegur eða meintur andstæðingur hafi yfir gjöreyðingarvopnum að ráð. — Sú ógn sem við stöndum frammi fyrir nú á dögum er samt annars eðlis. Hún er eins og þokubakki úti við sjóndeildarhringinn sem nálgast stöðugt knúinn áfram af lífsstíl okka Vesturlandabúa.
Þessi skuggi hefur tekið á sig ýmsar myndir eftir því sem hann hefur þokast nær. Ein af fyrstu birtingarmyndunum sem athygli heimsins var vakin á var sú hætta sem stafaði af stóraukinni notkun skordýra- og illgresiseyða eins og DDT í kjölfar síðari heimsstyrjaldarinnar og varð síðar ein af grunnstoðum grænu byltingarinnar. Einna fyrst til að afhjúpa stórfelldar og langvarandi afleiðingar af notkun hinna nýju efna var Rachel Carson og þá einkum með bók sinni Silent Spring sem í íslenskri þýðingu nefnist Raddir vorsins þagna og varð „kult-bók“ heillar kynslóðar. Í bókinni gekkst Carson á málefnalegan nótum á hólm við ríka hagsmuni í landbúnaði, hratt af stað umhverfisverndarbylgju og lagði drjúgan skerf við að móta vistfræðina sem þá var í burðarliðnum.
Á bókarkápu íslensku útgáfunnar segir á látlausan hátt að höfundurinn hafi látist 57 ára að aldri árið áður en þýðingin kom út. Sannleikurinn er öllu nöturlegri. Rachel Carsson féll fyrir eigin hendi eins og svo óhugnanlega margir aðrir brautryðjendur í náttúruvernd um þetta leyti. Sá grunur leitar óneitanlega á að sú framtíðarsýn sem blasti við þeim en ekki síður sú óvægna andstaða sem hagsmunaaðilar beittu þau hafi bókstaflega orðið þeim að bana.
Hér heima hófst náttúruverndarhreyfingin nokkru síðar eða á sjöunda áratug liðinnar aldar. Í ársbyrjun 1971 ritaði Laxness t.d. fræga grein, þar sem hann ræddi „hernaðinn gegn landinu“ og réðst einkum gegn stóriðjustefnunni sem staðið hefur æ síðan en mælti einnig fyrir vernd og endurheimt votlendis sem nú er hafin í örlitlum mæli.
— — —
Nú síðast eru loftslagsbreytingar af manna völdum sú vá sem tekin er að setja mark sitt á umhverfi okkar og framtíð. Ég kýs að verða nokkuð persónulegur til að skapa nánd við vandann sem við er að etja. Á síðasta hlaupársdag eignaðist ég dótturson. Egill sem þá fæddist á góða möguleika á að verða jafngamall og langafi hans var þá eða 88 ára. Það gerist einmitt 2100 en það er viðmiðunarár í spám Alþjóðaloftslagsnefnd Sameinuðu þjóðanna um hækkun hitastigs. — Sá dómsadagur mun sem sé renna upp í tíð núlifandi fólks.
Spárnar sem nýlega hafa raunar verið endurskoðaðar gera ráð fyrir að hiti hafi þá hækkað um allt að 4o C. Hlýnunin getur þó jafnvel orðið enn meir eða allt að rúmum 6o C. Hún mun leiða til þess að hitabylgjur verða tíðari á alheimsvísu, útbreiðsla skordýra mun aukast, þurrkasvæði jarðar stækka. Skert aðgengi að vatni mun valda landeyðingu, dauða búpenings og jafnvel manna. Úrhelli og steypireng munu þó jafnframt verða algengari með rofi og jarðvegsruðningi. Fellibyljum mun og fjölga og þeir ásamt hlýnuninni valda flóðbylgjum og hækkun sjávar með aukinni seltu á þeim svæðum sem verst verða úti. Áður en strákurinn sem ég nefndi áðan verður 10 ára gæti landbúnaðaruppskera í Afríku þegar hafa dregist saman um helming með tilheyrandi hungursneyð. Áður en hann verður fimmtugur gætu fiskveiðar verið hrundar ef núverandi sókn heldur áfram. En í skýrslum kemur fram að nú er á heimsvísu veitt um 250% meira en raunhæft er til að fiskistofnarnir séu sjálfbærir.
— — —
Þessi sviðsmynd bendir til að varnaðarorð Alþjóðanefndar um framtíð matvæla og landbúnaðar fái staðist en í skýrslu hennar segir:
Því hefur verið fleygt fram að loftslagsvandinn sé stærsta prófraun sem mannkynið hefur nokkurn tímann staðið frammi fyrir, enda munu örlög milljóna manna og dýrategunda ráðast af því hvort samfélög heimsins grípa til sameiginlegra aðgerða eður ei.

Alvarleiki þessa rennur líklega fyrst upp fyrir okkur þegar við tökum tillit til þess efnahagslega, félagslega og pólitíska óstöðugleika sem mun fylgja í kjölfar loftslagsvandans. Það gerist um leið og þeir hlutar mannkyns sem verst verða út taka að krefjast — ef ekki réttlætis — þá í það minnsta réttar síns til lífs. En ef að líkum lætur munum við sem betur eru sett reyna að verja núverandi lífsform okkar með kjafti og klóm. Lífsstíll okkar byggist eins og við vitum öll á ranglátri skiptingu jarðargæða.
Þessi skelfilega sviðsmynd sem er ekki aðeins fjarlægur möguleiki heldur veruleiki sem steðjar að í náinni framtíð að öllu óbreyttu. Frammi fyrir henni er mikilvægt að við veltum fyrir okkur hlutverki og áskorunum trúarbragða og trúarstofnana á „öldinni okkar“, 21. öldinni. Kirkjur og trúfélög verða eins og öll almannasamtök önnur að takast á við vandann.
— — —
Ef a.m.k. vestræn trúarbrögð eiga einhvern sameiginlegan grunntón sem vert er að þau haldi á lofti við núverandi aðstæður er það virðing fyrir lífinu og uppruna þess ásamt þeirri þrá að lífið í þessum heimi haldi velli í öllum sínum fjölbreytileika. Hugmyndin um sköpunina gengur eiginlega út á þetta. Framtíðarvídd vestrænnar trúarhugsunar er því frekar útópísk en dystópísk svo aftur sé gripið til þessara lánsorða. Dystópían kemur þar þó vissulega við sögu en þá einkum sem víti til að varast.
Við núverandi aðstæður er mikilvægt að kirkjur og trúfélög leggi sitt af mörkum í baráttunni fyrir áframhaldandi lífi hér á jörðu, standi vörð um náttúruna, líffræðilegan fjölbreytileika og hreinleika, hlúi að móður Jörð og öllu því sem hún ber í alltumlykjandi faðmi sínum. Þeim ber líka að stuðla að réttlátri skiptingu jarðargæða og friði og jafnvægi í heiminum. Leggi þau sitt af mörkum mun trúin ekki reynast „opíum fyrir fólki“ eins og hún er oft sökuð um!

Trú menning, samfélag 2

Hjalti Hugason, 1. December 2014 18:34

RÚV/Rás 1 23. nóv. 2014

Við Íslendingar erum þjóð sem haldin er augljósri minnimáttarkennd. Við spegla okkur stöðug í augum annarra, berum okkur saman við aðra og sannfærum okkur um að við komum vel út úr samanburðinum a.m.k. miðað við höfðatölu sem hagstætt er að grípa til þegar á okkur hallar. Við drögum líka fram sérstöðu okkar og leitum í framhaldi af því að sérstöku hlutverki okkar í heiminum — köllun, mission eða Messíasar-hlutverk svo notuð séu hugtök frá guðfræðinni eða úr málfari trúarinnar. Stöðugt leitum við að nýju og nýju sviði þar sem við getum haslað okkur völl, skarað fram úr eða markað þáttaskil. Ef það er ekki á sviði erfðarannsókna er það á fjármálamarkaðinum vansællar minningar eða á einhverjum enn öðrum vettvangi.
Og það er vissulega rétt að við höfum sérstöðu. Til skamms tíma eða að hart nær fram að síðari heimstyrjöld bjó þjóðin við nánast algera kyrrstöðu í hagrænu tilliti. Hún var tiltölulega einangruð og enn í dag erum við örþjóð. Lengst af höfum við líka verið fylgihnöttur annarra ríkja, fyrst Norðmanna, síðan Dana, þá Englendinga um hríð og loks Bandaríkjamanna. Það voru ekki mörg ár sem við vorum frjáls, sjálfstæð og öðrum óháð frá Gamla sáttmála 1264 fram að Hruni 2008. Þetta greinir okkur vissulega frá mörgum ríkjum Evrópu. Frændur okkar Danir og Svíar voru t.d. stórveldi á sínum tíma og Norðmenn náðu sér á strik löngu á undan okkur. Og nú eru þeir búnir að taka okkur í tog a.m.k. hvað varðar vopnabúnað fyrir landhelgisgæslu og lögreglu. Það er svo annað mál hvort þessi sérstaða er styrkleiki okkar eða veikleiki og hvort við getum öðlast eitthvert alþjóðlegt hlutvek út á hana.
Hvað sem því líður er ljóst að 1100 ára saga okkar hefur skilað okkur óvenju samstæðu samfélagi hvað varðar tungu, menningu, trú og reynsluheim. Það eru ótrúlega fáir einstaklingar sem fluttst hafa til landsins frá landnámi og fram á 20. öld. Það væri næstum því hægt að telja þá upp í ekki allt of löngu máli. Hingað komu nokkrir erlendir biskupar á miðöldum, síðar höfuðsmenn, hirðstjórar, amtmenn og stiftamtmenn að ógleymdum dönskum faktorum. Fæstir þeirra tengdust landsmönnum traustum böndum. Svo voru nokkrir af öðru sauðahúsi sem ílentust, eignuðust afkomendur og runnu þannig saman við okkur hin. Upp í hugann koma Jón Matthíasson prestur og prentari Jóns Arasonar og Skáneyjar-Lassi sárasóttarlæknir á 16. öld; Franz Íbsson í Hruna, dankur fóstursonur Þórðar Þorlákssonar biskups á 17. öld og auðvitað Hans Jónatan á Djúpavogi á þeirri 19. Svo kvæntust nokkrir Hafnarstúdentar dönskum konum sem fluttu með þeim hingað á klakann. Á ensku og þýsku öldinni sem og í tíð Baska hér hefur líka verið eitthvað um náið samneyti og nokkrar konur giftust og fluttu utan. Annars var hér lítil blóðblöndun allt fram að ástandi. Af þessum sökum hefur sagan skilað okkur fram á þennan dag sem einstaklega einsleitri þjóð og líklega stendur þessi hreinleiki okkur bókstaflega fyrir þrifum. Er það ekki hann sem veldur því að við höldum að við búum að skýrum þjóðareinkennum sem greina okkur frá öðrum — gera okkur einstök?
— — —
Eitt af því sem við Íslendingar teljum okkur til tekna er að við séum einstaklega víðsýn og frjálslynd þjóð og þá ekki síst í trúarefnum. Meðal okkar gætir vissulega ekki snarpra trúardeilna og við tökumst ekki á um kenningarleg málefni hvorki innan né utan kirkju þótt auðvitað gæti blæbrigðamunar. Í sumum nágrannalöndum okkar olli prestsvígsla kvenna um miðja 20. öld snörpum deilum. Svo var ekki hér. Þá var þjóðkirkja okkar meðal fyrstu hliðstæðra kirkna í heiminum til að taka upp hjónavígslu samkynhneigðra án teljandi átaka. Þó er spurning hvort friðsöm lausn okkar á þessum málum segi eitthvað um víðsýni okkar og frjálslyndi eða hvort fyrir henni séu einhverjar aðrar ástæður. Hugsanlega veldur sérstæð trúarsaga okkar því að hér á landi sé eiginlega ekki grundvöllur fyrir trúardeilum.
Hér skal ekki seilst svo langt að vísa til átakalítillar kristnitöku þjóðarinnar um aldamótin 1000 eða því haldið fram að órofa samhengis gæti í kirkjusögu okkar frá upphafi þar sem siðaskiptin á 16. öld hafi átt sér stað vegna erlends þrýstings en ekki vegna frumkvæðis landsmanna sjálfra. Ég læt nægja að benda á að á 19. öld urðu hér engar trúarlegar alþýðuvakningar eins og gerðist víðast annars staðar á Norðurlöndum. Hér varð þjóðernisvakning, félagsmálavakning, útgáfuvakning, bindindisvakning og seint og síðar meir lýðræðisvakning, verkalýðsvakning og jafnréttisvakning. Líklega rúmaði fámennis- og dreifbýlissamfélagið ekki fleiri vakningar. Í trúarefnum fórum við alla vega inn í 20. öldina sem samstæð lúthersk þjóð. Enn í dag tæpum 140 árum eftir að dönsk stjórnvöld komu hér á trúfrelsi að meira eða minna leyti í trássi við pólitíska leitoga okkar hafa furðu fáir notað það frelsi sitt til að yfirgefa þjóðkirkjuna og stofna önnur trúfélög.
Vissulega starfa hér 44 skráð trú- og lífsskoðunarfélög auk þjóðkirkjunnar. Samanlagt teljast þó einungis um 13 % þjóðarinnar til þeirra og þar af tilheyrir aðeins tæpt 1% trúfélögum utan kristni. Rúm 6 % landsmanna tilheyra ótilgreinndum og óskráðum trúfélögum og rúm 5 % standa utan trú- og lífsskoðunarfélaga. Þess má geta að tæpur helmingur skráðu trúfélaganna er svo fámennur að þau mælast ekki í prósenttölum Hagstofunnar. — Í ljósi þessara talna má halda því fram að íslenska samfélagið sé trúarlega samstætt á sögulegum, lútherskum grunni og að tæpast sé hér um að ræða trúarlega fjölmenningu í neinni venjulegri merkingu.
En höfum nú í huga að fjölmenning er ekki einvörðungu lýðfræðilegs eðlis og verður ekki alfarið mæld á tölfræðilegan máta. Fjölmenning er miklu frekar ástand eða aðstæður sem nálgast verður út frá sjónarhorni mannréttinda þar sem tölfræðin má sín lítils og þar sem taka verður því ríkara tillit til minnihluta því smærri sem hann er. Á vettvangi mannréttinda skiptir minnihlutinn nefnilega meira máli en meirihlutinn!
— — —

Ég viðraði áðan efasemdir mínar um að við gætum talist víðsýn og umburðarlynd þjóð í trúarefnum. Ég ætla nú að stíga feti framar og fullyrða að við séum það ekki. Ég ætla að halda því fram að þegar öllu sé á botninn hvolft séum við lokuð, bæld og hrædd á því sviði. Líklega vitum við ekki til fulls í hvorn fótinn við eigum að stíga í trúarmálefnum í upphafi 21. aldar.

Þetta álit mitt reisi ég á umræðum sem spunnust á liðnu sumri um lóðarúthluntun til Félags múslima á Íslandi og staðið hefur með hléum síðan. Forsaga málsins er að um árabil hefur félagið farið þess á leit við yfirvöld á höfuðborgarsvæðinu að fá lóð fyrir tilbeiðsluhús en kirkjur múslima kallast sem kunnugt er moskur. Málið hefur velkst um í kerfinu og hafa ýmsir staðir þótt koma til greina. Semma var tekið að ræða um að ekki mætti moskan rísa í Breiðholti þar sem hætta væri á að þar mundi hún valda samþjöppun og einangrun múslima líkt og gerst hafi í stórborgum erlendis. Einhvern tíman mun hafa komið til tals að moska risi í Öskjuhlíð. Þá heyrðist sú mótbára að hún mætti ekki gnæfa yfir kirkjugarðinn í Fossvogi. Síðar kom annar staður til álita. Sá þótti geta valdið því að Bessastaði og moskuna bæri saman á myndum undir ákveðnum sjónarhornum. Ekki þótti það ganga Loks var Félaginu afhent lóð í Sogamýri. Þótt ýmsum moskan þá komin í borgarhlið Reykjavíkur. Ekki er mögulegt að líta á mótbárur af þessu tagi þannig að um skipulagsvanda sé að ræða. Þær rista býpra en svo. Í þeim felst annars vegar að ekki megi múslimir mynda hér of þéttan kjarna en hins vegar að þeir megi ekki verða of sýnilegir í samfélaginu og borgarmyndinni. Hér skal fallist á það sjónarmið að best sé að fylgjendur hinna ýmsu trúarbragða blandist sem mest og samlagist sem fyrst. Hitt sjónarmiðið er alvarlegra ef múslimum eða öðrum trúarlegum minnihlutahópum er ætlað að verða eins og óhreinu börnin hennar Evu, að þeir megi vissulega búa hér en þeim beri að vera ósýnilegir.

Við sveitastjórnarkosningarnar í vor öðlaðist málið svo óvænt pólitíska vídd þegar oddviti Framsóknar í höfuðborginn kvað upp úr um að „meðan við erum með þjóðkirkju eigum við ekki að úthluta lóðum undir hús eins og moskur eða kirkjur fyrir grísku rétttrúnaðarkirkjuna“, eins og hún komst að orði. Eins og kunnugt er vann flokkurinn mikið fylgi á síðustu metrum kosningabaráttunnar. Niðurstöður könnunar sem MMR birti svo í haust benda til að það hafi ekki síst verið vegna þessarar afstöðu. En í könnuninni kom fram að rúm 40 % kváðust andvíg því að Félag múslima fengi að reisa trúarbyggingar á Íslandi. Þá kom einnig fram að aðeins tæp 30 % voru því fylgjandi en nokkuð hærra hlutfall var því fylgjandi að Rússneska réttrúnaðarkirkjan fengi að reisa hér kirkju og að Búddistar fengju hér trúarbyggingu. Rétt tæpur helmingur svarenda kvaðst hins vegar fylgjandi að Ásatrúarfélagið fengi að reisa sér hof og tæplega 2/3 svarenda voru fylgjandi því að þjóðkirkjan fengi áfram að reisa hér kirkjur. Þessar tölur leiða að mínu mati í ljós að hinn dæmigerði Íslendingur óttast það sem kalla má framandi í trúarefnum og vill að fylgjendur annarra trúarbragða en þeirra sem líta má á sem þjóðleg fái að iðka trú sína við eðlilegar aðstæður. Þetta eru dapurlegar niðurstöður.

Í tengslum við sveitarstjórnarkosningarnar lýstu margir sig líka andvíga því að sveitarfélög úthlutuðu trúfélögum ókeypis lóðum. Þar á meðal var oddviti Sjálfstæðisflokksins sem kvað slíkt ekki eiga við á 21. öld. Óljóst er hvað það er við þessa nýbyrjuðu öld sem kann að valda þeirri afstöðu. Líklega á þetta atriði einmitt sérstaklega við nú á dögum þegar trúarflóran verður sífellt fjölbreyttari með auknum fólksflutningum og þegar stöðugt meira mun reyna á jöfnuð þeirra sem hingað flytja og okkar sem fyrir erum. Það skal þó vakin athygli á að himinn og haf ber á milli þeirra sjónarmiða hvort múslimum eða öðrum með skamma sögu í landinu skuli úthlutað lóðum fyrir tilbeiðsluhús og hins að lóðin skuli vera ókeypis. Fyrri spurningin lýtur ótvírætt að mannréttindum. Hin síðari er frekar praktísk eðlis þótt hún feli einnig í sér trúarbragðaréttarlega hlið.

— — —

Í stjórnarskránni segir að allir eigi rétt á að stofna trúfélög og iðka trú sína í samræmi við sannfæringu hvers og eins, að enginn megi neins í missa af borgaralegum og þjóðlegum réttindum fyrir sakir trúarbragða sinna, sem og að allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til trúarbragða. Á grundvelli þessarar trúfrelsishefðar sem komið var á 1874 og endurnýjuð 1995 er ljóst að ekki er mögulegt að meina opinberlega skráðum trúfélögum að koma sér upp þeim tilbeiðsluhúsum sem þau telja sér nauðsynleg. Þannig stappar nærri mannréttindabroti hve lengi vafðist fyrir borgaryfirvöldum að úthluta múlimum heppilegri lóð.
Á hinn bóginn er stjórnarskrár- og lagaumhverfi hér með þeim hætti að lög gera aðeins ráð fyrir að þjóðkirkjan fái úthlutað ókeypis lóðum fyrir kirkjur. Því kæmust dómstólar væntanlega að þeirri niðurstöðu að ekki fælist mismunun í að gera Ásatrúarfélaginu, múslimum eða hvaða öðru trú- eða lífsskoðunarfélagi sem er að greiða lóðargjöld. Sú góða hefð hefur hins vegar mótast hér að veita smærri trúfélögum nokkra hlutdeild í þeim styrk og stuðningi sem stjórnarskráin áskilur þjóðkirkjunni af hálfu hins opinbera. Í þjóðkirkjufyrirkomulaginu felst vissulega mismunun sem vel má færa rök fyrir að sé málefnaleg og því heimil án þess að til núnings komi á sviði mannréttinda. Í fyrirkomulaginu felst hins vegar ekki mismununarskylda og vonandi verður haldið áfram á þeirri braut að auka jöfnuði á trúamálasviðinu eins og á öðrum sviðum. Það mun til lengdar ekki aðeins gagnast minnihlutahópum heldur einnig þjóðkirkjunni.

Það er óskandi að okkur Íslendingum beri gæfa til að taka vel á móti þeim sem hingað leita úr fjarlægum heimshornum og gera þeim í senn auðvelt fyrir með að samlagast samfélaginu en einnig að halda tryggð við eigin rætur, sögu og menningu eins og okkur er sjálfum svo mikið í mun síst er við dveljum fjærri ættjörðinni. Eigi þetta að takast verðum við ekki hvað síst að gera nýbúum okkar kleift að ástunda trú sína. Ef okkur tekst að vinna farsællega og fordómalaust á þessu sviði gætum við skapað okkur jákvæða sérstöðu í samfélagi þjóðanna en víða hefur þetta reynst torvelt og valdið spennu og átökum.

Trú, menning, samfélag 1

Hjalti Hugason, 1. December 2014 18:32

RÚV/Rás 1 16. nóv. 2014
Það hefur komið í minn hlut að leggja orð í belg um trú, menningu og samfélag á þessum vettvangi í kvöld og þrjá næstu sunnudaga. Ekki er víst að þú munir leggja við hlustir allan þann tíma. Sjálfum finnst mér þó mikilvægt að eitthvert samhengi sé í þessum pistlum mínum. Í kvöld mun ég því fyrst og fremst fjalla um fyrirbærið trú. Síðar mun ég velta fyrir mér samspili trúar menningar og samfélags út frá ýmsum bæjardyrum.
Hugleiðingar mínar munu óhjákvæmilega markast af að ég er alinn upp í landi þar sem kristin trú hefur verið ríkjandi í 1000 ár. Auk þess hef ég lagt stund á guðfræði og starfað sem prestur. Vonandi tekst mér þó að einhverju leyti að fjalla um trú almennt þannig að fleiri en þau sem telja sig kristin kannist við eitthvað það sem sagt verður um trúna.

Í samræðum um trú gætir þess oft að litið sé svo á að hún hljóti eðli sínu samkvæmt að vera bjargföst sannfæring um samfellt kenningarkerfi sem spanni viðhorf til allra hluta frá sköpun heims til efsta dags — eða frá fæðingu til dauða ef við þrengjum sjónarhornið. Þá verður þess oft vart að jafnvel djúpt þenkjandi fólk líti svo á að öll trú hljóti að vera bókstafstrú og fallist viðmælandi ekki á það er hann sakaður um undanslátt ef ekki afneitun á trú sinni. Þá hefur því lengi verið haldið fram að trú slæfi vitund trúaðra fyrir vandamálum þessa heim og vitund þeirra fyrir ranglæti í samfélaginu, geri trúaða að undirgefnum þegnum sem ekki axla fullgilda ábyrgð borgara í nútímasamfélagi. Þetta sjónarmið felur í sér að trú sé „ópíum fyrir fólkið“ eins og forðum var komist svo smellið að orði. Þá er þess auðvitað að geta að mörgum finnst trú og trúarleg afstaða beinlínis heimskuleg. Nú nýlega heyrði ég þessari afstöðu lýst svo að viðkomandi kvaðst einfaldlega fá aulahroll þegar trúarleg málefni bæri á góma.
Ég ætla mér ekki að svara öllum þessum mótbárum við trúna. Þær eru þó ögrandi og örfandi og gott að hafa þær huga þegar rætt er um trú.
— — —
Eigi að fjalla um trú á sæmilega skýrum nótum verður að gera greinarmun á trú, trúarbrögðum og trúarstofnunum — það er kirkjum og trúfélögum. Að vísu er óskandi að trú sé að finna bæði innan trúarbragða og trúarstofnana. Ekki er þó víst að svo sé alltaf og óhjákvæmilega! Líkt og hugsjónir rúmast ekkert endilega í stjórnmálaflokkum sem öðrum þræði eru valdastofnanir og samtryggingarsamtök er ekki öruggt að trúarstofnanir rúmi eða séu bornar uppi af trú. Þær geta líka verið hagsmunablokkir og skiptir stærð þeirra og staða ekki sköpum um hvort svo fer eða ekki. Uppbygging, hugmyndir um hlutverkaskiptingu leikra og lærðra og ekki síst sjálfsmynd leiðtoganna skipta þar ekki síður máli.
Ýmislegt bendir til að tími hinnar hörðu efnishyggju sem réð ríkjum víða um hinn vestræna heim á 20. öld sé nú liðinn. Margir fræðimenn benda á að á síðustu áratugum hafi mikil andleg vakning átt sér stað á Vesturlöndum og að fólk leiti nú í ríkum mæli hvíldar, kyrrðar, afdreps eða andrýmis í erli dagsins líkt og gert var áður fyrr og þá sótt til kirkna, klaustra og annarra trúarlegra stofnana eða helgra staða. — Þeir hinir sömu benda þó á að einkenni þessarar nýju vakningar sé að fólk leiti ekki á hefðbundin mið og að þessi andlega frekar en trúarlega nýbylgja streymi því í raun framhjá trúarstofnunum á borð við þjóðkirkjuna og önnur hefðbundin trúfélög. Á trúarsviðinu gætir sem sé ekki ósvipaðra aðstæðna og vart verður í heilsugeiranum þar sem margir snúa baki við viðtekinni læknisfræðilegri þekkingu og vestrænum lyfjaiðnaði en leita í þess stað uppi óhefðbundnar lækningar og náttúrulyf. Því kemur yoga-iðkun og íhugunartækni af austrænum rótum í stað kirkjuferða og þátttöku í kirkjustarfi hjá mörgum. Þetta mættu kirkjur og trúarstofnanir vissulega hugleiða. Nýtast aðferðir þeirra og áherslur nútímaaðstæðum eða láta þær leitandi sálir frá sér fara án þess að megna að veita þeim þá næringu sem leitað er?
Sú leit margra að aukinni dýpt í líf sitt og tilveru sem víða má finna stað í nútímanum bendir að mínu mati til að við höfum mörg ríka þörf sem hugsanlega er okkur eðlislæg og meðfædd og felst í þrá eftir einhverju öðru en hinn sýnilegi og áþreifanlegi veruleiki hefur uppá að bjóða. Ég ætla ekki að kalla þetta trúarþörf eins og oft hefur verið gert, heldur þörf fyrir eitthvað sem við getum nefnt „annað“, handanlægt, hulið, dulmagnað, leyndardómsfullt eða hvernig sem við kjósum nú að lýsa því hvert fyrir sig sem þrá okkar beinist að. Þetta er ein hlið á þörf okkar flestra fyrir eitthvað sem setur okkur í víðara samhengi, lýkur upp fyrir okkur huldum víddum tilverunnar, skapar lífi okkar mark og mið og tengir okkur við allífið, frumupphafið, hinstu rök tilverunnar, Guð. Vissulega er það ekki trúin ein sem uppfyllir þessa þörf eða þrá heldur má í þessu sambandi benda á ástina, listirnar eða náttúruna, óspjölluð víðernin sem við Íslendingar erum enn svo auðgu af hvað sem verður í náinni framtíð ef áform um loftlínur, malbikaða vegi yfir hálendið og enn fleiri virkjanir ná fram að ganga.
— — —
Í trúarbragðafræðunum eru til kenningar í þá veru að trú felist ekki fyrst og fremst í skoðunum, kenningum eða trúarjátningum heldur einmitt í leitt okkar að tilgangi, markmiði, samhengi og samsvörun við eitthvað sem er æðra og meira en við sjálf. Því sé öll leit að samhengi í tilverunni í raun trúarleg, hvort sem hún svo beinist að okkar mati að Guði, mennskunni, samfélaginu, náttúrunni eða einhverju því sem við kunnum að líta á sem heilagt eða að minnsta kosti heilt og háleitt. Á þeim grunni má halda því fram að allt leitandi fólk og öll þau sem leitast við að breyta samkvæmt þeim hugsjónum sem þeim eru helgastar sé trúað þegar upp er staðið.
Hér skal slíkum kenningum alls ekki haldið fram. Þær kunna að varpa fersku ljósi á trú og trúarbrögð en þær svipta fólk sjálfsákvörðunarrétti á þann hátt sem ekki verður við unað. Hvert og eitt okkar verður að hafa óskorað frelsi til að skilgreina lífsskoðun sína sem trúarlega eða veraldlega hvað sem öllum fræðitúlkunum líður. Við ættum hins vegar að gera okkur grein fyrir að himinn og haf skilur ekki að viðleitni þeirra sem leita þrám sínum fullnægingar á sviði trúarinnar og hinna sem gera það með hjálp listanna, upplifunar af náttúrunni, íhugun af einhverju tagi eða eftir enn öðrum leiðum.
Auðvitað kann öll viðleitni sem er fólgin í að lyfta okkur upp fyrir hið hversdaglega og leita annars en hins augljósa að vera hlægileg, aulaleg og fallin til að vekja kjánahroll þeirra sem láta sér nægja raunsæja og einfalda sýn á heiminn og manninn í heiminum — nú eða leita hins háleita eftir öðrum leiðum en þeirri sem hrollinn vekur hjá hverjum og einum! En að leið trúarinnar sé í sjálfu sér hægilegri, fráleitari eða heimskulegri en aðrar leiðir að markinu er ekki svo augljóst.
— — —
Trúin kom inn í líf mitt þegar ég var á barnsaldri. Það hefur eflaust orðið mér bæði til góðs og staðið mér fyrir þrifum líkt og flest sem fyrir okkur kemur og við vinnum úr með mismunandi móti á lífsleiðinni. Þessi trúarlega uppvakning mín gerðist ekki í skjótri svipan með brauki og bramli sem ég get tímasett eða rakið til einhverrar ákveðinnar reynslu. Heldur varð þetta fyrir hægfara mótun í sunnudagaskóla sem rekinn var norður á Akureyri í húsi sem síðar varð miðstöð Framsóknarflokksins en hýsir nú sjúkraþjálfunarstofu. Þar má e.t.v. segja að andinn hafi vikið fyrir efninu þótt ég efist raunar um að svo sé ef pólitíska skeiðinu í sögu hússins er sleppt!
Fyrsta trúarlega minning mín á rætur að rekja aftur til þess tíma er ég var enn á foraðgerðastiginu svo stuðst sé við orðaforða Jean Piaget án þess að ég ætli endilega að gera kenningar hans að mínum. Ég var með öðrum orðum enn á því þroskastigi að sjá aðeins mitt eigið sjónarhorn og hafði enn ekki öðlast hæfni til óhlutbundinnar hugsunar þótt ég væri tekinn að skilja tákn og merkingu þeirra að einhverju örlitlu leyti. Ég gæti hafa verið 4-5 ára gamall og hef greinilega haft svolítið neutrótískar tilhneigingar. Um þetta leyti lærði ég bænarversið alkunna:
Vertu yfir og allt um kring
með eilífri blessun þinni.
Sitji Guðs englar saman í hring
sænginni yfir minni.

Nú veit ég ekki hvernig barokkskáldið Sigurður Jónsson frá Presthólum hugsaði sér þessa mynd af englahjörðinni. Sjálfur skildi ég hana fullkomlega hlutbundnum skilningi. Því þurfti yfirsængin að vera alveg slétt þannig að englarnir gætu nú setið þar væng í væng í reglulegum hring yfir bringunni á mér. Eins var mikilvægt að ég hitti á réttan tíma til að fara með bænina en það gerði ég með því að biðja hennar strax og ég var lagstur uppí þar sem annars var ekki víst að hún yrði yfirleitt heyrð. Mér þótti raunar ólíklegt að Guð gæti sjálfur verið að rekast í að hluta á bænir krakka eins og mín. Hann hlaut að hafa til þess önnur ráð. Líklegast þótt mér að postularnir tveir og tveir saman væðu skýjaðan himininn líkt og snæviþakta jörð og hlustuðu svo niður um vakirnar, rofin eða heiðríkjublettina yfr rúmmi hvers og eins okkar barnanna um allan heim sem hlytu að vera að biðja sínar bænir um svipað leyti. Þessa bókstaflegu túlkun mína útfærði ég svo enn frekar með hjálp biblíumynda í pre-rafaelískum stíl sem útbýtt var í sunnudagaskólanum. — Að þessari helgistund minni afstaðinni sveif ég inn í svefninn sannfærður að allt yrði í besta lagi á komandi nóttu og um alla framtíð og okkur mundi öllum vegna vel.

Síðar þroskaðist ég yfir á stig hlutbundinna og loks formlegra aðgerða svo enn sé vísað til Piagets og tók að hugsa óhlutbundið og afstætt, setja mig að einhverju leyti í annarra spor og skilja heiminn út frá örlítið víðara sjónarhorni en eigin nafla þótt enn eigi ég vissulega mikið ólært í þeim efnum. Ég lærði vo guðfræði og var um skeið atvinnumaður á sviði trúarinnar. Loks gróf ég mig niður í kirkjusögu og hef upp frá því eytt æfinni í að skoða hvernig kristnin breyttist smám saman — úr grasrótarheyfingu kvenna og karla af lágum stigum sem yfirgáfu net sín og báta og slógust í fylgd með Jesú frá Nasaret — yfir í valdastofnun sem sem seildist til stöðugt vaxandi valda yfir hugsunum og tilfinningum fólks — gekk inn í hlutverk þess sem skilgreinir hvað sé rétt og hvað rangt við breytilegar aðstæður daglegs lífs.

— — —

Trúin hefur fylgt mér á fyrrgreindri vegferð minni en auðvitað hefur hún umbylts á ýmsa lund og mér er nú ljóst að hún hefur margar hliðar. Trúin eins og ég skil hana nú felst ekki fyrst og fremst í fullvissu og sannfæringu heldur stundum miklu frekar í áleitnum grun, von og hikandi trausti um að líf okkar allra hafi mark og mið þótt það virðist oft ofurselt tilviljunum, óláni og jafnvel ranglæti. En svo hefur trúin líka myrkari tóna eins og allar mannlegar kenndir. Trú getur t.d. leitt til vonleysis, biturðar eða reiði ef því er að skipta. — Trúin verður eins og allt annað sem við berum með okkur á æviferðinni að vaxa og þroskast með okkur.

Nú á miðjum aldri hef ég gaman af því að rifja upp hugmyndir mínar um Guð, bænir og bænheyrslu í brensku og bera þær saman við trúarhugmyndir mínar nú. Þá var Guðmynd mín skýr og greinileg en hefur með tímanum orðið óræðari og óljósari. Nú á ég raunar í erfiðleikum með að lýsa mynd minni af Guði. Ég held að það stafi ekki af því að ég hafi endilega misst sjónar af honum eða hann sagt skilið við mig einhvers staðar á leiðinni heldur hafi lotning mín ef til vill aukist. Ég hef líklega einnig öðlast þá dómgreind að sjá að ég kem aldrei til með að skilja eða skynja hugarheim trúarinnar nema í óljósri mynd og get ekki gert neina kröfu um að ég hafi höndlað sannleikann í þeim efnum fremur en öðrum. — Í því felast þó ekki afneitun á því að Sannleikur kunni að vera til og að okkur beri að leita hans.