Málfar allgott en nálgast skýrslugerð!

Hjalti Hugason, 15. September 2011 17:06

Í sumar fékk ég grein úr ritrýni. Niðurstaðan var jákvæð og athugasemdir fyrirsjáanlegar. Hér var því ekkert sem sætti tíðindum. Eitt atriði rýninnar hefur þó fylgt mér síðan. Annar rýnirinn kom inn á málfar greinarinnar með þessum ummælum: „Málfar er allgott en hefur hins vegar tilneigingu til að nálgast skýrslugerð.“

Ég hugsa að ritrýnirinn hafi hitt naglann á höfuðið  og þá ekki aðeins um þessa grein heldur fjölmargt annað sem ég hef látið frá mér fara. Ég skrifa oftast fast að lengdarmörkum. Þá verða orð oft dýr og farin skemmsta leið í að koma hugsun sinni til skila. Svo skrifa ég almennt flatan stíl og hversdagslegan. Allt á þetta skylt við skýrslugerð. Til varnar mér get ég svo nefnt að greinin fjallaði um lögfræðilegt efni og lagatexti er oftast þurr og knappur. Hvernig nýttust lög ef þau væru sett fram á bókmenntalegan hátt? Við skulum þó ekki vanmeta fagurfræði laga.

Á liðnu sumri fékk ég líka grein til ritrýni. Hún fjallaði um brýnt samfélagslegt umræðu- og jafnvel deiluefni sem lýtur að mennta- og trúarpólitík í landinu. Greinin fékk mín bestu ummæli á öllum sviðum nema mér fannst hún vera á uppkastsstigi hvað málfar áhrærði. Líklega hafði höfundur lent í tímaþröng.

Nú má spyrja: Koma ritrýnum málfarsleg atriði eitthvað við umfram það að benda höfundum góðfúslega á augljós pennaglöp ef þeir þá gefa sér tíma til? Þeir eru hvorki prófarkalesarar né málfarsráðunautar enda margir illa til slíkra verka fallnir. Svo er hitt auðvitað stærri spurning: Skiptir stíll og málfar á ritrýndum fræðigreinum einhverju verulegu máli meðan hugsun er á annað borð skýr, inntak kemst til skila og engar meginreglur ritunar eru fyrir borð bornar, það er þegar lágmarkskröfum til prentaðs máls er flullnægt? Er yfir höfuð eitthvað á móti því að hugvísindafólk skrifi skýrslur til birtingar í fræðiritum? Hefði til dæmis raunvísindamaður fengið sömu umsögn? Ég vil ekki fortaka það en tel samt ríkari kröfu gerða til hugvísindafólks um stíl.

Hvers vegna ætli svo sé? Skýringarnar geta verið ýmsar en eiga margar sammerkt í tensglum hinna ýmsu greina hug- eða mannvísinda við fyrirbæri sem liggja utan þeirra sjálfra. Fjölmargar greinar þeirra eiga til dæmis rætur að rekja til bókmenntaiðju fyrri alda. Sagnfræðin er til að mynda sprottin upp úr sagnaritun miðalda þar sem sagan var sett fram með ýmsu móti — til dæmis í annálum — en líka þar sem mörk söguritunar og skáldskapar voru óljós hvað varðar málfar og framsetningu. Þessi uppruni sagnfræðinnar kann að varðveitast í sagnfræðilegum stíl. Þá má benda á að viðfangsefni hugvísindanna eru oft á tíðum fagurfræðilegs eðlis. Til dæmis fjalla þau oft um bókmenntir og þarf þá ekki bókmenntafræðinga til. Það þykir ekki óeðlilegt að niðurstöður í bókmenntarannsóknum séu settar fram á bókmenntalegri hátt en þegar um kjareðlisfræðilegar niðurstöður er að ræða. Loks má benda á að viðfangsefni hug- og mannvísinda hafa oft tengsl við eða gildi fyrir miðlun utan fræðigreinarinnar sjálfrar. Þannig á prédikun að spertta af fræðilegri vinnu prédikarans sjálfs eða einhvers sérfræðings sem hann eða hún kýs að leita í smiðju til.

Það kann líka að vera að sú ríka krafa sem gerð er um að málfar, stíll og önnur fagurfræði hugvísindalegs texta fari fram úr þurri skýrslugerð stafi af því að fólkinu í landinu standi ekki á sama um hvað hugvísindafólk hefst að. Það vill eiga greiðan aðgang að verkum okkar, vill geta lesið þau sér til gagns, vill að við aðstoðum það og þjálfum í að hugsa um líf sitt og tilveru í sögu og samtíð. Til þess nægja ekki skýrslur. Því „bókmenntalegri“ sem við leyfum okkur að vera því gagnlegri verða verk okkar í þessu efni.

Þorum við, getum við, viljum við vera sjálfráð þjóðkirkja?

Hjalti Hugason, 15. September 2011 17:04

Í rúm 200 ár hefur sú þróun verið uppi að kirkjur Vesturlanda hafa öðlast stöðugt meira sjálfræði (autonomy), þ.e. sjálfstæði og sjálfsstjórn, andspænis ríkisvaldinu. Þjóðkirkjur eða fríkirkjur hafa leyst ríkiskirkjur fyrri alda af hólmi.

Ástæður þróunarinnar

Ástæður þessarar þróunar er að rekja til aðgreiningar hins trúarlega og veraldlega sviðs samfélagsins (þ.e. sekúlaríseringar), lýðræðisþróunar og aukinnar fjölhyggju. Fram hefur komið veraldlegt ríkisvald sem talið er skorta bæði hæfi og hæfni til að fara með trúarleg málefni.

Sumir kunna að sakna fyrra ástands er ríkið studdi og verndaði kirkju þeirra á virkan hátt eða viðurkenndi hana jafnvel sem ríkistrú. Þeir tímar koma þó ekki aftur nema Vesturlönd hverfi að nýju til þess ástands sem nú einkennir ýmis samfélög múslima eða biblíubelti BNA. Þar tengjast íhaldssöm trúartúlkun og stjórnmálastefna enn taustum böndum. Fæstir óska sér slíks ástands hér.

Sókn til sjálfræðis

Því fer fjarri að ofangreind þróun hafi aðeins verið á þá lund að ríkisvaldið hafi snúið baki við kirkjum og trúfélögum. Flestir líta svo á að afskipti ríkisins af starfi trúfélaga skerði óhjákvæmilega frelsi þeirra. Þær trúhreyfingar sem fram hafa komið á síðari öldum hafa því frá upphafi hafnað tengslum við ríkisvaldið. Eldri kirkjur hafa jafnframt keppt að auknu sjálfræði ýmist með aðskilnaði frá ríkisvaldinu eða með stöðugt veikari tengslum við það.

Þjóðkirkja okkar hóf sókn til sjálfræðis þegar í upphafi aldarinnar sem leið. Þá átti sú þjóðkirkjuguðfræði hér miklu fylgi að fagna að sjálfræði — sjálfstæði og sjálfsstjórn — væri þjóðkirkjunni eðlislægt og hún næði ekki að gegna köllun sinni án þess. Því voru settar fram kröfur um kirkjuþing sem æðstu stjórn kirkjunnar í eigin málum.

Þessi stefna náði fram að ganga eftir hartnær 100 ára baráttu með þjóðkirkjulögunum frá 1997 en samkvæmt þeim er þjóðkirkjan sjálfstætt trúfélag sem fer með víðtæka stjórn í eigin málum. Nú, hálfum öðrum áratug síðar, þykir mörgum tími til kominn að taka næsta skref í átt að auknu sjálfræði. Skilaboð í þá veru bárust m.a. frá Stjórnlagaráði nú í sumar sem mælir með að ákvæði um þjóðkirkju þoki úr stjórnarskrá.

Þorum við?

Eigi þjóðkirkjan að öðlast meira sjálfræði en nú er verður hún að axla þá ábyrgð að setja sér sjálf skipan í innri málum sínum, skrifa sinn eiginn kirkjurétt. Sjálfráð kirkja getur ekki til lengdar búið við þá stöðu að veraldlegt þing setji henni innri kirkjuskipan. Lög um stöðu hennar, stjórn og starfshætti verður því að einfalda til muna og færa það efni þeirra sem lýtur að stjórn og starfsháttum yfir í starfsreglur sem Kirkjuþing, æðsta stjórn þjóðkirkjunnar, setur.

Svo virðist sem margir óttist þá breytingu og telji hana fela í sér los eða óvissu. Því má spyrja: Þorum við þjóðkirkjufólk að stuðla að auknu sjálfræði kirkju okkar?

Getum við?

Til að rísa undir sjálfræði þarf þjóðkirkjan að búa að styrkri, lýðræðislegri stjórn sem endurspeglar hana í breidd sinni og fjölbreytileika. Þá verður hún að hafa þróað með sér trausta  stjórnsýsluhætti sem standast samanburð við það sem best gerist meðal annarra sambærilegra stofnana. Hún verður að vera fullgildur aðili í lýðræðislegu réttarríki og helst verður hún að vera þar fyrirmynd annarra.

Í ljósi þessarar siðferðilegu kröfu er rétt að spyrja: Rísum við í þjóðkirkju Íslands undir sjálfræði? Getum við verið sjálfráð kirkja?

Viljum við?

Aukið sjálfræði þýðir að sjálfsögðu að tengslin við ríkisvaldið rakna. Lagaleg staða þjóðkirkjunnar breytist ekki aðeins heldur einnig táknræn staða hennar. Sem dæmi má nefna að ekki er sjálfsagt að forseti lýðveldisins skipi æðstu embættismenn kirkjunnar. Í sjálfráðri kirkju kýs kirkjan sér sína eigin forystu og leiðtogar hennar, þar á meðal biskupar, taka við umboði sínu frá kirkjunni sjálfri en ekki þjóðhöfðingja sem ekki þarf að tilheyra kirkjunni.

Einhverjum kann að virðast þessi breyting og ýmsar viðlíkar lækka risið á kirkjunni. Því má spyrja: Viljum við verða sjálfráðari en við erum nú?

„Já, ég þori, get og vil!“

Fyrir hálfum fjórða áratug sungu stoltar og baráttuglaðar konur: „En þori ég, get ég, vil ég? Já, ég þori, get og vil!“ Tíminn sem liðinn er síðan hefur sannað að þær vildu, þorðu og gátu. Ástæðan er sú að þær höfðu öðlast trausta sjálfsmynd.

Margt bendir til að íslensku þjóðkirkjunni skorti þá sjálfsmynd og það sjálfstraust sem er frumforsenda þess að hún geti risið undir því að vera sjálfrátt trúfélag í tengslum eða án tengsla við veraldlegt ríkisvald. Verkefni dagsins er því að móta þjóðkirkjuguðfræði fyrir 21. öldina — sjálfsskilning sjálfráðrar kirkju sem megnar að standa á eigin fótum og þjóna samfélagi fjölhyggju og fjölmenningar á merkingarbæran hátt.