Aðskilnaður ríkis og kirkju — Hvað, hvernig, til hvers...?

Hjalti Hugason, 15. November 2011 09:50

 

Í nokkrum pistlum hér á Pressunni hef ég fjallað um aðskilnað ríkis og kirkju sem mörgum finnst aðkallandi viðfangsefni nú um stundir. Hér skal leitast við að draga saman þræðina út frá nokkrum lykilspurningum.

 

Á að gera aðskilnað?

Almenna svarið við þessari spurningu til lengri tíma litið er: Já! — Þróunin hefur um langt skeið legið í átt til aukins sjálfstæðis og sjálfsstjórnar kirkjum og trúfélögum til handa bæði alþjóðlega og hér á landi. Stofnunarleg aðgreining ríkis og þjóðkirkju er þegar langt á veg komin hér þrátt fyrir að aðskilnaðarferli sé ekki hafið. Hitt er álitamál hvenær eigi að gera aðskilnað, hvernig það skuli gert og hvað skuli taka við af núverandi skipan.

 

Hvað er aðskilnaður?

Með aðskilnaði ríkis og þjóðkirkju er a.m.k. átt við að þjóðkirkjan sé í öllu réttarfarslegu tilliti gerð jafnstæð öðrum skráðum trú- og lífsskoðunarfélögum.

Í aðskilnaði getur líka falist að ríkisvaldið hætti öllum afskiptum af trúfélögum meðan þau brjóta ekki lög ríkisins. Er þá látið nægja að kveða á um trúfrelsi fólks  sem hluta af almennum mannréttindum en að öllu öðru leyti litið á trúmál sem einkamál.

 

Hvenær á að gera aðskilnað?

Rök virðast fyrir því að gera aðskilnað í fyrri merkingunni hér að framan þegar fjölmenning í landinu er orðin slík að menningarhefð sem í einhverri merkingu getur talist lúthersk er ekki lengur sameiningarafl meðal þjóðarinnar.

Einnig mætti svara því til að aðskilnað skuli gera þegar þjóðkirkjan er hætt að gegna öðrum samfélagshlutverkum en þeim sem önnur trú- og lífsskoðunarfélög gegna í sama mæli.

Loks mætti svara svo að aðskilnað eigi að gera þegar meirihluti þjóðarinnar tilheyrir ekki lengur þjóðkirkjunni.

Hitt er flóknari spurning hvenær skilja beri að öllu leyti milli ríkisvaldsins og trúfélaga í landinu. Þar er raunar um trúarpólitískt álitamál að ræða sem lýtur að því hvort við viljum að samfélagið sé að öllu leyti veraldlegt eða hvort trúarleg vídd mannlífsins fái skilgreinda stöðu á opinberum vettvangi. Að nokkru leyti er þar líka um að ræða hvers konar trúfrelsi við viljum að ríki meðal okkar. — Sjá pistil minn um „bleikt og blátt trúfrelsi“ hér á Pressunni.

 

Hvernig er aðskilnaður gerður?

Fyrsta skrefið í aðskilnaði er að fella brott það sem kallað er „kirkjuskipan ríkisins“, þ.e. 62. gr. stjskr. eða ef því er að skipta strika út 19. gr. frumvarps Stjórnlagaráðs.

Annað skrefið er að fella úr gildi lög um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar nr. 78/1997 eða einfalda þau mjög. Vissulega má færa rök að því að jafnvel eftir aðskilnað verði fyrirferð lúthersku kirkjunnar slík að rétt sé að kveða á um stöðu hennar í sérstökum lögum. Í þeim ætti þá að koma fram 1) að kirkjunni bera áfram að vera lúthersk í þeirri merkingu sem hún er það nú, 2) að hún sé öllum opin og reiðubúin til þjónustu við alla án þess að krefjast sérstakrar trúarjátningar af þeim sem til hennar leita, 3) að hún starfi um land allt, 4) að stjórnarhættir hennar séu lýðræðislegir og 5) að hún fari að jafnréttislögum, stjórnsýslulögum og öðrum þeim réttarreglum sem eðlilegar eru í lýðræðissamfélagi.

Þriðja skrefið í aðskilnaði er síðan að fella úr gildi öll önnur lög en þjóðkirkjulögin sem veita þjóðkirkjunni sérstöðu sem og ákvæði í öðrum lögum sem nefna þjóðkirkjuna.

Fjórða skrefið í aðskilnaði væri svo að koma málum þannig fyrir að þjóðkirkjan sé án nokkurs vafa fjárhagslega sjálfstæð, fjár síns ráðandi og ábyrg fyrir eigin rekstri.

Á það skal bent að núverandi fjárhagstengsl ríkis og kirkju eru aðeins að litlu leyti afleiðing af þjóðkirkjuskipaninni. Ríkisvaldið er þannig t.d. ábyrgt fyrir launagreiðslum til tiltekins fjölda starfsfólks á Biskupsstofu, presta, prófasta og biskupa vegna tilflutnings á fornum kirkjueignum til ríkisins sem fram fór á 20. öld. Þetta atriði er því óháð tengslum ríkis og kirkju að öðru leyti enda kveðið á um skylduna í tvíhliða samningi. Í líkum samningi ætti að kveða á um fjárhagstengsl ríkis og kirkju á öðrum sviðum. Þar ætti að kveða á um ýmis hlutverk og skyldur kirkjunnar í samfélaginu og greiðslur fyrir þau. Víða er kirkjum t.a.m. greitt fyrir að viðhalda menningarminjum en þar er t.d. um að ræða friðaðar kirkjur og listaverk.

Ef aftur á móti á að framkvæma aðskilnað í trúarpólitískri merkingu, þ.e. leggja grunn að fullkomlega veraldlegu samfélagi, þarf auk þess sem að ofan er talið að fella úr gildi lög um skráð trúfélög nr. 108/1999 og öll ákvæði í lögum er kveða á um trúfélög sérstaklega. Þetta felur í sér að málefnum trúfélaga verði algerlega fyrir komið á sviði einkamálaréttar.

 

Til hvers ætti að gera aðskilnað?

Þyngstu rökin fyrir aðskilnaði eru þau að koma á fullkomnum jöfnuði í trúarefnum ekki aðeins einstaklingum til handa heldur einnig trú- og lífsskoðunarfélögum.

Þá er eðlilegt að lög og ekki síst stjórnskipunarréttur endurspegli raunverulegar aðstæður í landinu þar á meðal stöðu kirkjunnar meðal þjóðarinnar. Þegar málum er svo komið að þjóðkirkjan hefur enga sérstöðu í þessu tilliti er eðlilegt að taka afleiðingum þeirrar þróunar á hinu réttarfarslega sviði eða með öðrum orðum gera aðskilnað.

 

Hvað tekur við eftir aðskilnað?

Eftir aðskilnað tekur við sú staða að evangelísk-lútherska kirkjan nýtur sama frelsis og hefur sömu formlegu stöðu í samfélaginu og öll önnur trú- og lífsskoðunarfélög. Það fer svo eftir trúarpólitískum aðstæðum hvort þessi félög falla að nokkru leyti undir opinberan rétt eins og nú er eða alfarið undir einkamálarétt. — Það ræðst af því hvort fólk kýs að samfélagið sé fullkomlega veraldlegt eða ekki, sem og hvers konar trúfrelsi skuli vera hér við lýði.

Hver staða trúmála síðan verður meðal þjóðarinnar og hver áhrif trúarleg gildi hafa í samfélaginu ræðst svo af allt öðrum ástæðum, þ.e. hver ítök kirkjur og trúfélög hafa meðal þjóðarinnar.

Aðskilnaður ríkis og kirkju ræður sem sé ekki úrslitum um hvort hér verða haldin jól, páskar eða hvítasunna; hvort kristin fræði eða trúarbragðafræði verða kennd í skólum eða þess vegna hvort þjóðin verður heiðin eða kristin! — Það er einfaldlega allt önnur spurning sem tengist menningararfi þjóðarinnar.

 

Er aðskilnaður óhjákvæmilegur?

Hér er gengið út frá að almenn þróun mæli með aðskilnaði ríkis og kirkju fyrr eða síðar en aftur á móti sé álitamál hvenær hann sé orðinn aðkallandi.

Hitt er hins vegar ekki álitamál að brýnt er að tryggja aukinn jöfnuð milli þjóðkirkjunnar og annarra trúfélaga, sem og milli trú- og lífsskoðunarfélaga. Aðskilnaður ríkis og kirkju er ekki eina leiðin til þess. Allt eins má velja þá leið að veita öllum trú- og lífsskoðunarfélögum sem æskja skráningar eins líkan stuðning og vernd og löggjafinn tryggir þjóðkirkjunni nú. Kirkjuskipan ríkisins leggur ríkinu aðeins á herðar að styðja við trúarhefð meirihluta þjóðarinnar en bindur ekki hendur hans gagnvart minnihlutanum. Í þjóðkirkjuskipaninni felst engin skylda til mismununar. Þvert á móti bannar stjórnarskráin (65. gr.) mismunun vegna trúarskoðana.

Færa má ýmis rök fyrir því að fara „hina leiðina“, þ.e. að styðja öll trú- og lífsskoðunarfélög. Í því sambandi vegur þungt að kirkjur og trúfélög geta lagt mikið af mörkum til velferðarsamfélagsins ekki síst eins og árar eftir Hrun. Til að tryggt sé að faglegra og ábyrgra starfshátta sé gætt í því efni virðist æskilegt að hið opinbera hafi innsýn í starf hreyfinga af þessu tagi. Til þess verða þau að falla að nokkru undir opinberan rétt líkt og nú er raun á.

Einnig skal á það bent að í fjölhyggjusamfélagi koma trúarlegir þættir til með að hafa aukin áhrif á sjálfsmyndarsköpun og sjálfstjáningu fólks. Það kemur ekki síst til með að gilda um þau sem tilheyra minnihlutahópum í einhverju tilliti líkt og raun er á víða erlendis nú um stundir. Færa má rök að því að afdráttarlaus aðskilnaður milli hins veraldlega og trúarlega í samfélaginu hefti fremur en auki frelsi fólks til sjálfstjáningar. Það er með öðrum orðum alls ekki gefið að slíkur aðskilnaður sé æskilegasta leiðin þegar um er að ræða skoðunar-, tjáningar- og félagafrelsi á sviði trúmálanna.

Þegar litið er til sögu þjóðarinnar og lýðræðisþróunar er ekki augljóst að aðskilnaður í veraldlegt og andlegt svið sé endilega æskileg leið hér á landi einmitt nú þótt sú leið sé farin annars staðar þar sem lýðræðisþróun varð með allt öðrum hætti svo sem í Frakklandi. Því er alls ekki óumdeilanlegt að ríkinu beri að fylgja trúarpólitískri stefnu í þá átt.

 

Hver tekur ákvörðun?

Það er ljóst að hvorki ríkisstjórn, Alþingi, fjórflokkurinn eða þess vegna þjóðkirkjan koma til með að ákveða hvort og þá hvenær aðskilnaður ríkis og kirkju verður gerður hér á landi. Allar koma þessar stofnanir vissulega til með að hafa áhrif á ákvörðunina. Það er þó þjóðin sjálf sem hefur úrslitavaldið. Í því efni er núgildandi stjórnarskrá (79. gr.) afdráttaralaus, sem og frumvarp stjórnlagaráðs (19. gr.).

Það sem er mikilvægt er að þjóðkirkjan vegi og meti fyrir sína parta hvað hún geti gefið þjóðinni sem aðrir geti ekki veitt henni jafnvel eða betur. Í framhaldinu þarf hún að sýna og sanna að hún sé þess megnug að göfga og glæða líf fólksins í landinu. Að sínu leyti þarf þjóðin að hugleiða hvers virði kirkjan sé henni, sem og hvað hún hafi lagt til gróandi þjóðlífs hér á landi í þúsund ár. Með hvaða hætti viljum við skipa málum hennar nú og í nánustu framtíð til að hún geti sem best lagt sitt af mörkum til öflugs og fagurs mannlífs í landinu?

Þjóðkirkja eða ekki þjóðkirkja er ekki spurning sem öllu skiptir. Þvert á móti snýst málið um heill komandi kynslóða. Í því efni þurfum við samstöðu, samstarf og samhjálp sem allra flestra: ríkis, kirkna, trúfélaga, lífsskoðunarfélaga og allra samtaka og hreyfinga sem leggja vilja sitt af mörkum til að byggja hér upp lífvænlegt mannlegt samfélag í friði og sátt. Álitamál kann að vera hvaða lagaumhverfi henti best til að tryggja það.