Guðmundur Arason — Rannsóknarsögulegt ágrip

Hjalti Hugason, 11. February 2012 16:44


 

Ráðgátan Guðmundur Arason í ljósi nútíma meðferðarfræða

Í vorhefti Skírnis 2012 birtist grein eftir undiritaðan undir fyrirsögninni Áfallatengt álagsheilkenni á miðöldum? Ráðgátan Guðmundur Arason í ljósi nútíma meðferðarfræða.[1] Eins og titillinn bendir til er þar rýnt í persónuleika, skapgerð og atferli Guðmundar Arasonar (1160/61–1237) Hólabiskups eða Guðmundar góða og þess freistað að varpa ljósi á viðfangsefnið út frá sjónarhorni meðferðarfærðanna (psychotherapy). Hér verður gerð nokkur grein fyrir fyrri rannsóknum á þeim þáttum í lífi Guðmundar sem einkum koma við sögu í þessari rannsókn.

Höfundur þessarar greinar hefur freistað þess að túlka reynslu sr. Jóns Steingrímssonar (1728–1791) „eldklerks“ með sambærilegum hætti. En líta má á Skaftárelda sem Jón gekk í gegnum með sóknarbörnum sínum á Síðunni sem langvinnt áfall til þess fallið að valda streituröskun.[2] Þótt grunnhugmyndin og aðferðafræðin sé hin sama er þó ólíku saman að jafna að öðru leyti. Jón Steingrímsson stendur mun nær nútímanum í hugarfarssögulegum efnum. En líta má svo á að milli hans og Guðmundar Arasonar liggi að minnst kosti þrjú tímabil sem skerpt hafi einstaklingsvitund fólks og þar með lagt grunn að nútímalegri vitund þess um tilfinningar sínar og innri reynslu. Er þar átt við straumhvörf þau sem urðu á 12. öld, siðaskiptatímann á 16. öld og loks tímaskeið Jóns sjálfs, 18. öldina.[3] Þá skiptir og máli að Jón lét eftir sig umfangsmikil og hispurslaus sjálfsskrif í ævissögu sinni.[4]

Flestir sem um Guðmund fjalla staldra við áföll hans og afleiðingar þeirra og túlka þessi atriði á ýmsa lund. Jón Jóhannesson var fáorður um breytinguna sem varð á Guðmundi. Þó sagði hann að Guðmundur hafi orðið „allur annar maður“ eftir sjóslysið, hann hafi gerst mikill og meinlætasamur trúmaður og örlátur við fátæka en verið eirðarlaus og fullur óyndis. Taldi Jón ferðir Guðmundar um landið hafa nálgast flakk þó þær ættu að heita heimboð.[5] Annars tengdi Jón Jóhannesson hugarheim Guðmundar við þær guðfræði- og guðræknisstefnur sem uppi voru um svipað leyti á meginlandi Evrópu án þess þó að benda á bein tengsl Guðmundar við þær.[6] Flosi Sigurbjörnsson (1921–1986) cand. mag. taldi áföll Guðmundar hafa haft djúp áhrif á hann og hann tekið að hneigjast til „harðlífis og meinlætalifnaðar“ upp úr þeim.[7] Flosi taldi Guðmund einnig hafa verið þann biskup íslenskan „er lengst hefur gengið í því að gera sumar kenningar kristindómsins að meiru en játningu varanna.“[8] Hér gætir hlutlausra túlkana sem þó má kalla sálfræðilegar.

Síðar urðu túlkanir fræðimanna trúarlegri í þrengri skilningi. Þannig benti Svanhildur Óskarsdóttir (f. 1964)  miðaldafræðingur á að trúarviðhorf Guðmundar hafi mótast snemma á ævinni og lítið breyst eftir það.[9] Taldi hún hugmyndaheim Guðmundar einkum hafa mótast af áhrifavöldum eins og Þorláki Þórhallssyni (1133–1193 biskup frá 1178) og ágústínusarreglunni eins og hún var hér.[10] Jón Þ. Þór (f. 1944) sagnfræðingur taldi Guðmund hafa gerst „heitan trúmann og meinlætasaman“ sem hvergi hafi eirt nema skamman tíma í senn eftir fyrra áfall sitt og orðið „enn heittrúaðri og eirðarlausari“ eftir hið síðara[11]

Túlkanir tveggja guðfræðinga frá fyrri hluta 20. aldar vekja sérstaka athygli. Benjamín Kristjánsson áleit að erfðir og ættareinkenni hafi skipt miklu máli hvað skapgerð Guðmundar áhrærði og taldi hann hafa sótt andlegt og líkamlegt atgervi til ættarinnar en jafnframt stríðar tilfinningar, örlyndi og gjafmildi. Taldi Benjamín foreldra hans hafa verið örgeðja og tilfinningaríka.[12] Benjamín taldi áföll Guðmundar hafa leitt til mikillar „andlegrar byltingar í sál“ hans.[13] Benjamín leit svo á að „margir þeir eðliskostir, sem grónir voru í kyn hans“ hafi vaknað „til lífsins af alefli“ við áfallið og iðkun trúarinnar í kjölfarið.[14] Þá beitti Benjamín trúarlífs- eða jafnvel para-sálfræðilegum aðferðum til að túlka atferli Guðmundar eftir afturhvarfið sem hann tengdi við sagnir um „ýmsa vitrana menn og geðhrifalækna kristninnar frá upphafi“.[15] Þá sagði hann og að allt sem sagt væri um Guðmund, benti til að hann „hafi verið ecstatic, eins og t. d. Páll [postuli] og fjölda mörg önnur stórmenni trúarinnar“.[16] Með því átti Benjamín við að Guðmundur hafi verið í ástandi sem einkenndist af sterkum geðshræringum er stundum væru „eins og maðurinn sé innblásinn og magnaður af æðri krafti...“[17] Benjamín lagði áherslu á að Guðmundur hafi ófús orðið prestur og nauðugur undirgengist það að verða biskup.[18]

Er 760 voru liðin frá fæðingu Guðmundar (1921) fjallaði Magnús Jónsson (1887–1958) þáverandi dósent við guðfræðideild HÍ  um hann í grein. Leit hann þá svo á að skapgerð Guðmundar, meðal annars einþykkni og sjálfræði, hafi komið fram þegar í æsku og fylgt honum fram á fullorðinsár og inn í biskupsdóminn.[19]   Þá leit hann svo á að Guðmundur hafi frá upphafi hneigst í þá átt sem raun varð á, það er að hann hafi frá upphafi verið mikill trúmaður. Taldi Magnús áföll Guðmundar aðeins hafa hert á þroska hans í þá veru. Þá taldi hann að hættir Guðmundar hafi ekkert breyst á prestskaparárunum heldur hafi hann öll fullorðinsár sín keppt eftir að breyta eftir Kristi.[20] Lagði Magnús áherslu á kraftalegt útlit Guðmundar, prestlega hæfileika hans og áhrifamátt meðal almennings og jafnvel höfuðklerka þó ýmsir jafnvel úr klerkastétt yrðu til að bera brigður á kenningar hans.[21] Taldi Magnús Guðmund hafa ástundað trúarhætti sem tíðkast hefðu í landinu fyrir hans dag en hafið þá á „miklu hærra stig“.[22]

Í síðari grein um Guðmund sem birtist tveimur áratugum síðar hafði túlkun Magnúsar breyst mjög. Þá leit hann svo á  að lausnina á ráðgátunni um Guðmund væri ekki fyrst og fremst að finna í erfðri skaphöfn eins og Benjamín Kristjánsson hafði hallast að eða í samfelldum þroskaferli eins og hann hafði álitið í fyrri grein sinni.[23] Nú leitaði Magnús skýringa frekar í lífsreynslu Guðmundar. Taldi hann í því sambandi skipta miklu að Guðmundur hafi móti vilja sínum verið settur til bóknáms og þar með beint af braut veraldlegs höfðingjadóms sem hugur hans hafi staðið til. Þá hafi harðræði er hann bjó við í uppeldinu grópast í huga hans.[24] Nú taldi hann þó að sinnaskipti Guðmundar hafi skipt mestu máli og hafi þau gerst í tveimur áföngum, fyrst við það að sjóslysið hafi endanlega útilokað Guðmund frá hernaði og þar með höfðingjadómi. Þetta stig afturhvarfsins túlkaði Magnús sálfræðilega.[25] Síðara stig þess gerðist um fimm árum síðar við dauða náins vinar. Áleit Magnús aðeins mögulegt að skýra það trúarlega. Væri þeirri skýringu hafnað væri aðeins mögulegt að skilja breytinguna sem geðræna röskun.[26] Magnús taldi að í kjölfar áfallanna hafi öfgar í skapgerð Guðmundar komið betur fram og Guðmundur orðið „hreinn og sannur hugsjónamaður“.[27] Áleit Magnús hugsjón gregoríanismans einkum hafa mótað hugarheim Guðmundar eftir afturhvarfið.[28] Að því leyti taldi hann Guðmund hafa líkst Þorláki Þórhallssyni sem þó hafi verið „töluverður veraldarmaður“ og ekki „misst jafnvægið“. Þórhallur hafi því valið að berjast fyrir stefnu sinni í staðamálum og þar með lagt áherslu á efnahagslegt frelsi kirkjunnar. Guðmundur hafi hins vegar verið „andlegri“ og því beitt sér á sviði dómsvaldsins í kirkjunni er átt hafi sér upphaf í yfirbótarkerfi hennar.[29] Þá hafi hugsjónin um eftirbreytni eftir Kristi mótað hugarheim Guðmundar.[30] Í því efni hafi hann þó gengið „lengra í framkvæmd ölmusugæða en nokkurri átt náði og lengra en svo að heitið geti góðgerðasemi“. Er athyglisvert að Magnús gerði ráð fyrir að ástand Guðmundar hafi þróast til hins verra með tímanum og hann hafi smám saman orðið að „dulu í höndum misyndismanna, þjófa og slæpingja“ og „sýnst beinlínis hafa verið farinn að verða hálfruglaður á síðari árum, hann er orðinn að aumingja, sem enginn getur í raun og veru fylgt...“[31] Virðist hann þar með gera ráð fyrir að sálræn heilsa Guðmundar skipti verulegu máli til að skýra atferli hans. Loks taldi Magnús Brand í samnefndu leikriti Henriks Ibsen (1828–1906) frá 1865 nýtast best við túlkun á lífshlaupi Guðmundar en bent hefur verið á að imitatio Christi-hugsjónin sé meginviðfangsefni verksins.[32] Segja má að Brandur geri altæka kröfu um fórn til sjálfs sín og allra þeirra sem honum standa næstir og endi með að leiða söfnuð sinn í endasleppa „krossferð“ er afhjúpar andlegt ójafnvægi hans.[33]

Gunnar F. Guðmundsson (f. 1952) sagnfræðingur er sá sem næst kemst því í seinni tíða að hafa rannsakað persónu og líf Guðmundar Arasonar í líkingu við það sem hér verður freistað að gera. Gunnar bendir á að samkvæmt heimildum hafi Guðmundur þegar í æsku sýnt ákveðin persónueinkenni sem fylgt hafi honum ævilangt. Hann hafi verið „ólátr“, það er „ódæll“ og „viljað ráða, við hvern sem hann átti“.[34] Lítur Gunnar svo á að þessir skapgerðarþættir hafi fremur styrkst en veikst vegna „basls“ er verið hafi á foreldrum Guðmundar, láts föðurins, harðræðis er Guðmundur mætti af Ingimundi fóstra sínum sem „barði hann til bókar“ auk sífellds flakks og eirðarleysis er hafi verið hlutskipti hans á brensku- og unglingsárum. Hins vegar hafi hann verið nokkuð veraldlega sinnaður í æsku en tekið „rækilegum sinnaskiptum, [breyst] úr aðsópsmiklum unglingi í stríðlyndan guðsmann“, skapmikinn og einþykkan, vegna þeirra áfalla sem á honum dundu ungum.[35] Gunnar túlkar sinnaskipti Guðmundar á trúarlegan hátt eins og vissulega liggur nærri er miðaldabiskup á í hlut:

Saga kristni og kirkju geymir mörg hliðstæð dæmi um róttæk sinnaskipti í mótlæti. Það er eins og óbærileg nálægð við þjáningu og dauða hafi opnað augu margra, sem á annað borð höfðu í sér frækorn trúar, fyrir þjáningu Krists og annarra manna. Lausnin var fólgin í þeirri fullvissu eða köllun að eiga nú framvegis að axla með Kristi krossinn þunga síðasta spölinn á píslargöngunni. Hugsjónin var skilyrðislaus breytni eftir Kristi.[36]

Eins og fram er komið verður hér beitt annars konar túlkun á þessari sömu lífsreynslu Guðmundar þar sem litið verður á hana sem streituröskun eftir áfall. Þar með er ekki tekin afstaða gegn trúarlegri túlkun Gunnars. Á miðöldum hefur sálrænt áfall verið skilið, tjáð og túlkað með orðfæri kristinnar trúar. Hér verður aðeins leitast við að beita fleiri skýringarlíkönum.

Persónugerð og fyrri saga einstaklings getur haft áhrif á hvernig hann bregst við áföllum.[37] Þannig getur aðbúnaður Guðmundar í æsku hafa ráðið einhverju um hver viðbrögð hans við áföllunum urðu líkt og Gunnar lætur að liggja. Í þessu sambandi verður þó að huga að því hvort æska Guðmundar hafi í einhverju verið frábrugðin því sem almennt gerðist um hans daga.

Hér á landi var sem kunnugt er svo algengt að börn væru tekin í fóstur að sett var um slíkt sérstök lagamungjörð enda hafði fyrirbærið félagslega þýðingu.[38] Svipuðu máli gilti enda víða um lönd, það er að aðrir en foreldrarnir önnuðust börn frá sjö ára aldri og að uppeldi þeirra, nám og annar undirbúningur undir fullorðinsár færu saman.[39] Hlutverk fjölskyldunnar við að skapa tilfinningalega nánd var því takmarkað miðað við það sem síðar varð.[40] Þá var strangur agi með líkamlegum refsingum fastur liður í kennslu langt fram eftir öldum enda var litið svo á að börn væru siðferðislega veikar mannverur og þyrftu strangan aga til að stofna ekki eilífri velferð sinni í hættu.[41] Leyfar hins harða skólaaga hafa varðveist allt til þesssa í orðtökum eins og „að berja til bókar“ og „enginn verður óbarinn biskup“.

Sú mynd sem heimildir bregða upp af uppvexti Guðmundar er því í meginatriðum dæmigerð. Það breytir því þó ekki að Guðmundur hefur eins og ávallt er raunin brugðist við dæmigerðum aðstæðum sínum á einstaklingsbundinn hátt. Aðstæður Guðmundar í æsku hafa því mótað tilfinningalíf hans og skaphöfn. Þær geta þó ekki einar og sér talist skýra sérleika hans á fullorðisnárum með fullnægjandi hætti.[42] Því er hér leitað skýringa í sértækari reynslu hans síðar á ævinni.

Heimildir og hjálpargögn

Af vefnum

Brand (play). Slóð sjá heimildaskrá. http://en.wikipedia.org/wiki/Brand_(play) (18. 3. 2011).

Útgefin gögn:

Ariés, Philippe, 1982: Barndomens historia. Án útgs., Gidlunds.

Benjamín Kristjánsson, 1937: „Guðmundur biskup góði Arason. Sjö alda minning flutt á Hólum 29. ág. 1937.“ Kirkjuritið. 3. ár. Nóv. 1937. Reykjavík. S. 346–371.

Breisch, Agneta, 1994: Frid och fredlöshet. Sociala band och utanförskap på Island under äldre medeltid. (Acta Univeristatis Upsaliensis/Studia Historica Upsaliensia. 174. Ritstj.  Uppsala, Historiska Institutionen.) Uppsla universitet.

Erikson, Erik H., 1972: Young man Luther. A Study in Psychoanalysis and History. London, Faber anda Faber.

Flosi Sigurbjörnsson, 1951: „Guðmundur biskup Arason hinn góði og hrun íslenzka þjóðveldisins 1262-´64.“ Á góðu dægri. Afmæliskveðja til Sigurðar Nordals 14. sept. 1951 frá yngstu nemendum hans.“ Án útgst., Helgafell. S. 76–82.

Gunnar F. Guðmundsson, 2001: „Guðmundur Arason. Biskup fátækra?“ Merki krossins. 2. h. 2001. Reykjávík. S. 20–26.

Gurevitj, Aron, 1997: Den svårfångade individen. Självsyn hos fornnoridska hjältar och medeltida lärde i Europa. Stokhólmi, Ordfront.

Handbók um geðraskanir og skyld heilbrigðisvandamál, 1999. 1. b. Hugtök og heiti. Griningarskilmerki og skýringar. Ön Bjarnason bjó til prentnar. Reykjavík, Orðabókarsjóður læknafélaganna.

Hjalti Hugason, 2003. „Guðmundur Arason. Kynlegur kvistur úr röðum Viktorína.“ Ritröð Guðfræðistifnunar/Studia thelogica islandica. 17. Reykjavík, Guðfræðistofnun, Skálholtsúgáfan. S. 161–192.

Hjalti Hugason, 2004. „Afmælishald og sjálfsvitund. Greining á dagbókum sr. Hálfdánar Einarssonar (1801–1865).“ Saga. Tímarit Sögufélags. XLII:1 2004. Reykjavík, Sögufélag. S. 59–89.

Hjalti Hugason, 2008. „Sjálfsvitund á barmi taugaáfalls. Sr. Jón Steingrímsson og þróun einstaklingsvitundar.“ Menntaspor. Rit til heiðurs Lofti Guttormssyni sjötugum 5. apríl 2008. Reykjavík, Sögufélag. S. 225–239.

Hjalti Hugason, 2012. „Áfallatengt álagsheilkenni á miðöldum? Ráðgátan Guðmundur Arason í ljósi meðferðarfræða nútímans.“ Skírnir. Tímarit Hins íslenska bókmenntafélags. 186. ár. Vor 2012. Reykjavík, Hið íslenska bókmenntafélag. S. 98–124.

Ibsen, Henrik, 1898: Brandur. Sjónleikur í hendingum. Þýð. Matthías Jochumsson. Reykjavík, Félagsprentsmiðjan.

Jón Jóhannesson. 1956. Íslendinga saga 1. Reykjavík: Almenna bókafélagið.

Jón Steingrímsson, 1973: Æfisagan og önnur rit. Kristján Albertsson gaf út. Reykjavík, Helgafell.

Jón Þ. Þór, 2007: „Dýrlingur alþýðunnar. Guðmundur góði.“ Sagan öll. Nr. 11/2007. Reykjavík. S. 42–50.

Magnús Jónsson, 1921: „Guðmundur biskup góði.“ Eimreiðin. XXVII. ár. Reykjavík. S. 172–192.

Magnús Jónsson, 1941: „Guðmundur biskup góði.“ Samtíð og saga. Nokkrir háskólafyrirlestrar. 1. Reykjavík, Ísafoldarprentsmiðja H.F. S. 115–134.

Magnús Már Lárusson, 1959: „Fostring.“ Kulturhistorisk leksikon for nordisk middeladler fra vikingetid til reformationstid. IV. b. Epistolarium – Frälsebonde. Reykjavík, Bókaverslun Ísafoldar. S. 544–545.

Skovgaard-Petersen, Vagn, 1970: „Skole.“ Kulturhistorisk leksikon for nordisk middeladler fra vikingetid til reformationstid. XV. b. Samisk språk — Skude. Reykjavík, Bókaverslun Ísafoldar. S. 631–637.

Stefán Karlsson, 1977: „Misskilin orð og misrituð í Guðmundar sögum.“ Gripla. II. Ritstj. Jónas Kristjánsson. (Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi. Rit. 16.). Reykjavík, Stofnun Árna Magnússonar. S. 121–131.

Sturlunga saga I. 1946. Jón Jóhannesson, Magnús Finnbogason og kristján Eldjárn sáu um útgáfuna. Reykjavík: Sturlunguútgáfan.

Svanhildur Óskarsdóttir, 1992: „Að kenna og rita tíða á millum: Um trúarviðhorf Guðmundar Arasonar.“ Skáldskaparmál. Tímarit um íslenskar bókmenntir fyrri alda. 2. h. Reykjavík. S. 229–238.

The ICD–10 Classification of Mental and Behavioral Disorders. Clinical Descriptions and Diagnostic Guidelines, 1992. Genf, World Health Organization.


[1] Hjalti Hugason 2012.

[2] Hjalti Hugason 2008.

[3] Hjalti Hugason 2008: 225-227.

[4] Jón Steingrímsson 1973.

[5] Jón Jóhannesson 1956: 236–237, 250–252.

[6] Jón Jóhannesson 1956:252.

[7] Flosi Sigurbjörnsson 1951: 77.

[8] Flosi Sigurbjörnsson 1951: 82.

[9] „Það lítur út fyrir að erfið lífsreynsla hafi knúið hann til að endurskoða trúarfastöðu sína og leitt hann til strangara meinlætalífernis en menn vissu dæmi til um hér á landi.“ Svanhildur Óskarsdóttir 1992: 232. Þá taldi hún Guðmund gæddan óvenjulegum „sannfæringarmætti“ og persónutöfrum“. Svanhildur Óskarsdóttir 1992: 233.

[10] Svanhildur Óskarsdóttir 1992: 234–237.

[11] Jón Þ. Þór 2007: 47.

[12] Benjamín Kristjánsson 1937: 350.

[13] Benjamín Kristjánsson 1937: 353.

[14] Benjamín Kristjánsson 1937: 353–354.

[15] Benjamín Kristjánsson 1937: 356.

[16] Benjamín Kristjánsson 1937: 356

[17] Benjamín Kristjánsson 1937:356.

[18] Benjamín Kristjánsson 1937: 351.

[19] Magnús Jónsson 1921: 174–175.

[20] Magnús Jónsson 1921: 173, 176, 178, 190.

[21] Magnús Jónsson 1921: 176–184.

[22] Magnús Jónsson 1921: 184.

[23] Magnús Jónsson 1941: 118.

[24] Magnús Jónsson 1941: 120–121.

[25] Magnús Jónsson 1941: 121.

[26] Magnús Jónsson 1941: 121–122.

[27] Magnús Jónsson 1941: 133.

[28] Magnús Jónsson 1941: 122–124.

[29] Magnús Jónsson 1941: 125–128.

[30] Magnús Jónsson 1941: 130–132.

[31] Magnús Jónsson 1941: 132, 133.

[32] Magnús Jónsson 1941: 134. Brand (play). Slóð sjá heimildaskrá.

[33] Ibsen 1898.

[34] Sturlunga saga 1946(1): 123 (Prestssaga Guðmundar góða). Gunnar F. Guðmundsson  2001:22. Sjá Stefán Karlsson 1977: 121–123.

[35] Gunnar F. Guðmundsson  2001:22. Benjamín Kristjánsson (1937: 348, 350) skýrir skapsmuni Guðmundar með tilvísun til erfða og uppeldis.

[36] Gunnar F. Guðmundsson 2001: 22.

[37] Sjá The ICD–10 Classification af Mental and Behaviour Disorders 1992: 148.

[38] Magnús Már Lárusson 1959: 544–545. Breisch 1994: 104 nmgr 234.

[39] Ariés 1982: 6, 85, 156–157, 176, 186

[40] Ariés 1982: 6–7, 231–232.

[41] Skovgaard-Petersen 1970: 636. Erikson 1972: 74–76 . Ariés 1982: 180.

[42] Hér verður þó að gæta að einstaklingar á öllum tímum bregðast misjanft við sambærilegum uppeldisaðstæðum. Erikson 1972: 59, 60, 65.