Þjóðkirkja á tímamótum — Innlegg í umræðu

Hjalti Hugason, 23. July 2012 13:37


 

Í nýjasta hefti Kirkjuritsins (78. árg. 1. h. 2012, bls. 10–16) birti Geir Waage grein er hann nefnir „Um Þjóðkirkjuna við tímamót“. Nú er grein Geirs ekki fræðilegs eðlis og því óþarft að fetta fingur út í einstök atriði sem þar koma fram. Þó verður ekki hjá því vikist að benda á að lokaniðurstaða hans stenst ekki kirkjusögulegt mat en þar segir hann:

Eitt er víst, að þegar prestarnir, gjörsamlega rúnir öllu því sem nú kallast atvinnuöryggi verða settir undir sóknarnefndirnar, er kirkjan komin á þann byrjunarreit sem hún var á við upphaf einkakirkjunnar [þ.e. þeirrar kirkju sem hér komst á í kjölfar kristnitöku, innsk. HH] og á þá ekki framtíð fyrir sjer í nokkurri kunnuglegri sögulegri mynd. Hvað hún gæti orðið og til hvers verður tíminn að leiða í ljós. (Bls. 16)

Sá samanburður sem hér er gerður milli íslensku kirkjunnar á fyrstu öldum kristni í landinu og Þjóðkirkjunnar í upphafi 21. aldar er ekki byggður á neinum sögulegum veruleika heldur persónulegum hugmyndum höfundar. Í þessum orðum dregur Geir enda saman þau viðhorf sem hann reifar í greininni. Það sem hann óttast og vill fyrirbyggja er að óvígt forystufólk safnaðanna öðlist aukið hlutverk, áhrif og völd í þjóðkirkjunni en það telur hann vera að „rugla saman regimentunum“ eða valdsviðum vígðra og óvígðra.

Vissulega er það upprunalegur þáttur í lútherskri kirkju að greina milli andlegra og veraldlegra mála og gæta í því efni verkaskiptingar milli presta og annarra safnaðarmanna og þá einkum til að halda uppi reglu í kirkjunni. Hér vekur Geir því máls á álitamáli sem er fullkomlega umræðuvert. Með þungri áherslu sinni á aðgreiningu „regimentanna“ er á hinn bóginn vafamál hvort hann geri ekki lítið úr jafnupprunalegum þáttum lútherskrar hefðar eins og kenningunni um „almennan prestdóm“ sem Lúther skákaði gegn prestaveldi miðaldakirkjunnar. — Raunar vekur grein Geirs upp spurninguna hvort lúthersk kirkja sé fremur kirkja presta eða safnaða. Hann vill sýnilega standa vörð um það sem kallað hefur verið „prestakirkja“.

 

Hvað er að vera lúthersk kirkja?

Geir Waage segir með réttu að Þjóðkirkjan sé bundin af því að vera „lúhersk-evangelisk“ og að það taki „bæði til fyrirkomulags stofnunarinnar og kenningarinnar“. Stundum er bent á að hvergi í stjórnarskrá okkar eða lögum sé skýrt hvað það feli í sér að vera „evangelisk lútersk“ kirkja eins og segir í 62. gr. stjskr. Af sögulegum ástæðum ríkir þó engin óvissa í því efni þegar um kenninguna er að ræða. Þjóðkirkjunni ber að haga boðun sinni samkvæmt forn-kirkjulegu játningunum þremur, Postullegu trúarjátningunni, Níkeujátningunni og Aþanasíusarjátningunni, auk tveggja lútherskra játningarrita, Fræða Lúthers hinna minni (1529) og Ágsborgarjátningarinnar (1530).

Þegar kemur að „fyrirkomulagi stofnunarinnar“ vandast málið aftur á móti. Af ofangreindum ritum gefur aðeins Ágsborgarjátningin einhverjar vísbendingar um það sem kalla má kirkjuskipan en með því er átt við samþykktir eða önnur formleg gögn er kveða á um stöðu, stjórn og starfshætti kirkna eða „fyrirkomulag“ kirkjustofnunarinnar.  Þar er þó aðeins að finna grófar útlínur enda þurfti að setja einstökum lútherskum kirkjum staðbundna kirkjuskipan í líkingu við þá sem Kristján III Danakonungur setti fyrir ríki sitt 1536/1539.

Af þessum sökum er mikið vafamál hvort eitthvað sé til sem kallast getur hið evangelísk-lútherska fyrirkomulag kirkjustofnunar. Líklega er þar um algerlega flæðandi mörk að ræða. Kirkja er væntanlega lúthersk hvað kirkjuskipan áhrærir meðan hún getur rökstutt á boðlegan hátt að svo sé og meðan systurkirkjur hennar  viðurkenna hana sem slíka m.a. á vettvangi Lútherska heimssambandsins.

Við verðum væntanlega að búa við þá óvissu að lútherskar kirkjur geti í framtíðinni tekið á sig myndir sem víkja frá öllum „kunnuglegum sögulegum myndum“. Enda má spyrja hvort lútherska kirkjan eigi ekki einmitt upphaf sitt í slíkri óvissu eða óreiðu sem Geir virðist standa svo mikill stuggur af. Eða vék ekki söfnuður hans í Wittenberg frá þeim sögulegu myndum af kristnum kirkjum sem þá voru þekktar? Var það ekki einmitt það sem olli spennunni milli safnaðar Lúthers og páfakirkjunnar á 16. öld?

 

Fjölbreytileg flóra

Til að varpa ljósi á fjölbreytnina sem ríkir varðandi „fyrirkomulag“ lútherskra kirkna má t.d. benda á tengsl þeirra við ríkisvaldið. Líklega eru til tvær–þrjár kirkjur með nánari tengsl við ríkið en Þjóðkirkja okkar hefur en nokkrar með svipuð tengsl. Í langflestum tilvikum eru tengslin miklu veikari og víðast engin umfram það sem gerist um trúfélög almennt í hverju landi fyrir sig. Svipuðu máli gegnir um stjórn kirkjumála. Sumar kirkjur búa að kirkjuþingi líkt og tíðkast hér. Sumar gera það aftur á móti ekki. Sjálfstæði safnaða er mjög mismikið frá einni lútherskri kirkju til annarrar. Guðsþjónustuform lútherskra kirkna eru mjög ólík. Umfram allt er staða presta, ráðningarfyrirkomulag þeirra og „vald“ safnað yfir prestum eða öfugt með mjög ólíku móti. Seint mun ábyggilega takast að finna hið „rétta“ lútherska fyrirkomulag þótt ugglaust megi finna einhvern minnsta hugsanlega samnefnara í þessu efni sem eigi rætur að rekja allt aftur til upphafs lútherskunnar.

Geir Waage staðsetur Þjóðkirkju okkar réttilega í hinni fjölbreyttu lúthersku flóru er hann sýnir fram á að allt fram á 20. öld var hún hluti af hinu vestur-skandínavíska afbrigði af lútherskum kirkjum sem þróaðist í Danmörku og í hjálendunum Noregi og Íslandi. Hins getur hann ekki — eða hefur ekki veitt því athygli — að þróun Þjóðkirkjunnar á síðari hluta 20. aldar leiddi ekki til þess að hún hafnaði utan hins lútherska ramma, eins og hann virðist óttast, heldur tók hún að mótast af fyrirmyndum sem skilgreina má sem austur-skandínavískt afbrigði af lútherskum kirkjum. Það þróaðist allt frá 16. öld í Svíþjóð og Finnlandi sem þá var sænsk hjálenda.

Á þessum tveimur greinum er margháttaður munur. Austur-skandínavíska greinin er miklu hákirkjulegri en sú vestur-skandínavíska eins og kemur fram í stöðu biskupsembættisins og helgisiðunum. Þá er hún einnig miklu „stofnunarlegri“ þar sem sterk miðstýring er í kirkjum af þessu tagi í höndum kirkjuþings. Í vestur-skandínavísku greininni er hins vegar ekki um kirkjulega miðstjórn að ræða heldur er yfirstjórn kirkjunnar enn í höndum ríkisvaldsins. Þá hefur lýðræðisþróun verið með mjög mismunandi móti í hefðunum tveimur. Í vestur-skandínavísku hefðinni hefur lýðræðið eðli málsins samkvæmt þróast á safnaðarplaninu en frekar á sviði miðstjórnarinnar í þeirri austur-skandínavísku, þ.e. á vettvangi kirkjuþingsins. Báðar rúmast þessar hefðir innan þess sem kalla má lútherskt „fyrirkomulag“ kirkjustofnunar.

 

„Höfum við gengið til góðs...?“

Auðvitað getur fólk greint á um hvort Þjóðkirkja okkar hafi „gengið til góðs“ er hún þróaðist úr vestur-skandínavískri kirkju yfir í austur-skandínavíska. Breytingin hefur þó gert henni mögulegt að greinast frá ríkinu í ríkari mæli henni var mögulegt ella og það hefur tvímælalaust verið jákvætt.  Það kemur best í ljós í samanburði við stöðu dönsku kirkjunnar nú og þróunina í Noregi einmitt á yfirstandandi misserum. Þá er raunar hverfandi hætta á að Þjóðkirkjan þróist yfir í „congregationaliskt“ far meðan hún fylgir hinu austur-skandínavíska fordæmi eins og Geir Waage virðist óttast. Slíkt safnaðarsjálfstæði rúmast ekki í kirkju af því tagi. Aftur á móti er ríkur „congregationaliskur“ þáttur til staðar í vestur-skandínavísku hefðinni eins og sjá má í dönsku kjörsöfnuðunum.

Þjóðkirkja okkar eins og fjölmargar aðrar lútherskar kirkjur stendur nú „við tímamót“ eins og Geir Waage bendir réttilega á. Þetta á ekki síst við þær kirkjur sem haldið hafa sterkum tengslum við ríkisvaldið fram til þessa. Þeim reynist flestum torveldara en öðrum kirkjum að mæta fjölhyggjunni. Þá eru þær mislangt komnar í því ferli að þróast úr því að vera eins konar trúmáladeildir ríkisvaldsins yfir í að vera trúfélög meðal trúfélaga. Það ferli gengu sumar lútherskar kirkjur í gegnum fyrir löngu síðan. Aðrar voru aldrei í þessari stöðu. Þegar um svo stórstígar breytingar er að ræða verður ekki alltaf byggt á sögulegum fyrirmyndum og séu þær til staðar er ekki alltaf augljóst hvernig byggt skuli á þeim við núverandi aðstæður.

Þeir sem horfa fastast til sögunnar verða t.d. að gera sér grein fyrir að veraldlegt, lýðræðislega kjörið ríkisvald í fjölhyggjusamfélagi verður aldrei kallað til sömu eða svipaðrar ábyrgðar gangvart kirkjunni og „furstinn“ um daga Lúthers. Samkvæmt þeirri heimsmynd og samfélagssýn sem þá ríkti hafði „furstinn“ þegið vald sitt frá Guði og bar altæka ábyrgð á þegnum sínum frammi fyrir honum. Sem fremsta eða valdamesta einstaklingnum í hinum kristna söfnuði bar honum líka að fylla það tómarúm sem skapaðist í kirkjunni er valdi páfa var hafnað. Hvorki ríkisvaldið, þjóðin né Þjóðkirkjan gætu sætt sig við að ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur gengi nú inn í það hlutverk.

 

Óviss framtíð

Þjóðkirkja okkar er nú að feta sig inn í óvissa framtíð. Í þeim sporum getur hún ekki leyft sér að horfa aðeins um öxl og láta sig dreyma um horfna gullöld. Það er ekki mögulegt að benda á neitt eitt tímasnið í kirkjusögu okkar og segja: Þá ríkti hér hið rétta lútherska fyrirkomulag í kirkjunni. Það að vera lúthersk kirkja felst e.t.v. ekki síst í því að þora að laga skipan sína að breyttum aðstæðum í samfélaginu án þess að missa sjónar á minnsta mögulega samnefnaranum sem einkennir lútherskar kirkjur. Það gerir kirkjan ekki í þeirri einangrun sem í sögu- og hefðarhyggju getur falist heldur í samskiptum við aðrar kirkjur — lútherskar og ekki-lútherskar. E.t.v. er það einmitt merkingin í slagorðinu ecclesia semper reformanda þegar dýpst er skoðað.

 

Í Guðs friði!

Er þörf á nýrri kirkjuskipan?

Hjalti Hugason, 16. July 2012 11:35


 

Nú stendur yfir mikil umræða um kirkjuskipan landsins. Í því efni hlýtur Þjóðkirkjan að taka frumkvæði. Kirkjuskipan setur ramma um stöðu hennar, stjórn og starfshætti. Hún á því hvað mestra hagsmuna að gæta í málinu. Að fleiru er þó að hyggja og Þjóðkirkjan getur ekki krafist þess að kirkjuskipanin ráðist einvörðungu af hagsmunum hennar enda setur kirkjan ekki kirkjuskipan nema að hluta til sjálf. Eitt af áhugaverðustu umræðuefnunum hlýtur því að snúast um hvar sá hluti kirkjuskipanarinnar endi sem á með réttu að ráðast af hagsmunum Þjóðkirkjunnar og hún á að setja sjálf og hvar önnur viðhorf eigi að koma til, þ.e. sjónarmið löggjafans og þjóðarinnar.

Á 20. öld réðst þróun kirkjuskipanarinnar einkum af hagsmunum þjóðkirkjunnar og miðaðist við að auka sjálfstæði hennar og sjálfsstjórn. Þá stóð yfir aðgreiningarferli er Þjóðkirkjan greindist stofnunarlega frá ríkisvaldinu. Þessi þróun hófst með stjórnarskránni 1874 og náði lengst með setningu laga um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar nr. 78/1997 (svokölluðum þjóðkirkjulögum). Vera má að nú standi kirkjan frammi fyrir því að ný markmið verði lögð til grundvallar við þróun kirkjuskipanarinnar. Ýmsir líta greinilega svo á að nú þegar sé endimörkum aðgreiningarinnar náð og brátt þurfi að hefjast nýtt ferli — aðskilnaðarferli ríkis og kirkju.

Á aðgreiningu og aðskilnaði er sá grundvallarmunur að aðgreining miðar að því að ríki og Þjóðkirkja séu tvær aðgreindar stofnanir sem þó tengist á nánari hátt en ríkið og önnur trúfélög í landinu. Aðskilnaður merkir á hinn bóginn að engin slík sértæk tengsl séu til staðar og að þjóðkirkja í þeirri merkingu sem lögð er í hugtakið að lögfræðilegum skilningi sé ekki til staðar. Af þessum sökum má ekki rugla saman aðgreiningu og aðskilnaði. — Íslenska Þjóðkirkjan er nú þegar að lagmestu leyti aðgreind frá ríkinu. Hér hefur aftur á móti ekki verði gerður aðskilnaður sem kunnugt er.

 

Trúmálaréttur, ytri og innri kirkjuskipan

Kirkjuskipan landsins er hluti af því sem kalla má trúmálarétt en í honum er kveðið á um rétt fólks — einstaklinga og félaga — á svið trúarlífsins almennt. Í lýðræðislegu velferðarsamfélagi þarf að huga vel að þessum málaflokki á tímum fjölmenningar þegar trúarlegur fjölbreytileiki fer í vöxt og trúarlegum minnihlutahópum fjölgar. Grunntónar vandaðs trúmálaréttar nú á dögum hljóta að vera trúfrelsi og jöfnuður. Við mótun hans er þó mögulegt að taka tillit til staðbundinna aðstæðna og hefða. Hér á landi hefur trúmálarétturinn t.a.m. mjög mótast af því að hér komst á þjóðkirkjuskipan 1874. Helstu þættir trúmálaréttarins hér miða sem sé að því að veita öðrum trúfélögum nokkra hlutdeild í þeim gæðum sem í þjóðkirkjuskipaninni felast. Þetta er m.a. gert með lögum um skráð trúfélög og lögum um sóknargjöld.

Með hugtakinu kirkjuskipan er átt við þau stjórnarskrárákvæði, lög, reglugerðir, starfsreglur og samþykktir sem hafa opinbert og formlegt gildi fyrir stöðu, stjórn og starfshætti Þjóðkirkjunnar og sett hafa verið af Alþingi eða Kirkjuþingi sem er æðsta stjórn Þjóðkirkjunnar jafnvel með aðkomu þjóðarinnar sjálfrar, þ.e. þegar um stjórnarskrárákvæði er að ræða.

Kirkjuskipanin skiptist í ytri og innri kirkjuskipan. Ytri kirkjuskipanin tekur til ytri mála Þjóðkirkjunnar og þá einkum tengsla hennar við ríkisvaldið. Nú myndar 62. gr. stjórnarskrárinnar slíka yri kirkjuskipan. Innri kirkjuskipanin kveður hins vegar á um skipan kirkjumálanna í smáatriðum þar á meðal stjórnkerfi hennar og starfshætti.

 

Hver setur kirkjuskipanina?

Nú gerir stjórnarskráin ráð fyrir að Alþingi og þjóðin ráði ytri kirkjuskipaninni. Með því er átt við að Alþingi samþykki breytingar á 62. gr. stjskr. og þjóðin staðfesti breytinguna í almennri atkvæðagreiðslu (sbr. 2. mgr. 79. gr. stjskr.) — nú eða hafni henni.

Þá er það líka svo að Alþingi hefur víðtæk áhrif á innri kirkjuskipanina eins og t.d. kemur fram í núgildandi þjóðkirkjulögum sem kveða á um ýmis atriði sem óhjákvæmilegt er að skoða sem innri málefni Þjóðkirkjunnar sjálfrar. Þannig má líta svo á að þjóðkirkjulögin setji æskilegri aðgreiningu ríkis og Þjóðkirkju skorður og skerði jafnvel eðlilegt frelsi Þjóðkirkjunnar. Því er mikilvægt að úr því sé skorið á óyggjandi hátt hvar hinni ytri kirkjuskipan ljúki og hvar hin innri taki við, sem og hvar umboð Alþingis þrjóti og hvar umboð Kirkjuþings taki við eins og vikið var að í upphafi þessa máls.

Öðlist 19. gr. í frumvarpi Stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá gildi er knýjandi nauðsyn á að þessi skil liggi fyrir en þar segir:

Í lögum má kveða á um kirkjuskipan ríkisins.

Nú samþykkir Alþingi breytingu á kirkjuskipan ríkisins og skal þá leggja það mál undir atkvæði allra kosningabærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar. (http://stjornlagarad.is/starfid/frumvarp/ sótt 13. 6. 2012)

Í þessu sambandi er nauðsynlegt að skýra hvað „kirkjuskipan ríkisins“ merki og hvað það sé nákvæmlega sem bera þurfi undir þjóðina komi til breytinga.

Hér skal eindregið hvatt til að litið sé svo á að hér merki „kirkjuskipan ríkisins“ hið sama og ytri kirkjuskipan er kveði einvörðungu á um tengsl ríkis og kirkju í þrengsta skilningi og ekkert umfram það. Best væri raunar að forðast orðalagið „kirkjuskipan ríkisins“ en það er óheppileg arfleifð frá stjórnarskrárbreytingu sem gerð var fyrir tæpum 100 árum. Eðlilegt er að Alþingi og þjóðin hafi áfram úrslitavald um þennan hluta kirkjuskipanarinnar og Þjóðkirkjan hlýti vilja þeirra.

Um innri kirkjuskipanina — stjórn og starfshætti Þjóðkirkjunnar — ætti kirkjan hins vegar að vera sjálfráð og Kirkjuþing ætti að setja þann hluta kirkjuskipanarinnar í umboði Þjóðkirkjunnar. Þó þarf ríkisvaldið auðvitað að tryggja að Kirkjuþing ræki umboð sitt á lýðræðislegan máta og innan þeirra marka sem löggjöf landsins setur. Er þar átt við aðra hluta trúmálaréttarins, jafnréttislög, hegningarlög og helst líka stjórnsýslulög sem ekki gilda sjálfkrafa um „sjálfstæða“ þjóðkirkju ólíkt hinum lögunum sem nefnd eru. Af þessum sökum þarf að byggja brú milli ytri og innri kirkjuskipanarinnar. Það ætti að gera með nýjum þjóðkirkjulögum.

 

Ný þjóðkirkjulög

Milliþinganefnd sem starfar á vegum Kirkjuþings hefur að undanförnu kynnt tillögu að frumvarpi til breytinga á núgildandi þjóðkirkjulögum fyrir prestastefnu, leikmannastefnu og héraðsfundum víða um land. Á prestastefnu kynnti hún raunar tvær tillögur. Önnur felur vissulega í sér styttingar og einfaldanir frá núgildandi lögum. Hin gengur mun lengra í styttingum og fékk hún góðan hljómgrunn á stefnunni.

Hér skal eindregið mælt með að sú leið sem þar er farin verði fyrir valinu og að þjóðkirkjulög framtíðarinnar verði stutt og einföld rammalög sem kveði einkum á um tengsl ríkis og kirkju á grundvelli núgildandi 62. gr. stjskr., 19. gr. í frumv. Stjórnlagaráðs eða einhverri hliðstæðu hennar. Þá þurfa þessi rammalög að kveða á um helstu skyldur Þjóðkirkjunnar við þjóðina og ríkisvaldið eftir því sem við á.

Þar sem þessum rammalögum sleppir skal mælt með að „stjórnskipunarlög Þjóðkirkjunnar“ taki við. Með því er átt við „lög“ eða samþykktir sem Kirkjuþing setur án aðkomu Alþingis. Þau gætu til að byrja með byggst á núgildandi þjóðkirkjulögum eða lengri tillögu milliþinganefndarinnar til breytinga á þeim. Þó ættu þau að vera nokkuð nákvæmari, einkum er tekur til starfa Kirkjuþingsins sjálfs. Samþykktir þessar ættu að vera þess eðlis að þeim verði aðeins breytt með samþykki tveggja Kirkjuþinga enda fari kosningar til Kirkjuþings fram á milli samþykktanna. Því væri um sams konar ferli að ræða og tíðkast við stjórnarskrárbreytingar enda væri hér um að ræða „stjórnarskrá Þjóðkirkjunnar“ sem m.a. væri ætlað að tempra völd Kirkjuþings og tryggja þjóðkirkjufólki nokkra þátttöku í mótun þessara meginreglna. Síðan tækju við einstakar starfsreglur og samþykktir um innri mál Þjóðkirkjunnar sem hægara væri að breyta að höfðu samráði við kenningarnefnd Þjóðkirkjunnar, prestastefnu, leikmannastefnu, héraðsfundi eða aðra kirkjulega aðila og stofnanir eftir því sem við getur átt.

 

Lokaorð

Fyrirkomulag það sem hér er mælt fyrir væri eðlilegt skref í þá aðgreiningarátt sem fetað hefur verið í nú um langa hríð. Þjóðkirkjunni væri með þessum hætti markaður bás í samfélaginu að frumkvæði Alþingis og með aðkomu þjóðarinnar. Hún nyti á hinn bóginn meira sjálfstæðis og sjálfsstjórnar en nú tíðkast. Ef þannig verkast gæti þetta einnig verið skref í aðskilnaðarátt standi þjóðarvilji til þess. Aðskilnaður verður enda aldrei gerður nema í skrefum og á nokkuð löngum tíma.

Loks má benda á að þessi skipan kæmi og í veg fyrir óeðlilega valdauppsöfnun hjá Kirkjuþingi og gerræði af hálfu þess gagnvart kirkjunni sjálfri þar sem allar stórar breytingar á stjórnkerfi hennar og starfsháttum yrðu að kosningamálum í kirkjuþingskosningum. Það væri stórt skref í átt að auknu kirkjulegu lýðræði.

 

Kreppan að baki?

Hjalti Hugason, 8. July 2012 23:40


Undanfarnar vikur og mánuði hefur því þráfaldlega verið fleygt í umræðunni að kreppan í kjölfar Hrunsins 2008 sé að baki. Öll vitum við að þar með erum við ekki komin í skjól. Krísan í viðskiptalöndum okkar á evru-svæðinu mun fyrr eða síðar leiða til samdráttar hér. — Það er þó önnur Ella. Íslenska kreppan var að vísu afleiðing af lánsfjárþurrð í heiminum. Hrunið sjálft var samt innlend framleiðsla. Við komum okkur í það af eigin rammleik undir forystu viðskiptajöfra okkar, stjórnvitringa af frjálshyggjuskólanum og undir háværu klappi forsetans.

Vel má vera að þessari heimagerðu kreppu sé lokið. Ýmsar hagtölur vísa nú upp á við í stað niður áður. Spennandi verður að sjá hvaða dóma ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur munu fá þegar söguleg fjarlægð er fengin á ráðstafanir þeirra frá 2009 og út kjörtímabilið. Margt bendir til að þeir muni verða jákvæðir. Hugsanlega byggir hávær og yfirdrifin gagnrýni stjórnarandstæðinga á áleitnum grun um að sú verði raunin. Í pólitík reyna menn ávallt að skrifa söguna fyrirfram.

 

„Aftur á móti var annað stríð...“

Íslensku kreppunni er þó aðeins lokið út frá þröngu sjónarhorni séð. Þjóðarhagur kann að hafa batnað svona á heildina litið mælt á yfirgrípandi mælikvarða. Afleiðingar kreppunnar bíta þó enn undir niðri og munu ekki fyrst um sinn sleppa takinu af mörgum einstaklingum okkar á meðal.

Kreppan er ekki að baki hjá þeim sem misstu atvinnu og hafa ekki fengið aðra jafngóða. Kreppan er ekki að baki hjá þeim sem misstu heimili sín eða aðrar eignir. Kreppan er ekki að baki meðal þeirra sem glötuðu ævisparnaði sínum eða urðu á annan máta illa fyrir barðinu á Hruninu.

Hvað svo sem hagtölur kunna að sýna munu mörg okkar áfram þurfa að takast á við afleiðingar kreppunnar. Verði ekkert að gert er hætt við að til verði kynslóð eða aldurshópur sem verður að verja drjúgum hluta ævinnar í glímuna við eftirstöðvar kreppunnar í formi ofvaxinna skulda og tekjusamdráttar. Út frá þeim bæjardyrum séð mun hún fylgja okkur í marga áratugi.

Í hrifningu okkar yfir drjúgri siglingu þjóðarskútunnar megum við ekki gleyma þessari hlið kreppunnar. Það er þvert á móti siðferðisleg skylda samfélagsins að horfast í augu við hana.

 

Reiðin

Íhaldssamar valdapersónur af ýmsu sauðahúsi hafa að undanförnu þráfaldlega talað af vandlætingu um reiðina í samfélaginu af völdum Hrunsins. Svo er að heyra að þessu vel setta og vel meinandi fólki hafi þótt reiði — vel að merkja væri hún stillt og prúð — átt rétt á sér haustið 2008 en ekki núna. Nú telur það skyldu okkar að gleyma því sem að baki er og gleðjast yfir bættum hagtölum. Þetta er einföld ef ekki einfeldningsleg greining á ástandinu.

Þvert á móti verðum við að spyrja: Er reiði örugglega rétta orðið til að lýsa tilfinningunni sem ólgar í djúpi þjóðarsálarinnar? Er ekki möguleiki á að vanstillingin í samfélaginu stafi fremur af angist yfir erfiðri stöðu, sárindum yfir missi af einhverju tagi, birturleiki yfir rangindum, depurð yfir því að hafa verið blekkt eða blekktur, sorg yfir því sem gerðist — nú eða réttlætanlega reiði yfir þeirri kreppu sem enn er ekki að baki hjá mörgum okkar á meðal?

 

Nýtt upphaf

Það er rétt að fyrir löngu er kominn tími á nýtt upphaf í íslensku samfélagi. Við getum ekki byggt hér upp gott samfélag fyrir okkur sjálf, börn okkar og barnabörn undir formerkjum reiði, angistar, sárinda, biturleika eða sorgar. Við verðum að öðlast gleði, stolt, bjartsýni og samstöðu að nýju.

Þetta gerist þó ekki sjálfkrafa og enn síður vegna þess að valdaöflin í samfélaginu krefjist þess. Þetta gerist því aðeins að kreppan verði ekki blásin af fyrr en henni er raunverulega lokið meðal þeirra sem illa urðu úti, ekki fyrr en réttlæti nær fram að ganga, ekki fyrr en ábyrgð hefur verið öxluð og sátt náðst.

Meðan hinn reiði Geir Haarde í tröppum Þjóðmenningarhússins er tákngerfingur fyrir afstöðu þeirra sem voru við völd á veltiárunum og í Hruninu mun „agressíónin“ ólga áfram í þjóðardjúpinu. — Það er ekki þjóðin sem á leik heldur þau sem völdin höfðu og völdin hafa.

Guð gefi að hér blómgist í framtíðinni „gróandi þjóðlíf með þverrandi tár“. Til þess þarf þó vilja til að vinna að réttlæti og sáttum. Valdafólkið ætti að beina kröftum sínum að því í stað þess að tugta til sára og hugsanlega reiða þjóð!