Mig dreymir um að gefa hjarta mitt

Hjalti Hugason, 29. November 2012 12:51


Þegar heili minn hættir að starfa og lífinu þar með er lokið dreymir mig um að gefa hjarta mitt en ekki bara það heldur einnig nýru, lungu og þau líffæri önnur sem nota má til að lengja ævi annarra og gefa þeim betra líf. Sú tilhugsun að líffæri mín geti gagnast öðrum breytir með ýmsu móti afstöðu minni til bæði lífsins og dauðans.

Nýr tilgangur
Ég hef puðað í líkamsrækt áratugum saman, lifað hófsömu lífi og reynt að fara vel með það farartæki gegnum lífið sem líkami minn er. Þegar ég hugsa til líffæragjafar sem möguleika fær þetta allt nýjan tilgang. Þetta er þá ekki bara streð til að lengja mitt eigið líf, láta mér líða betur á líkama og sál og létta kostnaði af sliguðu heilbrigðiskerfi. Það er líka hægt að líta svo á að ég sé að varðveita þær gjafir sem heilbrigð líffæri eru til að geta hugsanlega gefið þau öðrum þegar tími er til kominn.
Þessi hugsun gefur dauðanum örlítið jákvæðara svipmót. Ævi líffæragjafa endar oftar en ekki með skyndilegum dauða sem oftast er líka algerlega ótímabær. — Mér finnst sú hugsun að líffæri mín eða einhvers mér nákomins sem mæta kann þeim örlögum geti nýst til að lengja líf annarrar manneskju gefi örlitla huggun og von í aðstæðum sem annars eru bara illar.
Að mínu mati kemur sannkölluð mannúðarstefna og djúp samstaða fram í líffæragjöfum. Þess vegna ber ég ótakmarkaða virðingu fyrir öllum sem slíkt hafa gert. Með því að vera fús til að samþykkja líffæraflutning úr okkur sjálfum eða ástvinum okkar sýnum við í verki að við viljum standa saman um að efla lífið og bæta lífsgæði annarra — í flestum tilvikum fólks sem við komum aldrei til með að hitta, kynnast eða fá sagnir af. Með líffæragjöfum er sýnt á áþeifanlegan hátt að lífið er sterkara en dauðinn.

Möguleiki í stöðunni
Mér er kunnugt um að þessi leið er mér fær. Ég get farið inn á vef Landlæknisembættisins, sótt til þess gerð eyðublöð, aflað mér votta og sent þau inn. Ég hef oftar en einu sinni lagt upp í þessa vegferð en síðan hefur allt runnið út í sandin eins og svo mörg önnur fögur áform. Nú kann líka vel að vera að ég komi ekki lengur til greina. Ég er ekkert unglamb og líffærakerfin ef til vill farin að slitna. Ég vil samt reyna einu sinni enn að hrinda þessu í framkvæmd. Mér finnst þó að einfalda megi þessa aðferð.
Við einu vil ég þó hlífa ættingjum mínum og öllum öðrum. Mér finnst það ekki leggjandi á nokkra manneskju að taka ákvörðun í svo viðkvæmu máli sem líffæraflutningur vel getur verið í þeim aðstæðum sem eru okkur hvað erfiðastar í lífinu, við skyndilegt andlát nákomins ástvinar. Við þær kringumstæður ættum við ekki að þurfa að taka flókar ákvarðanir undir tímapressu.
Breytum lögunum
Í ljósi lífsskoðunar minnar og trúar vona ég að lagaumgjörðinni um líffæraflutninga verði breytt, þ.e. að í stað upplýsts samþykkis verði tekið að ganga út frá ætluðu samþykki fyrir líffæraflutningum. Það má svo alltaf áskilja aðstandendum rétt til að hafna líffæragjöf ef tilfinningar þeirra og samviska krefjast þess.
Slík lagabreyting gæti í leiðinni orðið hollt tækifæri fyrir okkur öll að ræða lífið og tilveruna og líka skuggahliðina á því öllu saman — dauðann. Við gætum spurt: Hverjar eru skyldur okkar við lífið? Hvernig erum við tilbúin til að skynja þær og skilja og hvernig viljum við uppfylla þær? Við þurfum auðvitað ekki öll að komast að sömu niðurstöðunni en það er þroskandi að spyrja.

Á vit hins ókunna

Hjalti Hugason, 20. November 2012 12:44


Dulræn eða yfirskilvitleg fyrirbæri njóta mikillar tiltrúar hér á landi. Þau eru snar þáttur í heimsmynd margra okkar á meðal og móta á stundum athafnir okkar og ákvarðanir jafnvel í hagnýtum efnum. Öll þekkjum við t.a.m. sagnir af því að vegarstæðum hafi verið breytt vegna tilmæla úr huldum heimi. Sumar þessara sagna munu vera sannar. Raunar ber að gleðjast yfir því. Á þennan hátt hefur ýmsum náttúruminjum verið hlíft sem ella hefðu horfið. Þá er algengt að fólk telji sig hafa orðið vart við látna einstaklinga með einhverjum þeim hætti að ekki verið dregið í efa.
Í könnun sem gerð var á 8. áratug liðinnar aldar töldu 70% kvenna og rúmur helmingur karla sem þátt tóku að þau hefðu orðið fyrir einhverri dulrænni reynslu. Þá voru 40% sannfærð um framhaldslíf, 48% til viðbótar hölluðust að tilvist þess meðan aðeins 7% drógu hana fastlega í efa. Eftir því sem næst verður komist hefur tíðni þess að fólk telji sig verða fyrir dulrænni reynslu fremur aukist en hitt. Á fyrsta áratug þessarar aldar töldu t.d. 54% sig hafa skynjað hugboð eða hugsanaflutning á móti 27% í fyrrnefndri könnun. Í þessu efni skerum við okkur frá örðum Norðurlandaþjóðum sem við eigum þó mest sammerkt með hvað varðar samfélag og menningu.
Þrátt fyrir að „dultrú“ sé svo snar þáttur í andlegri menningu okkar hefur þetta fyrirbæri sáralítið verið kannað ef frá eru taldar rannsóknir sem fram hafa farið á vegum svokallaðra sálarrannsóknarfélaga. Þau starfa oftast á grundvelli spíritisma og byggja þar með á ákveðinni túlkun eða skýringarlíkani sem ástæða er til að ætla að móti mjög þær niðurstöður sem þar er komist að. Helsta undantekningin í þessu efni eru líklega rannsóknir Guðmundar Hannessonar landlæknis í upphafi 20. aldar en hann freistaði þess að rannsaka þau fyrirbæri sem fram komu í tengslum við Indriða Indriðason miðil eftir gagnrýnum aðferðum þeirrar tíðar læknisfræði og náttúruvísinda.
Líklega verður að líta svo á að megnrar „rannsóknarandstöðu“ hafi gætt í þessu efni hér á landi lengst af á 20. öld. Margar skýringar má nefna í því sambandi. Fastmótaðar hugmyndir spíritista einokuðu sviðið lengi framanaf og fældu fólk sem ekki deildi grunnviðhorfum þeirra frá því. Spíritisminn varð einnig á tímabili ein helsta leið íslensku þjóðkirkjunnar til að mæta þeirri ögrun sem trúin varð fyrir á tímum vaxandi raunhyggju. Því var gagnrýninnar könnunar vart að vænta úr þeirri átt fyrr en eftir uppgjörið við spíritismann upp úr miðri öldinni. Þá gengur „dultrúin“ gegn bæði náttúruvísindalegri heimsmynd nútímans og „orþódoxum“ viðhorfum innan kirkjunnar sem fælir marga frá rannsóknarsviðinu. Það hlýtur að vera ein af forsendum fræðilegrar rannsóknar að rannsakandinn viðurkenni tilvist viðfangs síns í einhverri merkingu og virði það. Slíkt kann að reynast mörgum erfitt þegar um dulræn fyrirbæri er að ræða. — Jafnmikilvægt er síðan að ganga gagnrýninn til verks og byggja ekki um of á fyrirframgefinni skýringu eða „trú“ í þessu efni.
Í seinni tíð hafa vissulega þó nokkrar rannsóknir átt sér stað á sögu og áhrifum spírtismans hér á landi. Má í því sambandi nefna nýlega út komna ævisögu Haralds Níelssonar (Trúmaður á tímamótum) eftir Pétur Pétursson prófessor. Minna hefur farið fyrir rannsóknum á hinum dulrænu fyrirbærum sjálfum og þeim veruleika sem fyrrgreind reynsla vísar til hvort sem hann nú er sálrænn eða yfirskilvitlegur.
Rannsóknir dr. Erlendar Haraldssonar prófessors em. á sviði dulsálfræði er merk undantekning í þessu efni en áratugum saman hefur hann stundað fjölþættar rannsóknir á þessum umdeilda vettvangi. Spanna rannsóknir hans fjölþætt svið allt frá umfangsmiklum viðhorfskönnunum á trú fólks og reynslu í þessu efni yfir í rannsóknir á einstökum fyrirbærum sem við flokkum oft saman sem dulræn. Má þar nefna miðlastarfsemi og margháttaða reynslu fólks af því sem það skynjar sem návist látinna en jafnframt atriði eins og sýnir á dánarbeði, minningar barna um fyrra líf og furðufyrirbærið Sathya Narayana Ratnakara Raju (Sai Baba) sem var kraftaverkamaður eða loddari á Suður-Indlandi. Þarna rakst Erlendur vel að merkja á vegg þar sem Sai Baba var ekki fús til samstarfs enda tekur Erlendur ekki afstöðu til þess hvað þarna var á ferðinni. Rannsóknir sínar hefur Erlendur aðeins að litlu leyti bundið við Ísland. Þvert á móti hefur hann einnig rannsakað fyrrgreind fyrirbæri við mjög ólíkar trúar- og menningarlegar aðstæður eins og á Sri Lanka og Indlandi. Þá hefur hann verið í miklu erlendu samstarfi og birt niðurstöður sínar á alþjóðlegum vettvangi. Hann er því fremur hluti af erlendu en íslensku rannsóknarumhverfi.
Vegna hins sérstæða rannsóknarsviðs sem þó hverfist um miðlægt fyrirbæri í andlegri menningu okkar og vegna þess hve hljótt hefur lengst af verið um rannsóknir Erlendar hér á landi er fagnaðarefni að hann hefur nú gefið aðgengilega heildarmynd af þeim í ævisögu sinni (Erlendur Haraldsson og Hafliði Helgason: Á vit hins ókunna. Endurminningar Erlendar Haraldssonar. Reykjavík, Almenna bókafélagið. 2012). Það er líka margháttaður annar fengur að ævisögunni. Erlendur er af þeirri kynslóð háskólakennara sem tók þátt í að þróa Háskóla Íslands úr embættismannaskóla yfir í rannsóknarháskóla. Hann er líka einn af þeim sem sem braut nýju rannsóknarsviði braut hér á landi. Í ævisögunni varpar hann ljósi á það hvernig hann leiddist inn á þá braut sem hann fetaði í rannsóknum sínum, dregur saman þræðina og vegur og metur þá árangur sem blasir við á síðasta skeiði starfsævinnar. Þess væri óskandi að margir af samferðamönnum hans sem þátt tóku í þessari þróun háskólastarfs í landinu líti um öxl með svipuðu móti. Á þann hátt myndaðist safn til sögu íslenskrar vísindasögu sem vissulega þarf að halda til haga.
Erlendur Haraldsson hefur svo sannarlega haldið á vit hins ókunna um dagana í ýmissi annarri merkingu en með rannsókn torskilinna fyrirbæra í mannlegri reynslu, vitund og skynjun. Hann nam fræði sín á fleiri stöðum en algengt var og er bæði austan hafs og vestan, eins og fram er komið hefur hann einnig stundað rannsóknir í fjarlægum löndum og ferðast enn víðar. Einkum er ævintýralegt að lesa um ferðir hans um slóðir Kúrda í Íran og Írak á 7. áratugnum meðan óróleikinn var hvað mestur á þessu svæði og Kúrdar hvað hart leiknastir. Á þeim tíma varð Erlendur mikilvægur málsvari þeirra. Má ugglaust telja að hann hafi stundum verið í meiri hættu á þeim ferðum en hann lætur í veðri vaka. Loks víkur Erlendur á víð og dreif að sérstæðri reynslu sjálfs sín af „hinu ókunna“. Rannsóknarmaðurinn er því á engan hátt framandi fyrir viðfangsefni sínu. Slíkt gerir hann bæði læsari á rannsóknarviðfangið og sína eigin reynslu.
Í ævisögu Erlendar Haraldssonar mætir lesandinn hógværum hófsemdarmanni sem skýrir á látlausan hátt frá ævistarfi sínu og viðhorfum þegar hann lítur yfir farinn veg. Við lesturinn er ljóst að hann hrapar ekki að niðurstöðum á rannsóknarsviði sem margir hafa tortryggt og raunar litið svo á að liggi utan verkssviðs nútímavísinda. Hjá honum mætum við í senn virðingu fyrir vísindalegum viðhorfum og opnum huga fyrir leyndum hliðum mannlegrar tilveru. Ýmsar af þeim spurningum sem Erlendur veltir upp í sögulok eru óneitanlega ögrandi og til þess fallnar að láta reyna á þá heimsmynd sem við flest göngum út frá í eigin rannsóknum eða einkalífi.

Þjóðkirkjuákvæði í stjórnarskrá — Mismunandi leiðir að sama marki

Hjalti Hugason, 1. November 2012 11:59


Þann 27. okt. s.l. birtu Bjarni Randver Sigurvinsson og Pétur Pétursson athyglisverða grein í Mbl. undir fyrirsögninni „Þjóðkirkjuákvæðið í stjórnarskrá“. Undirritaður fagnar greininni og telur hana til þess fallna að fleyta áfram umræðu um þetta mikilvæga mál.

Apologia!
Vissulega hnykkti mér við að vera sakaður um að „hundsa“ vilja meirihluta þjóðarinnar sem og að tillaga sú sem ég hef kynnt að nýju þjóðkirkjuákvæði í stjórnarskránni hafi „... ekkert að gera með niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar“.
Hugsanlega ræðst mat þeirra Bjarna og Péturs af því að þeir birtu grein sína áður en nokkrar skýringar höfðu komið fram um tillögu mína (sjá Hvers konar þjóðkirkjuákvæði? á trú.is 29. 10. s.l.). Það er þó ekkert víst. Afstaða okkar til núgildandi þjóðkirkjuákvæðis í stjskr. (62. gr.) er að verulegu leyti tilfinningaleg. Um það er ekkert nema gott eitt að segja. Við verðum þó að geta rætt um málið einnig á öðrum nótum.
Tillaga mín byggðist á niðurstöðum atkvæðagreiðslunnar 20. okt. s.l. varðandi fyrstu spurninguna á atkvæðaseðlinum, bókstaflegri merkingu þriðju spurningarinnar og niðurstöðum kosningarinnar í þeirri sömu spurningu. Þá tók hún mið af þeirri aðferðafræði sem Stjórnlagaráð hafði viðhaft varðandi 19. gr. í frumvarpi sínu. Þeirri aðferð er mögulegt að beita áfram ef vilji er fyrir hendi þótt efnislegu inntaki greinarinnar sé mikið breytt eins og gert er í tillögu minni. Þannig hefur hún „með niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar að gera“. Í grein sinni virðast þeir Bjarni og Pétur hins vegar aðeins byggja á niðurstöðum í spurningu nr. 3 og þeirri túlkun að í atkvæðagreiðslunni hafi verið spurt um óbreytt þjóðkirkjuákvæði.
Þetta er þó ekkert aðalatriði máls en er nefnt hér í framhjáhlaupi.

Gólf og þak
Sjálfur lít ég svo á að í þeirri tillögu sem ég hef kynnt að nýju þjóðkirkjuákvæði sé sett fram nokkuð sem kalla má ásættanlegt lágmark fyrir okkur sem greiddum þjóðkirkjuákvæði „Já“-yrði okkar. Tillaga hljómar þannig:
Kveða skal á um stöðu þjóðkirkjunnar sem og annarra skráðra trú- og lífsskoðunarfélaga í lögum. (Hér mætti „annarra“ vissulega falla brott).
Nú samþykkir Alþingi breytingu á ákvæðum laga um stöðu þjóðkirkjunnar og skal þá leggja það mál undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar.
Þrátt fyrir að ákvæðið sé knappt og því svipi til ákvæðis Stjórnlagráðs samræmist það vel „Já“-yrðinu. Af ákvæðinu er ljóst að í landinu starfar þjóðkirkja, að málefni hennar heyra undir opinberan rétt, að staða hennar sem þjóðkirkju er skilgreind í lögum og að þjóðin hefur síðasta orðið þegar um breytingar á stöðu þjóðkirkjunnar er að ræða rétt eins og nú er. Látið var staðar numið við þessa lágmarksbreytingu á 19. gr. Stjórnlagaráðs í þeirri von að hún skapaði sem mest jafnvægi milli niðurstaðnanna í sp. 1 og 3 í atkvæðagreiðslunni og þar með sátt í samfélaginu.
Tillaga Bjarna og Péturs er á þessa leið:
Ríkisvaldið styður og verndar evangelísk-lútherska þjóðkirkju á Íslandi og stendur vörð um sambærileg réttindi annarra skráðra trúfélaga og lífsskoðunarfélaga í landinu.
Þessi tillaga er vissulega hefðbundnari en tillaga mín og heldur inni meiru af klassíska orðalaginu sem okkur mörgum finnst vænt um. Ástæðurnar fyrir því að ég kaus að taka ekki með áskilnaðinn um stuðninginn og verndina eru þó ekki aðeins þær sem að framan getur. Auk þeirra var ég minnugur þess að a.m.k. einn mjög málsmetandi maður í þjóðkirkjunni lét það álit í ljós fyrir fáum misserum að tvísýnt væri hvort sú sjálfstæða kirkja sem þjóðkirkja okkar vissulega er þyrfti á stuðningi og vernd ríkisvaldsins að halda og ætti að kalla eftir honum.
Að mínu mati eru svo a.m.k. tveir hnökrar á tillögunni. Það virðist ekki ljóst hvað orðin „... og stendur vörð um sambærileg réttindi annarra skráðra trúfélaga og lífsskoðunarfélaga“ merkja. Að hvaða leyti skal réttur þeirra vera sambærilegur? Er um sama rétt að ræða eða aðeins svipaðan rétt? Orðalagið opnar með öðrum orðum fyrir vafa og ólíkar túlkanir. Stjórnarskrárákvæði verða að vera skýr og greinileg.
Þá er ekki ljóst hvað punkturinn á eftir „... í landinu“ merkir. Er hann endanlegur eða er eitthvað undan skilið í kynningunni? Þá á ég við hvað þeir Bjarni og Pétur hyggjast gera við ígildi 2. mg. 79. gr. núg. stjskr. („Nú samþykkir Alþingi breytingu á kirkjuskipun ríkisins samkvæmt 62. gr., og skal þá leggja það mál undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu, til samþykktar eða synjunar, og skal atkvæðagreiðslan vera leynileg.“). Einhverjum kann að virðast augljóst að þeir félagar hafi aðeins sleppt þessu atriði þar sem það sé óumdeilt.
Punkturinn getur þó haft allt aðra merkingu. Eins og tillagan er sett fram í Mbl.-greininni gefur hún þjóðkirkjuákvæðinu að nýju sömu stöðu í stjskr. og það hafði fyrir 1915 en þá var orðunum „Breyta má þessu með lögum“ bætt við ákvæðið. Sú breyting kallaði síðan á fyrrgreindan fyrirvara um þjóðararkvæði sem kom inn 1920. Það skiptir máli hvort þessi sé merking punktsins eða ekki.
Ef líta má á tillögu mína sem ásættanlegt lágmark fyrir þjóðkirkjuákvæði virðist mega skoða tillögu Bjarna og Péturs sem visst hámark í því sambandi. Á þennan hátt má líta svo á að fengið sé nokkurs konar gólf og þak í raunhæfri umræðu um útfærslu á því þjóðkirkjuákvæði sem niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar kallar á.

Norska leiðin
Mér segir svo hugur um að ýmsir séu gagnrýnir á báðar tillögurnar sem hér eru til umræðu vegna þess að þær nefna báðar önnur trú- og lífsskoðunarfélög í sömu andrá og þjóðkirkjuna. Mörgum finnst líklega að í þjóðkirkjuákvæði eigi aðeins að ræða um þjóðkirkju. Ég fagna því þeim samhljómi sem fram kemur í þessu efni.
Skýrari staða trú- og ekki síður lífsskoðunarfélaga og aukinn jöfnuður milli þeirra og þjóðkirkjunnar er grundvallaratriði í trúmálarétti fyrir 21. öldina. Nauðsyn ber til að þeirrar stefnumörkunar sjái stað í stjórnarskrá sem á að endast í næstu áratugi að lágmarki. Hér kemur og fleira til. Í tengslum við aukakirkjuþing í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar vísaði margt kirkjuþingsfólk til nýendurskoðaðrar stjórnarskrár Norðmanna sem mikilvægrar fyrirmyndar fyrir okkur. Þar er einmitt þessi leið farin að kveða á um stöðu þjóðkirkjunnar, trúfélaganna og lífsskoðunarfélaganna í einni og sömu grein (nr. 16) en þar segir:
Alle Indvaanere af Riget have fri Religionsøvelse. Den norske Kirke, en evangelisk-luthersk Kirke, forbliver Norges Folkekirke og understøttes som saadan af Staten. Nærmere Bestemmelser om dens Ordning fastsættes ved Lov. Alle Tros- og Livssynssamfund skulle understøttes paa lige Linje.
(http://www.lovdata.no/all/hl-18140517-000.html#16)
Á það má benda að tillaga þeirra Bjarna og Péturs fer mjög nærri þessari norsku stjórnarskrárgrein.
Raunar mælir ekkert gegn því að fá ákvæðið þannig að láni frá Noregi. Þó ber þess að gæta að fram til ársins í ár var lúthersk trú ríkisátrúnaður í Noregi. Þess var m.a. krafist að a.m.k. helmingur ráðherra í ríkisstjórn væru þjóðkirkjumenn. Með þessari grein er verið að leggja þetta gamla fyrirkomulag niður og innleiða í staðinn þjóðkirkjuskipan sem nýjung í stjórnarskrá Noregs. Það kallar á meiri umbúnað en nauðsynlegur er hjá okkur sem búum að gamalgrónu þjóðkirkjufyrirkomulagi sem hefur fengið nákvæma útfærslu í lögum. Sá munur skýrir frávik mitt frá 62. gr. í okkar stjskr. sem og norska ákvæðinu.

Þjóðkirkjuákvæðið og gildi samfélagsins
Í grein Bjarna og Péturs virðist sá algengi skilningur ráða ferðinni að þjóðkirkjuákvæðið feli í sér yfirlýsingu um grunngildi samfélagsins. Þessi skilningur felur í sér að það sé að meira eða minna leyti vegna 62. gr. í núg. stjskr. sem við getum staðhæft að við séum kristin þjóð, getum haft kross í þjóðfána okkar og sungið: „Ó, Guð vors lands,...“ — Þessi skilningur hvílir á afar veikum grunni og til eru margar jafnkristnar þjóðir og við sem ekki búa að sambærilegu þjóðkirkjuákvæði. Sem betur fer hvílir samfylgd kirkju og þjóðar ekki á stjórnarskrárákvæði. Sambandið er lífrænna en svo.
Þjóðkirkjuákvæðið — 62. gr. stjskr. — er raunar allt þar sem það er séð. Það er ákvæði sem áskilur einni kirkju, evangelisku lútersku meirihlutakirkjunni, vernd og stuðning trúarlega hlutlauss ríkisvalds „að því leyti“ sem hún er þjóðkirkja. Í ákvæðinu felst hvorki meira né minna. Þetta er frændum okkar Norðmönnum fullljóst. Þar í landi reynir fólk ekki að lesa neina gildishlaðna merkingu inn í trúfrelsis- og þjóðkirkjuákvæðið sem að framan getur. Þvert á móti hefja Norðmenn hina endurskoðuðu stjórnarskrá sína með sérstakri gildagrein. Strax og þeir hafa lýst yfir sjálfstæði konungsríkis síns segja þeir í annarri grein stjórnaskrárinnar:
Værdigrundlaget forbliver vor kristne og humanistiske Arv. Denne Grundlov skal sikre Demokratiet, Retsstaten og Menneskerettighederne.
(http://www.lovdata.no/all/hl-18140517-000.html#16)
Við sem áhuga höfum á samfélagsgildum ættum að hugleiða hvort nægilega vel sé búið um þennan mikilvæga þátt menningar okkar í stjórnarskránni — þeirri núgildandi sem og frumvarpi Stjórnlagaráðs — í stað þess freista þess að lesa hann inn í ákvæði sem í raun fjallar um annað.
Stjórnlagaráð brá á það ráð að lýsa gildum samfélags okkar í aðfaraorðum að frumvarpi sínu sem væntanlega er ætlað að fylgja því alla leið nái það fram að ganga. Þar segir:
Við sem byggjum Ísland viljum skapa réttlátt samfélag þar sem allir sitja við sama borð. Ólíkur uppruni okkar auðgar heildina og saman berum við ábyrgð á arfi kynslóðanna, landi og sögu, náttúru, tungu og menningu.

Ísland er frjálst og fullvalda ríki með frelsi, jafnrétti, lýðræði og mannréttindi að hornstein­ um.

Stjórnvöld skulu vinna að velferð íbúa landsins, efla menningu þeirra og virða margbreyti­ leika mannlífs, lands og lífríkis.

Við viljum efla friðsæld, öryggi, heill og hamingju á meðal okkar og komandi kynslóða. Við einsetjum okkur að vinna með öðrum þjóðum að friði og virðingu fyrir jörðinni og öllu mannkyni.

Í þessu ljósi setjum við okkur nýja stjórnarskrá, æðstu lög landsins, sem öllum ber að virða.
(http://stjornlagarad.is/other_files//stjornlagarad/Frumvarp-til-stjornarskipunarlaga.pdf)

Hér ber að staldra við og spyrja hvort eitthvað vanti upp á gildagrunninn að mati okkar þjóðkirkjufólks, hvort honum sé best fyrir komið í aðfaraorðum eða hvort unnið skuli að samningu sérstakrar gildagreinar í ætt við þá norsku fremst í stjórnarskrá okkar.

Ýmsar leiðir færar
Í kjölfar þess að 19. gr. í frumvarpi Stjórnlagaráðs var hafnað í nýafstaðinni þjóðaratkvæðagreiðslu hefur myndast tómarúm í frumvarpinu. Það verður að fylla með þjóðkirkjuákvæði eins og við köllum eftir sem svöruðum þriðju spurningunni á atkvæðaseðlinum með „Já“-i. Til þess eru ýmsar leiðir.

Auðvitað má stoppa í gatið með núverandi 62. gr. stjskr. Þrátt fyrir að hún hafi staðið vel með þjóðinni um langt skeið og sé okkur mörgum kær er líklegt að þar með væri aðeins tjaldað til skamms tíma. Hætt er við að fljótt skapaðist spenna og núningur sem mundi hraða harðri umræðu um samband og tengsl ríkis og kirkju og flýta aðskilnaðarþróun hugsanlega um marga áratugi. Vissulega mundi það líklega kæta marga. Þó ekki alla! Sé þessi leið farin virðist líka óhjákvæmilegt að semja nýja stjórnarskrárgrein sem tryggði stöðu skráðra trú- og lífsskoðunarfélaga.

Einnig mætti fara norsku leiðina en þá með betri þýðingu og staðfærslu en fram kemur í grein Bjarna Randvers Sigurvinssonar og Péturs Péturssonar

Þá mætti byggja á fyrrnefndri tillögu minni um lágmarksákvæðið.

Loks vil ég minna á tillögu sem ég hélt mjög á lofti meðan á störfum Stjórnlagaráðs stóð. Nú þegar 19. gr. í frumvarpi þess hefur verið hafnað er e.t.v. ástæða til að draga hana fram að nýju í lítið eitt breyttri mynd. Tillagan fól í sér að eftir ákvæði um trúfrelsi, nú líklega 18. gr. í frumvarpi Stjórnlagaráðs, komi:

Ríkisvaldið verndar öll skráð trú- og lífsskoðunarfélög.
Evangelíska lúterska kirkjan er þjóðkirkja á Íslandi. Breyta má þessu með lögum. Slíka breytingu skal bera undir þjóðaratkvæði til samþykktar eða synjunar í leynilegri atkvæðagreiðslu.
Nánar skal kveðið á um stöðu þjóðkirkjunnar í lögum.