Gleymdur húmanisti?

Hjalti Hugason, 28. June 2013 16:11


Hversu margir skyldu lesa ljóð Jakobs Jóhannessonar Smára (1889–1972) um þessar mundir? Skyldi hann verða lesinn af komandi kynslóðum? Hver ætli staða hans verði í bókmenntasögu þjóðarinnar á komandi tímum? Í nýjustu samantektinni yfir hana — Íslenskri bókmenntasögu Máls og menningar (VI. b., Rvík 2006) — er honum helguð rúm blaðsíða. Þar af tekur sonnetta um Þingvelli sem birt er í heilu lagi hátt í helming rýmsins. Yfirskriftin sem honum er eignuð er: „Klassísk ró“. Jakobs er þarna einkum getið til dæmis um skáld sem orti hefðbundið en samt sé ástæða til að nefna í bókmenntasöguyfirliti á nýhafinni 21. öldinni þótt ekki „skipti [hann] miklu máli fyrir þróunarsögu ljóðsins“ um sína daga (bls. 409).
Þessari vangveltu er ekki ætlað að sýna fram á að skáldið Jakob Smári „liggi óbættur hjá garði“ eins og oft sagt um þá sem lítið rými fá í yfirlitsritum. Því síður að gagnrýna það sem um hann er sagt á fyrrgreindum stað. Ástæðan er allt önnur og raunar alveg óskyld ofangreindum spurningum. Það vill einfaldlega svo til að fyrir skömmu uppgötvaði ég aðra hlið á Jakobi Smára en hina lýrísku ró hans. Greina- eða ritgerðahöfundinn rak sem sé á fjörur mínar. Einföld leit í Gegni eða á Leitum sýnir að hann var mikilvirkur greinahöfundur enda er Jakobi svo lýst í Bókmenntasögunni að hann hafi verið „ötull bókmenntamaður, gagnrýnandi ... og ritstjóri“ auk kennslustarfa sinna. Nokkrar ritgerðir hans voru prentaðar í kverinu Ofar dagsins önn (Rvík 1958) en höfðu áður birst á víð og dreif á árunum 1917–1935. Verður blaðað í þeim hér og brugðið upp nokkrum dæmum.
Við lestur ritgerðanna vekur margt athygli og sá grunur gerist áleitinn að ritgerðasmiðurinn Jakob Jóhannesson Smári kunni að eiga fullt erindi til nútímalesenda. Það sama má vissulega segja um margar sonnettur hans þótt vissulega standi þær „handan storms og strauma“ svo vísað sé til heitis einnar af ljóðabókum hans. Í Ofar dagsins önn kynnist lesandinn húmanista sem er fátt óviðkomandi og býr hugtakið í því sambandi yfir ýmsum víddum. Höfundurinn er menntaður í fræðum sem lúta að manninum, mennskunni og menningunni. Maðurinn í vanda sínum og vegsemd er honum sýnilega hugleikinn og augljós mannúð og réttlætiskennd skín út úr mörgum textunum.
Lærdómur höfundarins kemur raunar hvarvetna fram í efnistökum hans og orðfæri. Viðhorf og viðmið í hugvísindum hafa þó breyst frá ritunartíma greinanna. Því eiga ýmsar túlkanir hans síður við nú á tímum en um hans daga. Þó má benda á ákveðin grunnviðhorf sem eru til eftirbreytni. Greinar Jakobs Jóhannessonar Smára sýna að þar fór kennari og fræðimaður sem ekki stóð á sama. Hann vildi miðla fræðum sínum, taka afstöðu til samtímamála í ljósi þeirra og bæta á þann hátt heiminn. Hugvísindafólk nútímans mætti taka sér þetta til fyrirmyndar. Þá gagnrýnir Jakob þekkingarleit mannsins og forgangsröðun í því efni um sína daga. Bendir hann á að ákaflega virðingarvert og mikilvægt sé talið að vita „hvernig fornmenn báru fram æ, eða að þekkja hrygningarsvæði álsins, og einkar skemmtilegt er líka að kunna deili á tannfjölda rottunnar“ (Ofar dagsins önn, bls. 29). Menn láti sér hins vegar fátt um þekkingarleit er lýtur að grunnrökum mannlegrar tilveru.
Þá gætir athyglisverðra pælinga í greininni „Skýjaborgum“ (1932). Þar veltir höf. fyrir sér gildismati samtíma síns og kemst að þeirri niðurstöðu að helstu hugsjónir hans lúti að frelsi, framförum og framleiðslu (Ofar dagsins önn, bls. 103). Dregur hann í efa að þessi annars nauðsynlegu lífsskilyrði tryggi mönnum varanlega hamingju. Í því efni telur hann meiru varða að mönnum
...lærist æ betur að skilja lífið og tilveruna, kunni æ betur að njóta hins fagra í náttúrunni og mannlífinu og meta það, og að lokum, að þeir móti vilja sinn og breytni samkvæmt lögmálum þeim, er þeir sjá æðst í tilverunni, og í samræmi við þá fegurð, er þeir skynja háleitasta (Ofar dagsins önn, bls. 105)
Í stuttri grein um Maríu guðs móður (1935) setti Jakob fram áhugaverðar hugleiðingar sem nú mundu flokkast sem feminísk guðfræði. Í ávarpi hans 19. júní 1919 gætir hins vegar mæðrahyggju sem veldur því að honum finnst konur of góðar til að lenda í því foraði sem stjórnmálin voru að hans mati og nýfenginn kosningaréttur þeirra atti þeim út í. Þarna kann hann að hafa verið barn síns tíma en hugsunin er þó ekki alveg óþekkt enn þann dag í dag.
Víða eru hugleiðingar Jakobs Smára á trúarlegum nótum. Einnig þar gætir sterkrar húmanískrar hneigðar. Þegar hann greinir frá „brotum úr trúarsögu sinni“ segir hann frá atviki frá einum Kaupmannahafnar-jólum hans. Þá varð á vegi hans tötraleg kona með barn vafið ræflum í fangi. Hún beiddist einskis „en allt útlit hennar var bæn“. Við þessa sýn missti hann „trúna á smáskammtalækningar góðgjörðarseminnar og fann, að það, sem þurfti, var mannfélagsréttlæti og mannfélagskærleikur, — að gera orðin „berið hver annars byrgðar“ að meginreglu alls skipulag manfélagsins (Ofar dagsins önn, bls. 143). Hér kallar Jakob Smári eftir félagslegum kristnindómi, trú í verki í stóru málunum en ekki aðeins einkalífinu. Frá svipuðu sjónarhorni er fróðlegt að bera skrif hans um Hjálpræðisherinn saman við lýsingar t.d. Þórbergs og Laxness. Jakob var greinilega á samkomu milla jóla og nýars 1917. Vissulega er hann á hliðarlínunni, hugleiðir það sem fyrir augu ber út frá sjónarmiði hins betur setta í lífinu og lýsir því af hlutleysi en er samt snortinn. Á samkomunni eru m.a. þrjú „tötraleg og grá-skinin börn“. Smári sem sjálfur á barn heima „hugsar til þess með sorg og samvizkubiti, hve mjög hann sjálfur og aðrir hafa vanrækt og vanrækja stöðugt köllun sína, — þá, að vera gjaldkerar guðs. — (Ofar dagsins önn, bls. 156).
Í Bókmenntasögu M. og m. segir að yrkisefni Jakobs Jóhannessonar Smára hafi fyrst og fremst verið „hin milda og góða náttúra“ og ljóðin hafi einkum einkennst af logni, sólskinsheimum, daggarúða, himinbláma, ládeyðu og ljúfum árnið (bls. 409) eins og gengur og gerist í hefðbundinni náttúrulýrík. Vissulega á þetta við rök að styðjast. Í Ofar dagsins önn fjallar Jakob þó meðal annars um kveðskap sinn. Þar kveður við örlítið annan tón. Hér skal því þó alls ekki haldið fram að skáldið sjálft sé best til þess fallið að draga saman megintóninn í höfundarverki sínu! Þrátt fyrir það er athyglisvert að kynnast hvert Smári taldi grunnstefið í skáldskap sínum vera (1924). Í því efni tók hann dæmi af kvæðinu „Hillingum“, fyrsta ljóðinu í Kaldavermslum sem kom út 1920. Þar segir hann efnið vera „þrá eftir æðra heimi, víðari tilveru, meiri fyllingu og friði“. Taldi hann slíka þrá vera einn meginþátt í eðli sínu (Ofar dagsins önn, bls. 40). Þetta er dynamískur undirtónn sem vert er að leggja sig eftir að baki logninu og ládeyðunni sem að ofan er nefnd.
Loks skal bent á almennari hugleiðingar Jakobs Smára um skáldskap frá 1925. Þar lítur hann svo á að skáldskapur sé „fyrst og fremst skilningur og túlkun“ og skáld séu þeir sem „skilja og túlka mannlífið (ytra eða innra) eða náttúruna, ellegar þá samband hvors tveggja og gagnkvæm áhrif þeirra á milli“ (Ofar dagsins önn, bls. 48). Þetta kann að þykja háhleit og rómantísk hugsun nú á dögum bæði þegar skáldskapur og aðrar listir eiga í hlut. Hugsanlega er samt frjótt að velta því fyrir sér hvort bæði „hinar förgru“ listir og „lærdómslistirnar“ (hugvísindin) geti ekki lagt mikið af mörkum til þess að skilja og túlka mannlega tilveru í allri sinni breidd og ættu að vera ófeimanri við það en raun ber vitni einmitt nú um stundir.

Hvörf

Hjalti Hugason, 6. June 2013 12:00


Nú í vor sýndi tilraunaleikhúsið Lab Loki leikverkið Hvörf í samvinnu við Þjóðleikhúsið. Verkið byggir á gögnum úr Guðmundar- og Geirfinnsmálunum en textinn er saminn af Rúnari Guðbrandssyni, sem jafnframt stýrði verkinu og er helsti forsprakki Lab Loka, Sjón, Stefáni Halli Stefánssyni og leikhópnum.
Sýningin hófst í Kúlunni en eftir upphafssenuna fluttist hún yfir í næsta hús, hinn gamla dómssal hæstaréttar, þar sem meginhluti verksins fór fram. Það var einkar vel til fundið að sýna einmitt þetta verk á þeim stað, í salnum þar sem endanlegir (?) dómar voru kveðnir upp. Jafnfram hefur Loki komið rýminu á kortið sem leikhússsal. Eftir leiksýningar í vetur hef ég einmitt oft horft upp í gluggana og undrast að leikhúsið skuli ekki vera búið að sölsa salinn undir sig. Vonandi bætist hann eftir þetta í leikhúss- og menningarflóru borgarinnar.
Senan í Kúlunni var nokkuð losaraleg og „absúrd“ en byggði þó upp ákveðið andrúmslof auk þess sem áhorfendur sköpuðu sér mynd af lögreglumönnunum Geirmundi (Árni Pétur Guðjónsson) og Guðfinni (Friðrik Friðriksson) hvort sem sú mynd var nú gagnleg eða ekki.
Flutningurinn milli staða skapaði vissulega sérstaka stemningu ekki síst þar sem leikararnir ráku nokkuð hranalega eftir sýningargestum með því að benda á að þeir væru ekki í femingarveislu. Þau orð enduróma alræmd ummæli sem nýlega voru viðhöfð um sakborninga í málunum og vissulega var sterkt að koma í einum hópi inn í dómssalinn eftir að fyrsti tónninn hafði verið sleginn.
Síðari hluti sýningarinnar, sá sem fram fór í dómssalnum, var þéttur, hraður, hörkulegur og harður þar sem tilraun var gerð til að miðla þeim tilfinningum sem virðast hafa ríkt meðal þeirra sem unnu að rannsókn málsins ekki síður en hinna sem urðu fyrir barðinu á þeim. Tvisvar var verkið svo bortið upp af persónulegum frásögnum eða „vitniburðum“ fólks með bein tengsl við þolendur í málinu. Úr salnum sté fram karl er verið hafði samtímis Sævari Marínó Ciesielski í Breiðavík og sagði sláandi sögu af veru þeirra þar. Varpaði hún ljósi á bakgrunn Sævars og þar með málsins. Hins vegar fór ein úr hópi leikendanna út úr rullunni (Svandís Dóra Einarsdóttir), talaði þá sem dóttir eins þeirra sem sætti gæsluvarðhaldsvist og greindi frá hans hlið á málinu. Jók þetta mjög á dramatískan þunga verksins, gaf því tilfinningalega nánd, vóg upp á móti „absúrd“ stíl þess að öðru leyti og veitti annað og óvænt sjónarhorn á viðfangsefnið.
Í þessum síðari þætti gegndi blaðamaðurinn Fjölnir (Stefán Hallur Stefánsson) mikilvægu hlutverki og var málpípa gagnrýninnar og þar með í raun réttvísinnar í vitfirrtri framrás verksins, kallaði gerendur til ábyrgðar og vakti áhorfendur til vitundar um ýmsar gagnrýni verðar hliðar málsins.
Loks var lokasenan sterk en hún vísaði til hinnar upphaflegu „leikmyndindar“ rýmsins þegar fimm kápuklæddir dómarar birtust með risavaxinn ríkisfána í bakgrunni. — Hæstiréttur var mættur á staðinn.
Í heild voru Hvörf holl hugvekja um alvarleika Guðmundar- og Geirfinnsmálanna og hversu margir þættir þeirra eru enn óljósir. Þarna var á ferðinni félagslega meðvitað ádeiluleikhús með biti og broddi.
Lab Loki lét ekki staðar numið með uppfæslunni einn og sér. Eftir eina sýninguna var boðið til pallborðsumræður þar sem tveir lögfræðingar auk nokkurra fjölmiðlamanna brutu málið til mergjar og svöruðu fyrirspurnum úr sal. Sérstaka athygli vakti að annar lögfræðinganna, hinn nýkjörni þingmaður Brynjar Níelsson, túlkaði gagnrýni fyrirspyrjenda svo að menn ásökuðu þá sem unnu að rannsókn og dómum í málunum um að hafa vísvitandi unnið gegn betri vitund og leitast við að koma höggi á saklaust fólk.
Mér sem sat út í sal þótti þar gæta mikillar einföldunar. Enginn sem til máls tók svo mikið sem ýjaði að ásökun á borð við þessa. Ádeilan sem lá í loftinu snérist um að þeir sem að rannsókn og dómum komu hafi ekki verið nægilega á verði fyrir fyrirfram mótuðum hugmyndum, ekki nægilega gagnrýnir á misgrundaðar upplýsingar og sögusagnir sem haldið var að þeim og þann félagslega þrýsting sem þeir bjuggu við. Allt eru þetta þættir sem líklegir eru til að hafa áhrif á rannsóknir mála, ekki aðeins sakamála heldur mála af hvaða tagi sem er, jafnvel geta akademískar rannsóknir liðið fyrir þætti á borð við þessa. Það er ljóst að aðstæður í samfélaginu mótuðu mjög sýn og hugarfar þeirra sem helst komu við sögu í þessum átakanlegu málum af hálfu hins opinbera.
Við blasir að íslenska samfélagið var um margt að glata sakleysi sínu eimitt þegar Guðmundur og Geirfinnur hurfu. Ungmennamenningin þróaðist hraðar en nokkru sinni fyrr, félagslegt taumhald var að rakna og afbrot að verða tíðari og harðari. Hvarvetna í samfélaginu var kallað eftir hraðri og endanlegri lausn í málunum. Sú krafa náði lengst inn í stjórnkerfið og inn á Alþingi. Á vissan hátt var tekist á um völd í samfélaginu.
Einmitt þetta kallar eftir endurmati á Guðmundar- og Geirfinnsmálunum ef öllu réttlæti á að vera fullnægt. Fyrsta skrefið í þá átt var vissulega tekið með skipun nefndar sem Ögmundur Jónasson fyrrum innanríkisráðherra beitti sér fyrir haustið 2011 og skilaði skýslu í mars s.l. Lokaorð hennar eru þessi:
Guðmundar- og Geirfinnsmálin hafa lifað með íslensku þjóðinni í hartnær 40 ár. Allt frá fyrstu stigum rannsóknar málanna hafa þau verið til umfjöllunar í fjölmiðlum og hafa málin verið umdeild allar götur síðan.

Mikilvægt er að almennt traust ríki til lögreglunnar, ákæruvaldsins og réttarvörslukerfisins í heild. Því vill starfshópurinn árétta mikilvægi þróunar og innleiðingar aðgerða til að tryggja hlutleysi við meðferð sakamála á öllum stigum réttarvörslukerfisins. Því verkefni mun aldrei ljúka og halda þarf vöku sinni yfir því að íslenskt réttarkerfi, málsmeðferðarreglur og verklag sé þannig að fyllsta réttaröryggis sé gætt.

Að lokum vill starfshópurinn lýsa þeirri von og trú að Guðmundar- og Geirfinnsmálin fái að njóta hlutlausrar umfjöllunar í kjölfar útgáfu skýrslu þessarar. Málin verði rædd af yfirvegun og fordómaleysi og að þau njóti eðlilegrar framgöngu innan réttarvörslukerfisins. (http://www.innanrikisraduneyti.is/media/frettir-2013/GogG_heildarskjal---fyrir-vef-IRR.pdf)
Nú er mikilvægt að næsta skref verði stigið.
Endanleg lausn fæst vart í þessum skelfilegu málum öðru vísi en með endurupptöku fyrir rétti. Fullgild heimild virðist vera fyrir henni í núgildandi lögum en þar er t.d. að finna heimild til endurupptöku séu verulega líkur leiddar að því „að sönnunargögn sem færð voru fram í máli hafi verið rangt metin“ eða að „verulegir gallar hafi verið á meðferð máls“ svo að áhrif hafi haft á niðurstöðu þess. Enn sem komið er þó aðeins ráð fyrir því gert að sá „sem telur sig ranglega sakfelldan eða sakfelldan fyrir mun meira bort en það sem hann hefur framið“ geti óskað endurupptöku. Hér þyrfti að búa svo um hnúta að nánustu aðstandendur látins manns geti krafist endurupptöku líkt og víða er mögulegt. Í málum sem Guðmundar- og Geirfinnsmálunum þyrfti ríkisvaldið einnig að geta átt frumkvæði að endurupptöku einmitt til að þróa réttarríkið og standa vörð um virðingu fyrir og traust til dóms- og réttargæslukerfisins. Raunar virðist ríkissaksóknari hafa möguleika til þess að taka slíkt frumkvæði samkvæmt núgildandi lögum. — Það ætti vissulega að nýta í þessu tilviki. (Lög um meðferð sakamála nr. 88/2008. 211. gr. http://www.althingi.is/lagas/141b/2008088.html)
Í málum þar sem mörg hafa sætt ákæru og dómi er vissulega líklegt að afstaða þeirra til endurupptöku sé mismunandi. Sum gætu þráð hana umfram allt annað. Önnur geta hafa lagt viðkomandi kafla æfi sinnar að baki og óskað að kyrrt liggi. Þá er mögulegt að taka upp hluta máls í von um að sár engra verði ýfð umfram það sem óhjákvæmilegt er til að réttlæti nái fram að ganga.
Hér skal Lab Loka og Þjóðleikhúsinu þakkaður þeirra hluti í uppgjöri þessara mála sem eru eins og dökkur skuggi 8. áratugar síðustu aldar sem mun ná langt inn á þess öld verði ekkert að gert.