Eigi víkja!

Hjalti Hugason, 12. August 2013 12:48


Oft verður þess vart að þjóðmálaumræða hér á landi er yfirborðsleg, slagorðakennd og staglsöm. Ástæðurnar eru margar. Nefna má einsleitni á flestum sviðum, menntunarskort nema í mjög tæknilegri merkingu, nálægð umræðunnar við skotgrafahernaðinn við Austurvöll, aga- og hefðarleysi og loks þann vettvang sem umræðan er þreytt á. Hér fer hún einkum fram í ljósvaka- og samfélagsmiðlum eða dagblöðum og veitir ekkert af þessu tækifæri til „langra“ eða „djúpra“ hugsana. Mikið skortir á hinn bóginn á að samfélagsmál séu brotin til mergjar í ítarlegum tímaritsgreinum og ritgerðaformið — „tilraunin“ eða „esseyjan“ — hefur átt hér erfitt uppdráttar og fremur verið ástundað í menningar- en samfélagsumræðu. Þá eru svokallaðar „umræðubækur“ sjaldséðar hér. Þó má nefna brautryðjandaverk Harðar Bergmann um umbúðasamfélagið og fleira og síðar rit Einars Más Jónssonar Bréf til Maríu (2007) og Örlagaborgina (2012). Bestu Hrun-bækurnar er líka mögulegt að flokka sem umræðubækur. Flestar þeirra eru þó nær blaðamennsku en svo.
Nú í vor kom síðan út rit sem vakti von um að fram væri komin raunveruleg umræðubók á sviði Evrópumálsins umdeilda enda er slíkt fyrirheiti gefið í undirtitli sem líta má á sem innihaldslýsingu af hálfu framleiðenda, höfundar og útgefanda og þó einkum í lokaorðum bókarinnar. Hér er um að ræða ritverkið Eigi víkja; Umræðurit um íslenska þjóðvitund, þjóðerniskennd og þjóðhyggju forsendur og mótun (Reykjavík: Bókaútgáfan Hólar 2013. 304 bls.). Bók sinni lýkur höfundurinn, Jón Sigurðsson fyrrum seðlabankastjóri og form. Framsóknarflokksins á nokkrum orðum „til skýringar“. Þar kemur fram þessi staðarákvörðun höfundarins eða játning sem vart er mögulegt að skilja nema sem tilvísun til ESB-umræðunnar:
Það kemur greinilega fram á þessum blöðum að ég aðhyllist hófsama frjálshuga þjóðhyggju en óttast þjóðernisofstæki, einangrun og þjóðahatur. Ég hef sannfæringu og trú á því að fullvalda þjóðríki smáþjóðar hefur áfram sístæð og sístæðileg hlutverk, en ég geri mér ljóst að almenn þróun og kreppa þjóðríkisins setja okkur kosti; völin er flókin og kvölin eftir því (bls 304).
Hér hefur vissulega verið gefið í skyn að Eigi víkja hafi tæplega svarað þeim vætningum sem þessar „umbúðir“ bókarinnar vöktu hjá mér og það má til sanns vegar færa. Þar er þó einkum við efnistökin að sakast. Í löngu máli grefst höfundur fyrir um rætur þjóðarinnar sem fyrirbæris, hugtaks eða hugmyndar og þeirra kennda sem þjóðin vekur, þjóðvitundarinnar, þjóðerniskenndarinnar, þjóðhyggjunnar, þjóðrembunnar og þjóðernisofstækisins. Hér er sjónarhorn höfundar bæði alþjóðlegt og spannar langt aftur í aldir og sér-íslenskt en í síðari hluta bókarinnar rekur hann uppruna íslenskrar þjóðvitundar, þjóðbyggingar, sjálfstæðisbaráttu og ríkismyndunar. Hér eru efnistökin ekki síst í íslenska hlutanum hefðbundin, almenn og sæta litlum tíðindum. Loks í „Samantek og eftirmála“ (bls. 249–281) tekur höfundurinn að gera markvissa grein fyrir trú sinni á framtíð fullvalda þjóðríkis og þá völ og kvöl sem borgarar í þeim t.d. hér á landi búa við á tímum vaxandi Evrópusamruna.
Í þessum kafla velur höfundur ekki að fara einfalda leið og boða annað tveggja afdráttarlausa Já- eða Nei-línu. Þvert á móti bregður hann upp svipmynd af yfirstandandi kreppu þjóðríkisins, glímu Evrópuríkja við hana, vanda Evrópusambandsins í nýafstaðinni(?) fjármálakreppu og óvissa framtíð þess. Af orðum hans má ráða að hann telji holla þjóðhyggju fráleitt standa í vegi fyrir aðild að ESB sem og að þjóðríkið geti dafnað innan þess eigi síður en utan. Það hefði verið ólíkt áhugaverðara að lesa ítarlegri ígrundun manns með reynslu og sýn Jóns Sigurðssonar um þessi mál en enn eina samantektina um Baldvin Einarsson, Fjölnis-menn, Jón forseta og aldamótamennina með fullri virðingu fyrir framlagi þeirra. Eigi víkja bætir bara engu við þá mynd sem við þegar höfum af sjálfstæðisbaráttunni á 19. öld og í upphafi þeirrar 20. — Nú er aftur á móti „háð annað stríð“ með nýjar átakalínur sem er svo miklu, miklu mikilvægara að brjóta til mergjar með skynsamlegum rökum á borð við þau sem Jón Sigurðsson dregur fram í bók sinni í stað elgsins sem almennt er vaðinn í Evrópumálinu allt frá fésbók til hins háa Alþingis.
Það er þó ofmælt að Jón Sigurðsson beri aðeins fram sama graut í sömu skál og vant er í söguyfirliti sínu. Víða kryddar hann með eigin túlkunum og viðhorfum. Því er áhugavert að greina örlítið nánar hver þau viðhorf eru sem liggja til grundvallar í Eigi víkja. Líta má svo á að þar sé haldið fram húmanískri þjóð(gildis)hyggju með slagsíðu í átt að kirkjulegum nánar til tekið evangelísk-lútherskum húmanisma. Þetta kemur t.d. fram þar sem höfundur ítrekar grundvallarviðhorf þjóðhyggjumanna en í þann flokk skipar hann sér eins og að framan segir:
Þjóðin er eðlileg og nauðsynleg heild og eining í mannlífinu. Þjóðin er sjálfbært mannfélag. Þjóðin er ásköpuð og samkvæm ráðsályktun Drottins; þeir þjóðhyggjumenn, sem ekki vilja skírskota til Drottins, vísa hér til náttúrulögmála í staðinn (bls. 260 sjá og bls. 253).
Nú ætlar höfundur ritinu vissulega ekki að vera fræðilegs eðlis (bls. 304) og það er það heldur ekki. Til þess boðar það of litlar nýjunar í hinni efnislegu umfjöllun sem þar á sér stað, er tæplega nægilega afmarkað, er á köflum of ágripskennt og „retorískt“ og tilvísanir þess til heimilda allt of stopular. Þetta þarf ekki að vera sérstakur ljóður á umræðuriti og verður því lítt fengist við þessi atriði hér. Þó er freistandi að staldra við örfáa þætti sem líta má á sem fræðilegs eðlis og standa næst fræðasviði þessa lesanda.
Í umræðu um Icesave-málið og viðbrögðum þjóðarinnar við því segir höf.:
Ef það er eitthvað en evangelísk-lúthersk kirkja hefur kennt söfnuðum sínum hvarvetna, þá er það þetta: Það þýðir ekkert að skrifta eða biðja endalaust fyrirgefningar. Guð hjálpar þeim sem hjálpar sér sjálfur og þeim sem hjálpast að. Þið berið ábyrgð á sjálfum ykkur, fjölskyldum ykkar og samfélagi... Verið vinnusöm, ábyrg, heiðarleg, áreiðanleg, samviskusöm (bls. 266).
Deila má um hvort þetta sé hittin eða hnittin lýsing á kenningu lútherskrar kirkju eða ekki. A.m.k. virðist lítið rúm fyrir hinar sér-lúthersku áherslur á fyrirgefninguna, réttlætinguna, náðina og trúna (sola gratia og sola fide) en á þeim hvílir félagsleg siðfræði lútherskrar kirkju ekki síður en kenning hennar á öðrum sviðum. Lýsingin hér að ofan minnir mjög á túlkun Max Webers (1864–1920) á áhrifum kalvínismans.
Víða er vikið að áhrifum N.F.S. Grundtvigs (1783–1872) á mótun þjóðar og þjóðkirkju hér á landi. Líklegt er að áhrif hans hafi verið vanmetin bæði í kirkjulegum og félags- og menningarlegum efnum hér. Þó er vert að halda því til haga að lýðræðisþróun í íslensku þjóðkirkjunni náði fráleitt eins langt og Grundtvig vildi og raun varð á í Danmörku. Því virðist Jón Sigurðsson gera of mikið úr sér-grundtvigskum áhrifum á þjóðkirkjunar hér um aldamótin 1900. Á svipaðan hátt má deila um mótunaráhrif Þórhalls Bjarnarsonar (1855–1916) á íslensku þjóðkirkjuna á fyrsta skeiði hennar (bls. 232). Þar ber miklu frekar að líta til manna eins og Þórarins Böðvarssonar (1825–1895) í Görðum á Álftanesi. Áhrif Þórhalls komu miklu frekar fram á öðrum sviðum þjóðbyggingarinnar en hinu sérkirkjulega.
Það er rétt sem fram kemur í Eigi víkja að kirkjan gegndi þýðingarmiklu hlutverki í sjálfstæðisbaráttunni og þjóðbyggingunni ekki síst á fyrri hluta hennar (19. öld) (sjá m.a. bls. 225–6). Þetta var að vonum þar sem kirkjan var veigamesti þátturinn í innviðum samfélagsins á þessum tíma og gegndi auk hlutverka sinna sem kirkju hlutverkum sem mennta- og félagsmálakerfið gegna nú. Þá voru prestar unginn úr mennta- og embættismannastétt í samfélagi enn skorti borgara og aðrar þéttbýlisstéttir og „intellígentíu“ að frátöldum Hafnarstúdentum. Þessi félagslega staða kirkjunnar og prestanna skýrir væntanlega að verulegu leyti áhrif hennar á þessu sviði jafnvel í ríkari mæli en fagnaðarerindi Krists fremur en kirkjunnar um „kærleika, jöfnuð, samstöðu og sameðli allra manna“ (bls. 59). Löngum lagði kirkjan þvert á móti áherslu á misjafnan rétt fólks eftir stétt þess og stöðu í samfélaginu sem því bar að beygja sig fyrir í hlýðni og undirgefni. Kirkjan átti (því miður) að því leyti ágæta samleið með flestum leiðtogum okkar í þjóðfrelsisbaráttunni sem höfðu lítinn áhuga á mannréttindum, félagslegum framförum, bættum rétti og hag þeirra sem ekki stóðu fyrir búi ( bls. 239–240). Þá ber þess að gæta að á sama tíma og kirkjan gegndi hinu mikilvæga hlutverki sínu í þjóðbyggingunni var hún að mörgu leyti að einangrast í samfélaginu og tapa áhrifum sínum jafnvel svo að ýmsum þótti hún vera að hafna „úti á þekju þjóðlífsins“. Tími þjóðfrelsisbaráttunnar var því ekki sami endurnýjunartími á sviði kirkjumála (sjá bls. 226) og gerðist víða annars staðar á sama tíma nema þá þegar litið er til hinnar stofnunarlegu hliðar í þröngri merkingu með tilkomu sóknarnefnda og aukinni þátttöku safnaða í vali á prestum. Samband kirkju og þjóðmála á tímum sjálfstæðisbaráttunnar er því mun flóknara en Jón Sigurðsson lætur að liggja í bók sinni. — Það er leitt fyrir guðfræðing að þurfa að draga upp „dekkri“ mynd en hann en gæta verður raunsæis í kirkjusögunni ekki síður en öðrum fræðigreinum!
Eigi víkja er gefni út af smáu forlagi og lýtur því um sumt sömu lögmálum og rit sem höfundar gefa út sjálfir. Þannig skortir ritrýni og ritstjórn sem leitt gæti til styttinga, hnitmiðunar og sniðið af vissar endurtekningar. Þá hefði þurft að samræma tilvísanir til heimilda sem stundum líkjast lauslegum minnispunktum þar sem aðeins er getið fornafns höfundar ásamt ártali og stundum blaðsíðutali. Slíkt þætti losaralegt t.d. í námsritgerðum.
Loks skal drepið á atriði sem ekki á aðeins við það rit sem hér um ræðir. Því fylgir (karla-)nafnaskrá en engin skrá um atriðisorð. Vel getur verið að nafnaskrá þjóni tilgangi. Við nútímarannsóknir og umræður allar mundi í flestum tilvikum muna meira um atriðisorðaskrá. Vissulega er flóknara að taka saman slíka skrá en útgefendur fræði- og umræðurita ættu að keppa að slíku í framtíðinni. Karlalógían hefur vikið fyrir þematískari efnistökum
— — —
Hvað sem segja ber um Eigi víkja er eitt ljóst. Bókin ætti að vera skyldulesning í stjórnmálaskóla Framsóknarflokksins sem og fyrir næst-næsta eftirmann höfundarins á formannsstóli flokksins. Núverandi forsætiráðherra skal vissulega ekki vændur um „þjóðernisofstæki“ því síður „þjóðahatur“. Þá þjóðhyggju sem hann stendur fyrir virðist á hinn bóginn skorta mikið á þá opnun og „dynamík“ sem Jón Sigurðsson boðar í bók sinni og er því líkleg til að leiða til „einangrunar“ svo leikið sé með orð út eftirmálanum.