Trúarbrögð og ofbeldi

Hjalti Hugason, 23. January 2015 12:09

Ásamt Sólveigu Önnu Bóasdóttur

Undanfarið hafa spunnist miklar umræður um þá ógn sem ýmsir telja að stafi af múslimum m.a. hér á landi. Mörgum hefur verið umhugað um að ekki verði hafnað þeim kristnu gildum sem virt hafi verið hér í þúsund ár. Þessi gildi eru talin undirstaða þess friðar sem ríkir á Vesturlöndum nú um stundir. Samkvæmt þessu sjónarmiði er ofbeldisógn ekki talin vestræn heldur er hún álitin koma utanfrá og þá ekki síst frá trúarhugmyndum múslima.

Andstæð gildi?
Sú skoðun er algeng að kristin trú sé friðsöm en íslamstrú ekki. Stenst það og er raunhæft að líta svo á að trúarkenningar og trúarrit hvetji öðru fremur til ofbeldis? Hvernig ber þá að réttlæta allt það ofbeldi sem framið er af Vesturlandabúum? Hvert sóttu ráðamenn t.d. réttlætingu fyrir innrás kristinna þjóða í Írak 2003? Fjölmargir vestrænir ráðamenn studdu hana, þar á meðal íslenskir ráðherrar.
Við sem þetta ritum erum að vísu ekki sérfræðingar í íslömskum fræðum né í Kóraninum. Við gerum okkur þó ljóst að þar er að finna fjölmarga staði þar sem rætt er um ofbeldi og það réttlætt sem boðorð Guðs. Hið sama má raunar segja um trúarrit kristinna manna, Biblíuna, einkum ýmis rit Gamla testamentisins. Þar er ofbeldi víða fyrirferðarmikið og hvatt til hefnda og ófriðar. Í báðum trúarritum má því finna tengsl trúar og ofbeldis en ekki síður tengsl trúar og friðar.

Bókstafstrú
Tilvísun til trúarbókstafs er ekki framandi fyrir kristið fólk frekar en múslima. Um langt skeið mótaði kristin bókstafstrú afstöðu einstaklinga og hópa í ýmsum samfélagslegum málefnum bæði hér og erlendis. Svo er víða enn.
Íslenska samfélagið einkenndist t.d. til skamms tíma af hugmyndum feðraveldis og forræðishyggju sem voru rökstuddar með tilvísun til bókstaflegrar túlkunar Biblíunnar. Lausleg trúarsöguleg athugun færir okkur enda heim sanninn um að kristnar og múslimskar trúarhugmyndir eru ákaflega líkar hvort sem þær lúta að friði eða ofbeldi. Af því leiðir að skírskotun til trúarhugmynda hefur takmarkað gildi þegar skýra á ofbeldi.

Trú og stjórnmál
Trú og stjórnmál voru til skamms tíma samtvinnuð á Vesturlöndum. Á síðari öldum hefur svokölluð nútímavæðing aftur á móti átt sér stað okkar á meðal. Hún lýsir sér ekki síst í að trúmál hafa verið leidd til sætis á einkasviðinu en stjórnmálum komið fyrir á almannasviðinu. Í íslömskum ríkjum hefur þessi þróun ekki átt sér stað í sama mæli. Trú og stjórnmál eru þar enn samofin eins og tíðkaðist hjá okkur áður fyrr. Enn er líka svo að margar kristnar kirkjur og trúfélög eiga langt í land með að geta kallast nútímaleg.
Af framansögðu leiðir að við leysum ekki þann vanda sem mörgum virðist ríkja í samskiptum kristinna manna og múslima með að halda fram kostum kristinna gilda en ókostum hinna múslimsku. Gildi þessara trúarbragða eru mun líkari en margur hyggur.

Berjumst gegn ofbeldi
Við verðum að berjast gegn ofbeldi í öllum myndum en megum ekki einblína á hryðjuverk íslamista. Við verðum t.d. að líta í eigin barm og mótmæla gegndarlausu ofbeldi sem kristnir valdamenn standa fyrir og réttlæta með að þeir séu verndarar mannréttinda og lýðræðis á alþjóðavísu. — Ofbeldi er ofbeldi, hvar og hvernig sem það birtist og hver sem beitir því. Ofbeldi er alltaf mannfjandsamlegt hvort sem í hlut eiga einstaklingar eða heil samfélög. Þetta á ekki síst við linnulaust pólitískt ofbeldi sem beitt er á veraldarvísu og er réttlætt með reglum alþjóðasamfélagsins.

Samstaða er lausnin
Mikilvægt er að samfélög sem ekki hafa innleitt mannréttindi og frelsi borgurum sínum til handa verði studd í að tileinka sér þessi gildi. Við sem erum kristin getum ekki eignað okkur einum þessi grundvallargildi. Þvert á móti verðum við að viðurkenna að þeirra má víða sjá stað bæði í trúarlegu og veraldlegu samhengi. Sama má segja um samstöðu, samhyggð, samlíðan og siðvit. Þetta eru mannlegir eiginleikar sem alls staðar má finna burtséð frá trúarbrögðum. Hið sama á við um ofbeldi. Það er alls staðar að finna og birtingarmyndir þess eru bæði trúarlegar og veraldlegar. Skörp aðgreining hins trúarlega og veraldlega á enda ekki rétt á sér í öllu tilliti.
Í stað þess að stilla upp andstæðum kristins og íslamsks eða trúarlegs og veraldlegs er heillavænlegra að halda til haga því besta úr hugsjónum hvers um sig og sameinast um allt sem horfir til farsældar fyrir einstaklinga og samfélög.