Þorvaldur Kristinsson: Lárus Pálsson leikari

Hjalti Ægisson, ágúst 11, 2010

Hver er uppáhaldsleikarinn þinn? Spurningin er kunnugleg, hún er staðalbúnaður í spurningapökkum lífsstílsblaða og unglingatímarita; segðu okkur hver er uppáhaldsleikarinn þinn svo við skiljum betur hvernig manneskja þú ert. Svarið þarf að byggjast á upplifun; þú þarft að nefna leikara sem þú hefur kynnt þér í einhverjum skilningi – farið á leikrit, séð bíómyndir – því ef þú nefnir leikara sem þú hefur aldrei séð nema á ljósmyndum ertu að skrökva. Fyrir vikið er stór hluti þeirra sem hafa einhvern tímann þjónað leiklistargyðjunni í aldanna rás sjálfkrafa útilokaður frá svarinu. Leiklistin er nefnilega list augnabliksins; í leikhúsinu er sérhver sýning einstök og hún verður aldrei endurtekin. Þess vegna er starf leikarans ólíkt starfi ljóðskáldsins og listmálarans – varðveisla þess er háð minni og miðlun þeirra sem upplifðu það. Af þessum sökum verður leiklistarsaga alltaf nokkrum vandkvæðum bundin; hún er varðveisla einhvers sem er, strangt til tekið, ekki hægt að varðveita. Frásögn um áhrifaríkan leik getur auðveldlega orðið svo loftkennd að sá sem les verður að taka viljann fyrir verkið, ef hann var ekki sjálfur viðstaddur. Bók Þorvaldar Kristinssonar, Lárus Pálsson leikari, er ævisaga leikara sem hvarf af sviðinu fyrir fjörutíu árum, og því trúlegt að stærstur hluti þeirra sem lesa verkið sé fólk sem varð ekki þeirrar ánægju aðnjótandi að sjá Lárus Pálsson á sviði.

Og víst er um það, að í bók Þorvaldar eru einstaka tilvik um lýsingar sem segja lítið sem ekkert. Hér er dæmi: „Sendir þá ekki stjarnan frá sér snögga eldingu bak við brosið, svipuhöggin falla eitt af öðru og með undirtónum raddarinnar stýrir hún karlmönnunum á augabragði inn í þá hrynjandi sem þarf til að gefa samleiknum líf og merkingu…“ Hvað þetta þýðir nákvæmlega veit ég ekki, en hitt veit ég að með því að velja þessa tilvitnun er verkinu ekki sýnd full sanngirni. Sannleikurinn er nefnilega sá að bók Þorvaldar er svo full af skýrum og lifandi lýsingum að það er hrein unun að lesa.

Lárus Pálsson lærði leiklist í Kaupmannahöfn og fetaði þannig slóð sem fáir samlandar hans höfðu farið áður. Í frásögn Þorvaldar af námsárum Lárusar er ýmislegt dregið fram sem liggur ekki í augum uppi, en skiptir verulegu máli. Sem dæmi má nefna þá tilhneigingu Íslendinga sem mun hafa verið við lýði langt fram yfir miðja 20. öld, að vanrækja vísvitandi að læra dönsku sómasamlega og bera hana fram með áberandi, íslenskum hreim til að ýkja sérstöðu sína og einangrun frá gömlu herraþjóðinni. Það var því á brattann að sækja fyrir Lárus, sem komst ekki hjá því að læra dönskuna almennilega, enda málið helsta atvinnutæki leikarans. Og Lárus er réttur maður á réttum stað; þetta rökstyður Þorvaldur með því að gera ítarlega grein fyrir umhverfinu sem Lárus gekk inn í og starfaði við í Kaupmannahöfn. Hann starfar við Konunglega leikhúsið á árunum sem Andreas Møller stýrir því, en Møller lagði mikla áherslu á leikbókmenntir samtímans. Í leikhúsinu í Riddarasalnum er Lárus svo nokkru síðar aftur á þeim stað þar sem helstu nýmælin og gróskuna í dönsku leikhúslífi er að finna. Þegar hann kemur heim til Íslands árið 1940 nýtur hann svo enn góðs af ytri aðstæðum því Bretavinnan er hafin, fólk hefur meira á milli handanna en áður og aðsókn að leikhúsi eykst mjög. Þegar Þjóðleikhúsið tekur til starfa lendir Lárus hins vegar í alveg nýrri stöðu: Hann hefur ekki lengur fullt frelsi til verka og upplifir samskiptaörðugleika í starfi sínu.

Þótt einkalífi Lárusar Pálssonar séu gerð viðunandi skil í bók Þorvaldar er það fagmaðurinn Lárus sem er í forgrunni – leikari, leikstjóri og leiklistarkennari. Nemendur Lárusar mynda kjarnann í íslensku leikhúslífi frá miðri öldinni og til dagsins í dag. Aðferð Þorvaldar við að greina frá kennslu Lárusar er dálítið ósamstæð – hann nafngreinir nemendurna og samstarfsmennina stundum og stundum ekki í meginmáli, að því er virðist eftir því hvort hann vill leggja áherslu á Lárus sjálfan eða mynd annarra af honum. Athugagreinarnar aftast í bókinni taka þó oftast af allan vafa um hvaða fólk er að ræða. En áhrif Lárusar eru ekki bara á sviði leiklistarinnar, heldur líka leikbókmenntanna, eins og Þorvaldur rekur rækilega. Þótt ekki væri um auðugan garð að gresja í íslenskum leikbókmenntum á tíma Lárusar átti hann í frjóu samstarfi við ýmsa höfunda um leikritun, aðlaganir og þýðingar. Davíð Stefánsson er elsta dæmið um slíkan höfund, en samstarf hans og Lárusar um hagræðingar og styttingar á Gullna hliðinu eru líklega hið fyrsta sinnar tegundar hérlendis. Í ævisögu Davíðs Stefánssonar frá því í fyrra, Snert hörpu mína, er ekkert sagt frá þessari glímu um textann. Fleiri verk fóru undir hnífinn hjá Lárusi, t.d. Tyrkja-Gudda eftir Jakob Jónsson og Valtýr á grænni treyju eftir Jón Björnsson. Það vekur þó athygli að Þorvaldur nefnir ekkert um skoðanir Lárusar á umfangi leikritsins Uppstigningar eftir Sigurð Nordal sem hann leikstýrði árið 1945, en það verk hefur einmitt haft orð á sér fyrir að vera óþarflega langt. Lárus átti líka stóran þátt í því að festa Halldór Laxness í sessi sem þjóðskáld með uppfærslu sinni á Íslandsklukkunni, og hann fékk ungan lyfsala á Húsavík, Helga Hálfdanarson, til að þýða sitt fyrsta Shakespeare-leikrit.

Þorvaldur Kristinsson hefur mjög breiða sýn á hlutina í þessari ævisögu, dregur víðtækar og vel rökstuddar ályktanir og lítur jafnan svo á að orsakir atvika séu fleiri en ein. Hann skoðar Lárus í ljósi kalda stríðsins og þeirra flokkspólitísku aðstæðna sem listalífinu var búin um og eftir miðja öldina, enda hugsaði Lárus Pálsson leiksýningar sínar oft sem innlegg í samtímaumræðu. Rannsóknarvinna Þorvaldar um þær sýningar sem Lárus kom að á Norðurlöndunum er afar mikils virði, því með henni gefst tilefni til að skilgreina íslenska leikhússamfélagið með hliðsjón af erlendum dæmum. Frásögnin er lífleg og hugmyndarík; Þorvaldur finnur samsvaranir á milli Lárusar og persónanna sem hann túlkar á sviðinu og setur leikhúsið í samhengi við annað menningarlíf, t.d. í kaflanum um Hamletssýninguna í Iðnó 1949, en svo vildi til að kvikmynd Laurence Olivier um Hamlet var sýnd í Tjarnarbíó þetta sama vor. Sannfæringarkraftur Þorvaldar Kristinssonar í þessari bók er ólítill, og þótt sá er hér talar hafi aldrei notið leikhæfileika Lárusar Pálssonar nema í hljóðupptökum, þá er ég að hugsa um að nefna nafn hans næst þegar ég verð spurður hver sé uppáhaldsleikarinn minn.

(Víðsjá, 18. desember 2008)