Úlfar Þormóðsson: Hallgrímur

Hjalti Ægisson, ágúst 11, 2010

Úlfar Þormóðsson setur markið hátt í þessari nýjustu bók sinni, sem er söguleg skáldsaga og gerist á 17. öld. Aðalpersónan er sjálfur Hallgrímur Pétursson, hið mikla höfuðskáld aldarinnar. Vitneskja okkar um ævi Hallgríms er býsna brotakennd og því má segja að þessi bók sé tilraun Úlfars Þormóðssonar til að púsla brotunum saman. Hér er fylgt strangri, sagnfræðilegri nákvæmni; nöfnum persóna og leikenda er ekkert hnikað til og farið er rétt með ártöl, að svo miklu leyti sem þau eru þekkt. Um orsakasamhengið gildir nokkuð öðru máli, enda liggur nýstárleiki verksins fyrst og fremst í óvenjulegum túlkunum. Það er margt í lífi Hallgríms Péturssonar sem við vitum fyrir víst að átti sér stað, en hvers vegna það átti sér stað er ekki alltaf vitað. Við vitum t.a.m. ekki af hverju Hallgrímur fer af landi brott þegar hann er unglingur, ekki heldur af hverju hann flosnar upp úr járnsmíðanámi sínu og hefur guðfræðinám við Vorfrúarskóla. En Úlfar Þormóðsson hefur sínar hugmyndir um þetta allt saman, og þær hugmyndir samræmast ekki alltaf hinni viðteknu mynd okkar af Hallgrími.

Í meðförum Úlfars verður Hallgrímur Pétursson að efasemdarmanni sem tekst á gagnrýninn hátt á við ýmis álitaefni guðfræðinnar. Guðleysingi er hann ekki, en hann hefur miklar efasemdir um aðferðir kirkjunnar og ímyndarsköpun, sem gengur oftar en ekki út á að hagræða sannleikanum. Sumt af þessum vangaveltum Hallgríms er kunnuglegt úr umræðu síðustu ára, t.d. skoðanir hans á Júdasi sem virðast bera nokkurn keim af hinu nýlega enduruppgötvaða Júdasarguðspjalli. Hallgrími þykja frásagnir af svikum Júdasar ekki sannfærandi og hann grunar að Júdas hafi verið gerður að blóraböggli í meðförum kirkjunnar manna. Á sama hátt heillast Hallgrímur af þeim óopinberu þjóðsögum sem eiga rætur að rekja aftur til fjórtándu aldar og kveða á um að Kristur hafi eignast afkomendur, en sú staðreynd hafi verið þögguð niður. Þannig vinnur Úlfar Þormóðsson meðvitað á móti hinni hefðbundnu mynd af Hallgrími sem heittrúuðum skáldpresti. Þetta er í sjálfu sér ágæt hugmynd; sögulegar skáldsögur geta auðvitað verið öflugt tæki til þess að flækja mynd lesandans af fortíðinni og glæða hana þar með nýju lífi. Höfuðvandi verksins er hins vegar sá að sá Hallgrímur sem við kynnumst hér kemur engan veginn heim og saman við þann kveðskap sem eignaður er hinum raunverulega Hallgrími, en sá kveðskapur er einmitt gernýttur í verki Úlfars. Fyrir vikið verður höfundinumm nauðsynlegt að sveigja þennan nýstárlega Hallgrím í átt að kveðskapnum. Útkoman verður æði þversagnarkennd, enda hlýtur hún að byggjast á því að sá Hallgrímur sem við þekkjum úr Passíusálmunum og öðrum kvæðum sé ekki hinn rétti Hallgrímur. Þessa þversögn afgreiðir Úlfar einkanlega með einni persónu, sem er Brynjólfur Sveinsson biskup. Það er Brynjólfur sem stýrir undrabarninu Hallgrími inn á braut kirkjunnar; Brynjólfur fær hann til að hefja nám í guðfræði og hvetur hann síðar til að takast á við að yrkja um pínu Krists. Alltaf er Hallgrímur efins um þá leið sem hann hefur valið sér, og virðist una sér mun betur við að kenna ungum börnum undirstöðureglur siðfræðinnar, lesa gömul handrit eða grúska í verkum forkristinna fornaldarhöfunda. Þar með verður til einhver óþægileg krísa í sjálfsmynd Hallgríms, tilfinningahnútur sem er í algjöru ósamræmi við þá sannfæringu sem setur mark sitt á ljóðum hans. Hann yrkir kvæði sín ýmist með velgjusvip á vör, því þau eru fyrst og fremst ort til samræmis við ríkjandi tísku, eða hann glottir með sjálfum sér þegar hann laumar dulbúnu lofi á syndina inn í ljóð sín undir öfugum formerkjum, eins og þegar hann ákveður að hafa Passíusálmana fimmtíu að tölu til heiðurs Barna-Sveinbirni, hinum kaþólska forföður sínum. Sé hinn strangi hugmyndaheimur sautjándu aldarinnar hafður til hliðsjónar verður þetta djarft hjá Úlfari Þormóðssyni, næstum því jafn djarft og að skrifa sögulega skáldsögu um Jón Sigurðsson og byggja hana á þeirri hugmynd að Jón hafi innst inni viljað að Ísland yrði áfram hluti af Danaveldi – hann hafi bara tekið slaginn af því að einhverjir aðrir hvöttu hann til þess.

Að forminu til minnir bókin Hallgrímur að sumu leyti á rússnesku hugmyndaskáldsöguna. Mikið er hér um langar senur þar sem persónurnar eru í rauninni ekki að gera neitt, kannski að tefla eða drekka, en blaðra þeim mun meira. Það verður því varla sagt að hér sé tekist á við skáldsöguformið á ögrandi eða hugkvæman hátt. Loks má geta þess að skáldsagan Hallgrímur er gríðarmikil að vöxtum, rúmar sexhundruð síður, og til að geta haldið athygli lesandans fanginni í svo löngu skáldverki þarf vitanlega að skrifa skemmtilegan og áhugaverðan stíl. Því miður fatast Úlfari þar flugið, enda er sagan afar langdregin og allmörg atriði hennar ómarkviss. Það er oft eins og heilu senurnar séu skrifaðar utan um kvæði eða vísubrot frá Hallgrími Péturssyni, án þess að þær hafi neitt sjáanlegt erindi eða raunveruleg tengsl inn í meginframvinduna. Til allrar hamingju fá ljóðlínur sálmaskáldsins að fljóta með á stöku stað, en nærvera þeirra gerir lítið annað en að undirstrika enn frekar tilþrifaleysi textans sem umlykur þær.

(Víðsjá, 11. desember 2008)