Bergur Ebbi Benediktsson: Tími hnyttninnar er liðinn / Þórdís Gísladóttir: Leyndarmál annarra

Hjalti Ægisson, nóvember 4, 2010

Franski hugsuðurinn Roland Barthes sagði einu sinni að höfundur væri ekki orðinn til fyrr en hann hefði skrifað að minnsta kosti tvær bækur. Sá sem skrifar eina bók og ekki meir, hann er ekki höfundur. Það þarf tvær bækur, eða fleiri, til að hægt sé að tala um höfundarverk; þá er hægt að sjá hvernig tengslin á milli textanna endurspegla þann skapandi huga sem býr að baki. Kannski er þetta ástæðan fyrir því að mörgum finnst erfiðast að skrifa bók númer tvö, því það er með henni sem höfundurinn verður að höfundi, hún er prófsteinn á þær væntingar sem fyrsta bókin gat af sér. Að þessu sinni hef ég ákveðið að fjalla um tvær bækur í einu, en þær eiga það sameiginlegt að vera fyrstu bækur höfunda (eða ekki-höfunda, sé gengist inn á forsendur Roland Barthes, en jæja, flækjum ekki málið, nóg er nú samt).

Fyrri bókin kom út í vor og hefur hugmyndaríkan titil, sem gæti næstum því verið þýddur titill á lagi með Morrissey: Tími hnyttninnar er liðinn. Bergur Ebbi Benediktsson teflir hér fram bálki fjórtán ljóða sem eru útleitin og býsna löng, sum of löng, liggur mér við að segja, hið lengsta er sjö blaðsíður, sem væri auðvitað gott ef magn og gæði væru sami hluturinn. Vitanlega stendur þetta tvennt þó ekki í öfugu hlutfalli hvort við annað, og romsurnar hans Bergs Ebba eru alls ekki leiðinlegar aflestrar. Á bókarkápu er okkur lofað að þetta séu „ljóð fyrir okkar tíma“, hvað sem það nú þýðir, kannski er hugmyndin að þessi ljóð séu lýsandi fyrir samtímann, tilraun til að fanga tíðaranda. Í fljótu bragði sýnist mér þó að grunnhugsunin að baki þeim flestum sé einmitt allt önnur, það vofir einhver einkennileg nostalgía yfir þessari bók, veruleikaflótti, draumur um afturhvarf til rökréttrar heimsmyndar, óorðuð andúð á afstæði og fjölhyggju samtímans. Hér er talað um „stríðsárafaðmlög“, „seinniheimsstyrjaldarsprengjur“, samloku á „diski sem minnir á fjórða áratuginn“. Saga tuttugustu aldarinnar (a.m.k. fram til 1950) orkar eins og allsherjar mælikvarði í þeirri heimssýn sem hér er brugðið upp, grundvöllur líkinga og tilfinningalegrar samsömunar, svipað og náttúran í ljóðum rómantískra skálda á 19. öld. Og þó eru þetta ekki söguleg ljóð. Bergur Ebbi hefur töluverða reynslu af því að skrifa blaðagreinar og kjallarapistla, og honum tekst einhvern veginn ekki alveg að losa sig úr því hlutverki hér. Sennilega er það of fast að orði kveðið að tala um „prédikunartón“ í þessu samhengi, en tónn álitsgjafans er að minnsta kosti ríkjandi í sumum ljóðum, hér er ályktað og alhæft um tíðarandann og einkenni samtímans í fyrstu persónu fleirtölu, „við“ erum svona eða hinsegin, fullyrðir skáldið; við erum

Með hjörtun full af ótta

Með hjörtun full af kvíða

Yfir því að vera ekki nógu snjöll

Nógu hnyttin, nógu sniðug

Nógu öðruvísi en þó nógu venjuleg

Það er eins og höfundurinn sé þrátt fyrir allt meðvitaður um þessi þrætubókareinkenni ljóða sinna og reyni að slæva þau með endurteknu stefi, sem er ávarpið „stúlkan mín“. Þannig er reynt að skapa þá tilfinningu að hér sé ekki verið að tala til okkar lesenda, ekki verið að bera fram neinn boðskap á markaðstorgi hugmyndanna, heldur séum við eingöngu þögul vitni að því þegar skáldið talar við stúlkuna sína – hvort hún er dóttir, frænka eða ástkona er ekki alveg ljóst. Þessi listræna blekking er dálítið klaufaleg í meðförum Bergs Ebba, eða álíka þunglamaleg og málnotkunin í víðum skilningi, en hún er ansi langt frá því að vera áreynslulaus. Áhrif úr ensku eru sums staðar áberandi í orðalagi, ekki bara í þeim skilningi að sérhver ljóðlína sé látin byrja á stórum staf, heldur líka á stöðum eins og þeim þar sem talað er um takt sem „skilur þig eftir með eigin hugsunum“. En allt um það, þá er óþarfi að varpa þessari bók í flýti frá sér, kannski verður gaman að lesa hana einhvern tímann seinna, til dæmis eftir tíu ár þegar plöggið í kringum hana verður gleymt og við orðin dómbærari á það hvort hér sé frambærilegur höfundur á ferðinni; um það er einfaldlega ekkert hægt að segja enn þá.

Það er ekki víst að Þórdís Gísladóttir myndi samþykkja þá fullyrðingu Bergs Ebba Benediktssonar að tími hnyttninnar sé liðinn; ef marka má ljóðin í ljóðabókinni Leyndarmál annarra, sem kom út nú á dögunum, er tími hnyttninnar þvert á móti enn í fullu gildi. Hnyttni, spaug og kaldhæðni eru aðalsmerki þessarar bókar sem er ekki nema 34 síður að lengd, og hefði að ósekju mátt vera miklu lengri. Leyndarmál annarra markar engin tímamót að því leyti að hún staðfestir það sem við vissum fyrir um skopstælingu og kaldhæðni sem helstu vopn kvenskálda. Þórdís er mikill mannþekkjari og ljóðmælendur hennar fjalla yfirleitt ekki um sjálfa sig nema til að bregðast við einhverju atviki sem þeir lenda í eða persónum sem verða á vegi þeirra. Þau ljóð bókarinnar sem hafa ljóðmælandann sjálfan í forgrunni eru undir íronískum formerkjum, til dæmis ljóðin „Glamúrskortur“ og „Félagslegt raunsæi“, sem eru bæði spunnin út frá nútímalegum staðalímyndum um konur, hið síðarnefnda endar meira að segja á þvottekta, rómantísku háði þar sem minnt er á geðveikina sem blundar undir efnishyggju og velmegunarlífi. Það er því greinilega vanur ljóðalesandi sem hér situr við lyklaborðið, á öðrum stað er okkur boðið upp á nútímalegan útúrsnúning á tæplega þrjátíu ára gömlu ljóði eftir Stefán Hörð Grímsson. Mestmegnis eru þessi ljóð þó karakterstúdíur í formi stuttra atriða, jafnvel leikþátta, atvik úr hversdagslífinu sem bregða ljósi á kunnuglegar týpur úr íslenskum samtíma: Leikskólakennarar og ljósmæður sem sýna ráðdeild í fjármálum, hjón sem búa við botnlangagötu í Grafarvoginum, þunnhærður karlmaður í blokkaríbúð sem drekkur Bónuskaffi og „horfir annars hugar á plattann með æðruleysisbæninni“.

Þórdís Gísladóttir nálgast viðfangsefni sín fyrst og fremst sem áhorfandi, ljóðin í þessari fyrstu bók hennar eru frumlegar hugleiðingar sem kvikna af ofurvenjulegum atburðum; kannski mætti tala um „bloggljóð“ í þessu sambandi. Líkt og titill bókarinnar gefur til kynna er leitast við að skyggnast undir yfirborðið í lífi ókunnugs fólks með ímyndunaraflið að vopni. Þórdísi ferst þetta verk vel úr hendi, hún er ekki örvæntingarfull eða vonsvikin eins og gluggagægirinn sem Purrkur Pillnikk söng um, heldur húmoristi og húmanisti í senn, skrásetjari einhvers sem er til, ekki bara í hugskoti hennar sjálfrar, heldur allt í kringum okkur. Það er notalegt að hlæja með Þórdísi í þessari bók, og kannski fáum við að njóta þess aftur ef bækurnar verða fleiri.

(Víðsjá, 4. nóvember 2010)

Úlfar Þormóðsson: Þú sem ert á himnum

Hjalti Ægisson, nóvember 4, 2010

„Úlfar Þormóðsson er eini núlifandi Íslendingurinn sem hefur hlotið dóm fyrir guðlast.“ Þetta er fyrsta fullyrðingin sem blasir við okkur aftan á kápu þessarar bókar, og við kveikjum strax á perunni: Þetta er ekki bara einhver bók um Biblíuna, hugsar lesandinn, heldur bók eftir Úlfar Þormóðsson um Biblíuna. Markaðsdeildin hefur sem sagt valið þá leið að hafa höfundinn sjálfan í forgrunni í kynningarmálum, sem er kannski ágætt; að minnsta kosti er það mjög í takt við efnistök verksins og skapar engar falsvonir. Úlfar er alls staðar nálægur í þessari bók, orðið „ég“ kemur fyrir á næstum hverri einustu síðu, og hér kemur heilmargt við sögu annað en Biblíulestur; Úlfar hlustar á messu í útvarpinu, Úlfar les Moggann, Úlfar skreppur til útlanda. Það er þó Biblían sjálf sem skilgreinir form þessarar bókar, þetta er lestur eins manns á Biblíunni allri, allt frá fyrstu Mósebók til Opinberunarbókarinnar, með vangaveltum, túlkunum og útleggingum. Á vissan hátt er þetta ekki ósvipað því sem hinir mælsku predikarar lærdómsaldarinnar gerðu, þeir völdu sér ritningarstað og létu hann vera kveikjuna að umfjöllun um samtímann. Hér eru forsendurnar þó allt aðrar, eins og gefur að skilja, Úlfari er fyrst og fremst umhugað um að sýna fram á mótsagnir Biblíunnar og þá vafasömu hugmyndafræði sem hvarvetna býr að baki textanum.

Hvað sem öllu líður er þessi bók heiðarleg tilraun til að gera eitthvað nýtt og ferskt á íslensku, eitthvað sem á sér þó fjölda fyrirmynda erlendis frá. Róttækur aþeismi hefur verið sérlega frjór vettvangur á sviði fræðilegra skrifa síðustu árin og gefur tilefni til margs konar nálgunarleiða, hvort sem það er köld rökhyggja að hætti Richard Dawkins eða hugmyndaríkur húmanismi að hætti Christopher Hitchens. Aðrir hafa skrifað um Biblíuna sem bókmenntir og án þess að leggja höfuðáherslu á skaðsemi trúarbragðanna; ég nefni sem dæmi bandaríska höfundinn Jack Miles, sem skrifaði stórskemmtilega ævisögu Guðs fyrir hálfum öðrum áratug, þar sem rakið er hvernig bókmenntapersónan Guð þróast frá einni bók til annarrar. Það var því varla nema tímabært að einhver tæki sig til og skrifaði svona verk á íslensku; trúleysisumræðunni hefur að vísu verið haldið vakandi á íslenskum vefsíðum í nokkur ár, iðulega af miklum metnaði og stundum nokkurri kunnáttu.

Stóra vandamálið við þá tilraun sem þessi bók er, er þó tilfinnanlegur skortur á ritfærni, það er ekki að sjá að hér sé um að ræða afurð höfundar sem hefur áratugareynslu af skrifum, sem er þrátt fyrir allt raunin. Með því á ég ekki eingöngu við slælegan frágang; út af fyrir sig er það reyndar fyndið að Úlfar skuli eyða ómældu púðri í að lýsa því hversu óvandvirkir útgefendur nýju Biblíuþýðingarinnar séu, og gefa svo sjálfur út bók sem skartar flennistórri prentvillu í titlinum, bæði á saurblaði og titilsíðu. Þetta er þó smámál við hliðina á þeirri ákvörðun höfundarins að setja bókina upp sem samtal við Guð, en að mínu mati er það glannaleg frásagnartilraun sem mistekst hrapallega. Mestallan tímann er Guð ávarpaður: „Þú, mátt ekki misskilja mig, Guð,“ „Drottinn! Þú þreytir mig með orðum þínum, boðum og bönnum,“ „Það var mikið stuð á þér í vafurlogunum á meðan þú varst að bjarga Ísraelsmönnum.“ Og svo framvegis, og svo framvegis. Þetta reiknilíkan, sem öll bókin er skrifuð út frá, er orðið þreytandi strax eftir fyrstu tvo kaflana. Kveinstafir höfundarins um að Biblían sé þreytandi fá einhvern veginn holan hljóm í slíku samhengi. Og það sem verra er: Hér eru fræðileg efnistök víðs fjarri, engar neðanmálsgreinar, engin heimildaskrá, enginn lærdómur. Vonandi verð ég ekki sakaður um elítisma eða fræðilegan hroka fyrir þessa kröfu, reyndar er það svo að hér á landi hafa komið út fjölmargar bækur um trú og menningarsögu á síðustu árum sem eru stórgóðar án þess að uppfylla strangfræðilegar kröfur um heimildanotkun; Skáldsaga Íslands eftir Pétur Gunnarsson er eitt dæmi, Glíman við guð eftir Árna Bergmann kemur líka upp í hugann. Munurinn er sá að þar er í báðum tilvikum um að ræða skemmtilegan stíl og lifandi og áhugaverða frásögn, nokkuð sem er ekki til að dreifa hér.

Úlfar Þormóðsson rekur sig í gegnum bækur Biblíunnar, en endursögnin á efni þeirra er svo takmörkuð og handahófskennd að það er hætt við því að þeir lesendur sem kunna ekki rækilega skil á Biblíunni séu litlu nær eftir lesturinn. Sumar bækur fá mjög takmarkaða umfjöllun, Síðara Tímóteusarbréf og Annað bréf Jóhannesar fá þannig aðeins eina línu hvort. Það er eins og áhugi höfundarins á verkefninu sem hann setti sér í upphafi fari dvínandi eftir því sem líður á bókina, á síðustu hundrað blaðsíðunum verður æ styttra bil á milli millifyrirsagnanna. Sumir undirkaflar eru ekkert nema tilvitnunin ein, og engin umfjöllun með, eins og þar eigi að blasa við hversu kjánalegur texti umræddrar bókar sé, með því að láta hann tala fyrir sig sjálfan. Það er þó sjaldan ljóst hvað Úlfar er að fara með þessum nöktu tilvitnunum, hugsunin að baki virðist beinlínis óskýr. Málnotkun og orðaval þýðenda er honum líka sérstaklega hugleikið efni, en sú umfjöllun er jafntilviljanakennd og allt hitt, gamaldags, liggur mér við að segja. Þegar engin afstaða er tekin til nýlegra fræðilegra skrifa er alltaf hætt við því að útkoman verði einmitt þannig, gamaldags, almælt sannindi. Sú tilhneiging Úlfars að bera frásagnir Biblíunnar saman við kjarngóðar, íslenskar fornmannasögur er til dæmis eins og upp úr hundrað ára gömlum kjallarapistli eftir Helga Pjeturss. Í umfjöllun sinni um glímu Jakobs segir einfaldlega: „Frásögn Snorra Sturlusonar af glímu Þórs við Elli kerlingu er mun tilþrifameiri en Jakobsglíma þinna heilögu. Við Íslendingar eigum einnig aðra áflogasögu þar sem menn af ólíkum tilverustigum takast á. Hún slær þinni sögu við; það er glíma Grettis við Glám.“

Niðurstaða mín er sem sagt sú að þessi bók komi að afar takmörkuðu gagni við að veita okkur aukinn skilning á Biblíunni sem áróðursriti eða vitnisburði um ískyggilegar hugmyndir. Þetta er nefnilega fyrst og fremst bók um Úlfar Þormóðsson sjálfan og samtíð hans; Biblíulesturinn í þessu verki ristir svo grunnt að hann verður lítið annað en stuðningur við almenna vandlætingu á Þjóðkirkjunni, óánægju með það hvað biskup Íslands er með í laun, og annað álíka. Sú umræða er í sjálfu sér allrar athygli verð, en þarf að gefa þetta út á bók? Dægurmálaumfjöllun af þessu tagi á heima á bloggsíðum og dagblöðum, ekki í prentuðum bókum nema eitthvað meira komi til, einhver hugmyndarík úrvinnsla, lifandi frásögn, eða fræðileg dýpt. Ekkert slíkt má finna í bókinni Þú sem ert á himnum, og því verðum við að bíða enn um sinn eftir því að trúleysisumræðan taki á sig mynd á íslensku í alvörubók.

(Víðsjá, 28. október 2010)