Bergur Ebbi Benediktsson: Tími hnyttninnar er liðinn / Þórdís Gísladóttir: Leyndarmál annarra

Hjalti Ægisson, nóvember 4, 2010

Franski hugsuðurinn Roland Barthes sagði einu sinni að höfundur væri ekki orðinn til fyrr en hann hefði skrifað að minnsta kosti tvær bækur. Sá sem skrifar eina bók og ekki meir, hann er ekki höfundur. Það þarf tvær bækur, eða fleiri, til að hægt sé að tala um höfundarverk; þá er hægt að sjá hvernig tengslin á milli textanna endurspegla þann skapandi huga sem býr að baki. Kannski er þetta ástæðan fyrir því að mörgum finnst erfiðast að skrifa bók númer tvö, því það er með henni sem höfundurinn verður að höfundi, hún er prófsteinn á þær væntingar sem fyrsta bókin gat af sér. Að þessu sinni hef ég ákveðið að fjalla um tvær bækur í einu, en þær eiga það sameiginlegt að vera fyrstu bækur höfunda (eða ekki-höfunda, sé gengist inn á forsendur Roland Barthes, en jæja, flækjum ekki málið, nóg er nú samt).

Fyrri bókin kom út í vor og hefur hugmyndaríkan titil, sem gæti næstum því verið þýddur titill á lagi með Morrissey: Tími hnyttninnar er liðinn. Bergur Ebbi Benediktsson teflir hér fram bálki fjórtán ljóða sem eru útleitin og býsna löng, sum of löng, liggur mér við að segja, hið lengsta er sjö blaðsíður, sem væri auðvitað gott ef magn og gæði væru sami hluturinn. Vitanlega stendur þetta tvennt þó ekki í öfugu hlutfalli hvort við annað, og romsurnar hans Bergs Ebba eru alls ekki leiðinlegar aflestrar. Á bókarkápu er okkur lofað að þetta séu „ljóð fyrir okkar tíma“, hvað sem það nú þýðir, kannski er hugmyndin að þessi ljóð séu lýsandi fyrir samtímann, tilraun til að fanga tíðaranda. Í fljótu bragði sýnist mér þó að grunnhugsunin að baki þeim flestum sé einmitt allt önnur, það vofir einhver einkennileg nostalgía yfir þessari bók, veruleikaflótti, draumur um afturhvarf til rökréttrar heimsmyndar, óorðuð andúð á afstæði og fjölhyggju samtímans. Hér er talað um „stríðsárafaðmlög“, „seinniheimsstyrjaldarsprengjur“, samloku á „diski sem minnir á fjórða áratuginn“. Saga tuttugustu aldarinnar (a.m.k. fram til 1950) orkar eins og allsherjar mælikvarði í þeirri heimssýn sem hér er brugðið upp, grundvöllur líkinga og tilfinningalegrar samsömunar, svipað og náttúran í ljóðum rómantískra skálda á 19. öld. Og þó eru þetta ekki söguleg ljóð. Bergur Ebbi hefur töluverða reynslu af því að skrifa blaðagreinar og kjallarapistla, og honum tekst einhvern veginn ekki alveg að losa sig úr því hlutverki hér. Sennilega er það of fast að orði kveðið að tala um „prédikunartón“ í þessu samhengi, en tónn álitsgjafans er að minnsta kosti ríkjandi í sumum ljóðum, hér er ályktað og alhæft um tíðarandann og einkenni samtímans í fyrstu persónu fleirtölu, „við“ erum svona eða hinsegin, fullyrðir skáldið; við erum

Með hjörtun full af ótta

Með hjörtun full af kvíða

Yfir því að vera ekki nógu snjöll

Nógu hnyttin, nógu sniðug

Nógu öðruvísi en þó nógu venjuleg

Það er eins og höfundurinn sé þrátt fyrir allt meðvitaður um þessi þrætubókareinkenni ljóða sinna og reyni að slæva þau með endurteknu stefi, sem er ávarpið „stúlkan mín“. Þannig er reynt að skapa þá tilfinningu að hér sé ekki verið að tala til okkar lesenda, ekki verið að bera fram neinn boðskap á markaðstorgi hugmyndanna, heldur séum við eingöngu þögul vitni að því þegar skáldið talar við stúlkuna sína – hvort hún er dóttir, frænka eða ástkona er ekki alveg ljóst. Þessi listræna blekking er dálítið klaufaleg í meðförum Bergs Ebba, eða álíka þunglamaleg og málnotkunin í víðum skilningi, en hún er ansi langt frá því að vera áreynslulaus. Áhrif úr ensku eru sums staðar áberandi í orðalagi, ekki bara í þeim skilningi að sérhver ljóðlína sé látin byrja á stórum staf, heldur líka á stöðum eins og þeim þar sem talað er um takt sem „skilur þig eftir með eigin hugsunum“. En allt um það, þá er óþarfi að varpa þessari bók í flýti frá sér, kannski verður gaman að lesa hana einhvern tímann seinna, til dæmis eftir tíu ár þegar plöggið í kringum hana verður gleymt og við orðin dómbærari á það hvort hér sé frambærilegur höfundur á ferðinni; um það er einfaldlega ekkert hægt að segja enn þá.

Það er ekki víst að Þórdís Gísladóttir myndi samþykkja þá fullyrðingu Bergs Ebba Benediktssonar að tími hnyttninnar sé liðinn; ef marka má ljóðin í ljóðabókinni Leyndarmál annarra, sem kom út nú á dögunum, er tími hnyttninnar þvert á móti enn í fullu gildi. Hnyttni, spaug og kaldhæðni eru aðalsmerki þessarar bókar sem er ekki nema 34 síður að lengd, og hefði að ósekju mátt vera miklu lengri. Leyndarmál annarra markar engin tímamót að því leyti að hún staðfestir það sem við vissum fyrir um skopstælingu og kaldhæðni sem helstu vopn kvenskálda. Þórdís er mikill mannþekkjari og ljóðmælendur hennar fjalla yfirleitt ekki um sjálfa sig nema til að bregðast við einhverju atviki sem þeir lenda í eða persónum sem verða á vegi þeirra. Þau ljóð bókarinnar sem hafa ljóðmælandann sjálfan í forgrunni eru undir íronískum formerkjum, til dæmis ljóðin „Glamúrskortur“ og „Félagslegt raunsæi“, sem eru bæði spunnin út frá nútímalegum staðalímyndum um konur, hið síðarnefnda endar meira að segja á þvottekta, rómantísku háði þar sem minnt er á geðveikina sem blundar undir efnishyggju og velmegunarlífi. Það er því greinilega vanur ljóðalesandi sem hér situr við lyklaborðið, á öðrum stað er okkur boðið upp á nútímalegan útúrsnúning á tæplega þrjátíu ára gömlu ljóði eftir Stefán Hörð Grímsson. Mestmegnis eru þessi ljóð þó karakterstúdíur í formi stuttra atriða, jafnvel leikþátta, atvik úr hversdagslífinu sem bregða ljósi á kunnuglegar týpur úr íslenskum samtíma: Leikskólakennarar og ljósmæður sem sýna ráðdeild í fjármálum, hjón sem búa við botnlangagötu í Grafarvoginum, þunnhærður karlmaður í blokkaríbúð sem drekkur Bónuskaffi og „horfir annars hugar á plattann með æðruleysisbæninni“.

Þórdís Gísladóttir nálgast viðfangsefni sín fyrst og fremst sem áhorfandi, ljóðin í þessari fyrstu bók hennar eru frumlegar hugleiðingar sem kvikna af ofurvenjulegum atburðum; kannski mætti tala um „bloggljóð“ í þessu sambandi. Líkt og titill bókarinnar gefur til kynna er leitast við að skyggnast undir yfirborðið í lífi ókunnugs fólks með ímyndunaraflið að vopni. Þórdísi ferst þetta verk vel úr hendi, hún er ekki örvæntingarfull eða vonsvikin eins og gluggagægirinn sem Purrkur Pillnikk söng um, heldur húmoristi og húmanisti í senn, skrásetjari einhvers sem er til, ekki bara í hugskoti hennar sjálfrar, heldur allt í kringum okkur. Það er notalegt að hlæja með Þórdísi í þessari bók, og kannski fáum við að njóta þess aftur ef bækurnar verða fleiri.

(Víðsjá, 4. nóvember 2010)