Eiríkur Guðmundsson: Sýrópsmáninn

Hjalti Ægisson, nóvember 16, 2010

Um það leyti sem Versalasamningarnir voru gerðir í Evrópu sat sautján ára unglingur uppi í Mosfellssveit og skrifaði smásögu. Drengurinn var Halldór Guðjónsson frá Laxnesi, og söguna nefndi hann „Den tusindaarige Islænding”. Hetjan í þessari smásögu er einfaldur en hjartahreinn vinnumaður sem heitir Helgi, og honum er teflt fram sem einhvers konar fegrandi andstæðu við spjátrunginn og menntamanninn Heiðbæs sem er á kafi í nútímabókmenntum og teoríu. Helgi á hins vegar bara eina bók, Grettis sögu, sem hann les hvenær sem hann á lausa stund. Það má telja víst að nóbelshöfundurinn verðandi, sem var sjálfur orðinn djúpt sokkinn í lestur samtímabókmennta, og átti skömmu síðar eftir að sökkva sér ofan í evrópska framúrstefnutexta, hafi séð einhverja fegurð í þessu, því að leggja allt sitt traust á eina bók, einn texta; Grettis sögu í þessu tilviki. Þetta er nánast eins og tilbrigði við hugmyndina um hinn göfuga villimann, einfaldur bókmenntasmekkur sem endurspeglar einfalt líf, göfuga sál, rökrétta heimsmynd.

Í sagnaheimi Eiríks Guðmundssonar kynnumst við iðulega persónum sem eru eins ólíkar vinnumanninum Helga og hugsast getur. Þetta eru menn sem eru umvafðir textum, hjúpaðir setningum úr stórbrotnum bókmenntaverkum, þeir ganga til náða með Kafka og Nabokov í höfðinu, þá dreymir Pessoa og Strindberg á nóttunni, að morgni anda þeir ljóðlínum eftir Octavio Paz og Óskar Árna ofan í kaffibollann. Það er ekki alltaf ljóst hvaða hlutverki bókmenntirnar gegna í svona veröld, kannski eru þær leið til hjálpræðis eða flótti frá vandamálum sem lesandinn fær ekki alltaf að vita hver eru, lifrarsjúkdómur, brostið hjarta, eða bara eitthvað allt annað. Í bókum sínum dregur Eiríkur upp svipmyndir af heimi sem er ofurseldur ofgnótt menningar, listaverkinu á tímum fjöldaframleiðslu sinnar. Daglegt amstur verður allt að því dapurlegt í svona heimi, því ídeal lífsmáti væri auðvitað að nota allan sinn tíma í að lesa bækur, hlusta á tónlist eða horfa á kvikmyndir. Ars longa, vita brevis, gæti verið mottó þessa sagnaheims - listin er löng en lífið stutt. „Öllum þeim möguleikum sem okkur standa til boða fylgir óneitanlega nokkurt víl,” segir í bók Eiríks, 39 þrep á leið til glötunar, sem kom út árið 2004. „Hvers vegna stóð ég og beið eftir strætisvagni þegar ég hefði getað verið að lesa Gleðileikinn guðdómlega eftir Dante? Af hverju var ég staddur í Bónus, á háannatíma, þegar ég hefði getað verið heima að hlusta á Air eða horfa á Mulholland Drive?“ Í Sýrópsmánanum kynnumst við mönnum sem eru angraðir af þessu sama víli og láta sig dreyma um að opna sér einkaglugga inn í heim bókmenntanna með því að ræna Kristjáni Karlssyni ljóðskáldi, loka hann inn í búri, færa honum ritföng og bækur og láta hann yrkja eða þýða verk eftir William Faulkner. Hugmyndin er kómísk og sýnir þá miklu þörf fyrir listina sem er yfir og allt um kring í bókum Eiríks Guðmundssonar, þráin eftir tímabundnu dvalarleyfi í veröld bókmenntanna, þessum veruleika sem á sína sjálfstæðu tilveru, óháð hversdagsleikanum, ofar heimsins þrautum. „Skáldsögur þarf að tilreykja, eins og pípur,“ segir í Sýrópsmánanum, „það getur tekið langan tíma, mörg ár. Þær lifa sínu lífi líkt og þær sofi á bak við tímann, rumska kannski eftir þúsund ár, og eftir það er ekki nokkur leið að frá frið fyrir þeim.“

Eiríkur Guðmundsson er að sumu leyti eins og dróttkvæðaskáld, textarnir hans eru svo rækilega dulkóðaðir að þótt mér, lesandanum, takist stundum að kveikja á perunni, er það skammgóður vermir, því ég verð eiginlega bara meðvitaðri en áður um alla þá staði þar sem ég er enn þá týndur, þrátt fyrir daglöng heilabrot, andvökunætur og eyðimerkurvist á internetinu. Heimildaskráin sem fylgir í lokin er varla nema reykurinn af réttunum, svo takmörkuð sem hún er, og fyrir vikið getur Sýrópsmáninn, rétt eins og bókin Undir himninum, sem kom út 2006, hæglega fylgt lesandanum um langan veg; svo margar eru gáturnar, svo þéttofinn er vefurinn. Eins og gefur að skilja er ekki gott að rekja söguþráðinn í svona bókum, þeim þræði er auðvelt að týna, en ég held að Sýrópsmáninn sé bók um ástarsamband, kannski fleiri en eitt. Kjarni sögunnar er ferð til Ítalíu, sögumaðurinn ferðast þangað með sambýliskonu sinni og barnungum syni, þegar þoka skellur á yfir Íslandi. Svo rækileg er þokan að menn og byggingar hverfa og sjást aldrei aftur. Ferðin til Ítalíu verður sögumanninum tilefni til að rifja upp tímann þegar hann kynntist konunni sinni og margt bendir til þess að þau séu bæði að glíma við sorg eða missi úr fortíðinni. Bernskuminningar sögumannsins eru einkum tengdar afa hans og þorpi undir snarbröttu fjalli einhvers staðar úti á landi, þar sem hann ólst upp. Barnsmóðirin, sem er einfaldlega kölluð L., hefur misst föður sinn og tekur stundum upp á því að láta manninn sinn máta föt úr dánarbúi föðurins. Hún setur líka upp gleraugu föður síns „til þess að gæta drengsins enn betur“, eins og það er orðað. Við ímyndum okkur að þetta fólk séu engir unglingar, hér er sköpuð tilfinning fyrir lífsreynslu, og að öllum líkindum eiga þau við einhvers konar vandamál að stríða í sambandinu. Kannski er það þess vegna sem ferðin til Ítalíu er farin, þar með er þetta saga um stund milli stríða, flótta frá þoku, viðleitni til að bæta það sem hefur aflaga farið um dagana, tilraunir til þess að láta ekki lífið kremja sig. Stundum held ég að það þýði hið sama og að „láta ekki baslið smækka sig“, en sennilega hef ég alveg rangt fyrir mér.

Sýrópsmáninn er nýr kafli í miklu höfundarverki, og þessi bók markar tímamót á ferli Eiríks Guðmundssonar sem rithöfundar að því leyti að hér er menningarleg greining víðs fjarri. Í fyrri bókum Eiríks hafa raunveruleg atvik úr samtímanum alltaf verið nærhendis og á yfirborðinu, fréttaljósmyndir, Kastljóss-viðtöl, íslensk bókaútgáfa, krúttin eða frasar úr auglýsingum. Slík umfjöllun er ekki til staðar í Sýrópsmánanum, allténd ekki með beinum hætti, og það má segja að nú sé pistlahöfundurinn Eiríkur Guðmundsson farinn að víkja fyrir ljóðskáldinu. Einhverjum þykir það sjálfsagt vera öfugþróun, því það hefur aldrei þótt mikil prýði á essayistum að fást við ljóðlist. Þeir sem unna alvöru bókmenntum ættu þó að gleðjast og kannski verður Sýrópsmáninn sú bók Eiríks sem verður til þess að skilja hafrana frá sauðunum. Það leirskáld er ekki til sem getur myrt fegurð himinsins, og á sama hátt lætur sönn list ekki haggast af óréttlæti, kreppu, níðingsskap eða hverju því sem kann að setja svip sinn á fréttatímana eða jólabókaflóðið hverju sinni. Bækur Eiríks Guðmundssonar eru kannski enginn yndislestur í fyrstu atrennu, en þær duga vel sem áminning um það sem býr á bak við ásýnd hlutanna. Þeim sem les, og gefst ekki upp, verður kannski einhvern tímann, einhvers staðar á vegferðinni afhent perla.

(Víðsjá, 16. nóvember 2010)