Anton Helgi Jónsson: Ljóð af ættarmóti

Hjalti Ægisson, apríl 14, 2011

„Það er sorg mín og hamingja / að hjartsláttur lífsins / heldur fyrir mér vöku.“ Þessar ljóðlínur Einars Braga eru einkunnarorð fyrstu ljóðabókar Antons Helga Jónssonar, Undir regnboga, sem kom út 1974. Höfundurinn var þá ekki nema nítján ára og skilgetið afkvæmi ljósritunarbyltingarinnar sem varð gríðarleg innspýting í íslenska ljóðaútgáfu á áttunda áratugnum. „Þetta er miklu auðveldara viðfangs en áður, eftir að framfarir urðu í fjölritun“, sagði Anton Helgi í viðtali við Þjóðviljann, skömmu eftir að bókin kom út: „Þetta verður ekki svo mikið fyrirtæki að nokkur fari á hausinn þess vegna.“ Fáir tóku eftir þessu æskuverki Antons Helga, enda er það ekki sérstaklega rismikið, fyrst og fremst eru þetta naíf ástarljóð, og gott ef það er ekki talað um „varir stúlkunnar minnar“ í einhverju ljóðinu.  Jóhann Hjálmarsson skrifaði ritdóm í Morgunblaðið og taldi að hér væri „ekkert sprengiefni á ferðinni heldur hófstilling, sem bendir til þess að Anton Helgi leggi meira upp úr því að vanda sig en berja bumbur að ungra manna hætti.“

Það var næsta bók Antons Helga sem kom honum á kortið, Dropi úr síðustu skúr, útgefin 1979. Sú ljóðabók er dæmigert afsprengi tímans, í henni er leitast við að miðla talmáli og stemmningu, eins og Eysteinn Þorvaldsson benti á í umfjöllun sinni um verkið. Að mati Eysteins var þessi bók til marks um íroníu, myndvísi og nýstárlega málnotkun: „Anton Helgi Jónsson tekur þátt í þeirri endurnýjun ljóðmálsins sem ung skáld hafa ástundað hin seinni árin. Orð og stílblær hins mælta máls á líðandi stund eru gerð gjaldgeng í ljóði um leið og öllum hátíðleika og upphafningu er vikið burt. Án slíkrar endurnýjunar hættir ljóðlistinni til að staðna.“ Í Dropa úr síðustu skúr tókst Antoni Helga að finna fjölina sína, upp frá því hafa ljóðin hans verið samfelld könnun á duttlungum hversdagslífsins, oftast undir kómískum formerkjum. Með góðum vilja mætti jafnvel segja að einkunnarorðin sem hann fékk að láni hjá Einari Braga og prentaði fremst í fyrstu bók sína, geti virkað sem einkunnarorð höfundarverksins alls: „Það er sorg mín og hamingja / að hjartsláttur lífsins / heldur fyrir mér vöku.“ Hjartsláttur lífsins væri þá höfuðviðfangsefni Antons Helga Jónssonar; það er ekki slæmt orðalag, þótt það sé óþarflega háfleygt í samanburði við málnotkun ljóðanna sjálfra.

Í nýjasta bók Antons Helga, Ljóð af ættarmóti, hljóma alls konar raddir. Titill bókarinnar er reyndar dálítið villandi, hann gefur til kynna að raddirnar séu fólki sem hittist á ættarmóti, en hið ytra samhengi skiptir ekki alltaf höfuðmáli, að því er virðist. Í hverju ljóði er búin til einhver persóna, stundum fleiri en ein, hlutverk okkar lesenda er að búa persónurnar til út frá upplýsingunum sem okkur eru gefnar, og stundum verður ekki með góðu móti séð að ættarmót sé staðurinn þar sem röddin hljómar. Mannamót eru þó einn af rauðu þráðunum í þessu verki, mörg ljóðin fjalla um geggjunina sem blundar alltaf undir niðri í hversdagslegum samtölum fólks, ekki síst fólks sem hittist sjaldan, og kannski eingöngu vegna þess að aðstæður eða samfélagslegar væntingar kalla á þau samskipti.

Ljóð af ættarmóti er svolítið eins og Spoon River Anthology, ljóðabók bandaríska skáldsins Edgar Lee Masters frá 1915. Magnús Ásgeirsson þýddi nokkur ljóð úr þeirri bók á íslensku og kallaði „Úr kirkjugarðinum í Skeiðarárþorpi“. Í þessari bók hljóma raddir úr kirkjugarðinum, látið fólk talar, íbúar í smábænum Spoon River minnast ævi sinnar og bókin í heild dregur upp víða mynd af þessu litla þorpi. Ef Ljóð af ættarmóti dregur upp einhverja slíka heildarmynd, væri mér skapi næst að nota frasann „íslenskt samfélag“, ef hann væri ekki löngu orðinn útþvæld klisja. „Hjartsláttur lífsins“ væri þá kannski ögn betra. Og víst er um það, að margir hafa gert eitthvað svipað áður, ekki bara í ljóðum heldur óteljandi leikritum, gamanþáttum, áramótaskaupum, uppistandskvöldum og þar fram eftir götunum; sjálfsskoðun þjóðar mætti jafnvel kalla helstu bókmenntagrein síðustu þrjátíu ára hér á landi, hvert svo sem tjáningarformið er, og vitanlega hafa ekki allir erindi sem erfiði þegar þeir taka sér fyrir hendur að útskýra og skilgreina þjóðarkarakter á gamansaman hátt. En trúið mér: Anton Helgi Jónsson er búinn að vera í bransanum lengur en flestir aðrir og þessi nýja ljóðabók hans hittir beint í mark, aftur og aftur. Paródía er nefnilega vandmeðfarið form, og yfirleitt ekki áhrifarík, sé gefið of hressilega í. Skopstældar raddir er reyndar að finna í bókarkorni sem Anton Helgi gaf út 2006, Hálfgerðir englar og allur fjandinn, en hugsunin missir einhvern veginn marks í því verki, bæði vegna umbrotsins sem virðist vera aðalmálið, og limruformsins sem er ríkjandi frá upphafi til enda. Ljóð af ættarmóti eru óbundin, en þó ekki formlaus, sum eru hraður og hrynjandi djass, þar sem endurtekningu einstakra orða er beitt markvisst til að ná fram einhverri firringarvídd í tungumálinu, þessum rækilega forritaða hugbúnaði sem á það til að taka stjórnina af okkur þegar við reynum að hugsa um veruleikann. Þetta eru því sérlega flutningsvæn ljóð, það er mikil músík í Ljóðum af ættarmóti og hrífandi ryþmi þótt formið sé opið og frjálst.

Hlutverk lesandans er, sem sagt, að skapa persónur fyrir raddirnar sem hér hljóma. Það er stundum auðvelt, stundum ferlega flókið, en í því felst galdur bókarinnar, hún er síður en svo fullafgreidd við fyrsta lestur þótt hún sé afskaplega aðgengileg. Húmorinn sem einkennir þessi ljóð er þvottekta, einmitt vegna undiröldunnar, það er alltaf einhver fundur í fyndninni hjá Antoni Helga. Sjálfur er ég enginn sérstakur ljóðaupplesari, en ég hef prófað nokkrum sinnum að lesa upp úr þessari bók fyrir aðra og viðbrögðin eru alltaf þau sömu: Fólk springur úr hlátri. Anton Helgi Jónsson hefur lengi kunnað að koma fólki til að hlæja með ljóðum sínum, oft með stríðnina að vopni. Hvað er það t.d. annað en snilldarlegur brandari að gefa út bók sem heitir Ljóðaþýðingar úr belgísku, eins og hann gerði árið 1991? Á kápunni stendur: „Anton Helgi Jónsson valdi og bjó til prentunar.“

Ljóð af ættarmóti ber vott um mikla næmi á mannlífið, raddirnar eru kunnuglegar og við þekkjum týpurnar, stundum úr fari okkar sjálfra. Þessi bók er sannkallaður skemmtilestur, vel heppnuð karakterstúdía, kærkomin áminning um að skemmtigildi þarf ekki að felast í stælum, tæknibrellum eða sjálfsniðurlægingu. Einlæg og einföld fyndni er áhrifaríkust, og þann galdur fremur Anton Helgi Jónsson af fullkominni fagmennsku.

(Víðsjá, 17. febrúar 2011)