Bjarni Gunnarsson: Moldarauki

Hjalti Ægisson, apríl 14, 2011

Í dag kenni ég dauðann,

einsog sjúkur kennir bata,

sá er upp skal af stráum standa.

Í dag kenni ég dauðann,

einsog angan af myrru,

þegar undir seglum er setið í stormi.

Þannig þýddi Helgi Hálfdanarson kvæði sem óþekktur höfundur orti um dauðann einhvern tímann á skeiði egypska miðríkisins. Frá því að þetta kvæði var ort eru liðin fjögur þúsund ár, eða þar um bil. Dauðinn hefur sem sagt fylgt ljóðlistinni frá upphafi; hann er „allra ljóðrænasta viðfangsefnið“, eins og Edgar Allan Poe orðaði það. Á meðan einhver enn þá fæst við að yrkja ljóð má telja víst að dauðinn fái þar sinn skerf af athygli. Mörg af þekktustu ljóðum íslenskra bókmennta fjalla um dauðann; Hávamál, Sólarljóð, Sonatorrek, Allt eins og blómstrið eina, Alsnjóa, og svo mætti lengi telja. Að ímynda sér ljóðlist án dauða er einhvers konar fjarstæða, og á undanförnum árum hefur dauðinn verið mörgum íslenskum skáldum hugleikinn. Sigfús Daðason og Ísak Harðarson ortu um dauðann með kaldhæðni og yfirlæti að vopni, aðrir yrkja til að takast á við missi; ég nefni ljóðabækurnar Hjartaborg eftir Aðalstein Ásberg Sigurðsson og Að jörðu eftir Ásu Marín Hrafnsdóttur. Sumir yrkja um yfirvofandi dauða, líkt og Gylfi Gröndal gerði í sinni síðustu ljóðabók, Eitt vor enn, þar sem hann lýsir baráttu við krabbamein. „Ég ákvað að yrkja mig [...] frá þessu öllu saman,“ sagði Gylfi í viðtali við Sigríði Víðis Jónsdóttur um það leyti sem bókin kom út; „Menn gera það gjarnan, að skrifa sig frá hlutunum. Það er kannski kjarninn í ljóðlistinni. Þá er fólk að sigrast á einhverju.“ En ljóðrænar birtingarmyndir feigðarinnar geta verið margvíslegar; tveimur árum eftir að bók Gylfa var gefin út sendi Árni Ibsen frá sér ljóðabókina Á stöku stað með einnota myndavél, bókina sem varð hans síðasta verk. Árni hafði áður ort ljóð um dauðann, til að mynda í ljóðabókinni Vort skarða líf árið 1990, en í þessari síðustu bók er næstum aldrei minnst á dauðann; ljóðin í henni eru svipmyndir úr ferðalögum, minningar um borgir og áfangastaði, forvitni og lífsgleði. Á baksíðu bókarinnar stendur: „Flest ljóðin eru ort 2006 þegar ég vissi að ég myndi ekki ferðast framar.“

Bjarni Gunnarsson fjallar um dauðann í ljóðabókinni Moldarauki sem kom út nú fyrir jólin. Þetta er þriðja ljóðabók Bjarna og hún myndar eiginlega sláandi andstæðu við næstu bók á undan, Blóm handa pabba, sem kom út 2007. Sú bók einkennist af bjartsýni og fögnuði yfir hversdagslífinu, sólskinið og ástin ráða ríkjum; undarlegur ógnarkraftur knýr skáldið að ryksugunni og „uppvaskið /verður eins og ný dögun“. Í Moldarauka er eitthvað allt annað á ferðinni. Kápumyndir bókanna tveggja gefa tóninn fyrir þessa togstreitu; skærgulur fífill á þeirri fyrri en dökkar og kuldalegar hríslur á þeirri seinni. Orðið „moldarauki“ er útskýrt fremst í bókinni með tilvitnun í rúnakvæði eftir óþekktan höfund frá 12. öld: „Maður er moldar auki/mikil er greip á hauki.“ Hér er sem sagt um að ræða kenningu fyrir manninn, sem er smættaður niður í holdið eitt, hinn efnislega líkama sem bíður þess eins að rotna og bætast við moldina sem fyrir er í jörðinni; hugsunin er næstum því jafn nístandi og orðið „maðkaveita“ sem var í sérstöku uppáhaldi hjá Jóni Magnússyni þumlungi, en hann notar það iðulega um eigin líkama í Píslarsögu sinni.

Moldarauki Bjarna Gunnarssonar er ljóðabálkur eða samfelld frásögn um mann sem heyr baráttu við sjúkdóm, krabbamein að því er virðist. Ekki er þó allt sem sýnist, því það sem virðist vera ein flæðandi heild er bútað niður með titlum í efnisyfirliti aftast í bókinni. Þar með verður lesandanum ljóst að ljóðin á hverri síðu geta líka staðið sem sjálfstæð heild; við annan og þriðja lestur er því hætt við því að bókin orki öðruvísi á okkur en í þeim fyrsta. Ljóðmælandinn dvelur á sjúkrahúsi stóran hluta bókarinnar, horfir út um gluggann og sér snjóinn falla, ræðir við hjúkkurnar, drekkur kaffi, flettir glansblöðum. Þessar lýsingar á sjúkrahússvistinni eru svo brotnar upp reglulega með myndum af öðru frásagnarsviði, lýsingum af veiðimönnum sem sækja að bjarndýri og einhvern veginn rennur þetta síðan saman; sjúklingurinn líkir sjálfum sér við bjarndýr og kannski er sú hugmynd viðbragð hans við veikindunum.

Biðin eftir úrskurði læknisins er mörkuð einhverri heift, sem kannski er dæmigert viðbragð þeirra sem finna fyrir návist dauðans, eða allténd partur af tilfinningalegu ferli: Láttu mig hafa krabba [...] Mig langar í alvöru æxli/gráðugar frumur/svartar af bræði/sem éta mig innanfrá./Fylltu mig meinvörpum svo hnífarnir geti unnið/sitt þakkláta verk.“ Vantrú á mátt orðanna fylgir þessu hugarástandi, þau duga skammt til að skera burt meinið. Sömu hugsun orðaði Bjarni undir jákvæðum formerkjum í Blómum handa pabba, þar sem hann fjallaði um máttleysi tungumálsins andspænis ægivaldi ástarinnar. Í þriðja og síðasta hluta bókarinnar er ljóðmælandinn ofurléttur og útskrifaður. Veiðimyndmálið verður ráðandi í niðurlagi verksins og hin fantastíska vídd tekur völdin. Það er einn helsti styrkur þessarar bókar hversu opin hún er, engir siðferðilegir lærdómar eru dregnir um gildi veikinda eða lífsbaráttu, enda vandkvæðum háð að gera slíkt með sannfærandi hætti. Bjarni Gunnarsson lætur duga að draga upp áhrifaríkar myndir, úrvinnsla og endanleg merking eru svo eftirlátin lesandanum sjálfum.

(Víðsjá, 10. febrúar 2011)