Ian McEwan: Solar

Hjalti Ægisson, apríl 14, 2011

„Ímyndum okkur að á vegi okkar verði maður sem stendur í skógarjaðri í hellirigningu. Hann heldur á öxi í hendinni og er að höggva trén til þess að geta sogið safann úr trjábolunum. Það eru nokkrir sopar af safa í hverju tré. Allt í kringum þennan mann blasir við eyðilegging, dauð tré, það heyrist enginn fuglasöngur, og maðurinn veit að skógurinn er að hverfa. Af hverju hallar hann ekki höfðinu aftur á bak og drekkur regnvatnið? Af því að hann er sérfræðingur í að höggva tré, hann hefur alltaf gert þetta svona; hann er fullur tortryggni í garð fólks sem hvetur til regndrykkju.“ Þessa ímynduðu frásögn er að finna í skáldsögunni Solar, nýjustu bók breska rithöfundarins Ian McEwan, sem kom út í fyrra. Sá sem hér talar er eðlisfræðingurinn Michael Beard, nóbelsverðlaunahafi, kvennabósi, tækifærissinni – ein af þessum hefðbundnu andhetjum sem eru svo víða á kreiki í skáldsögum McEwans. Beard stendur frammi fyrir hópi fjárfesta í orkugeiranum á ráðstefnu um loftslagsmál, og hefur tekið að sér það erfiða verkefni að sannfæra hópinn um ágæti þess að veita fé í rannsóknir á sólarorku. Dæmisagan sem hann segir fjallar um ástand orkumála í samtímanum: Maðurinn með öxina er mannkynið, trén eru olíuauðlindir heimsins og rigningin er sólarljósið. „Með því að virkja lítið brot af eyðimörkum heimsins getum við haldið allri siðmenningu veraldarinnar gangandi,“ segir Michael Beard; „Enginn getur þjóðnýtt sólarljósið eða fengið einkaleyfi á því.“ „Með því að virkja allt það sólarljós sem fellur á jörðina í eina klukkustund væri hægt að fullnægja orkuþörf allrar heimsbyggðarinnar í eitt ár.“

Ian McEwan er samfélagslega meðvitaður höfundur; í fyrri verkum sínum hefur hann oft tekið afmörkuð, samfélagsleg málefni úr sögu og samtíma til umfjöllunar – breska fjölmiðlabransann í bókinni Amsterdam, mótmælin gegn Íraksstríðinu í Laugardegi, kynlífsbyltinguna í Brúðkaupsnóttinni. Í nýjustu skáldsögu sinni beinir hann svo sjónum sínum að einum umdeildasta málaflokki okkar tíma, nánar tiltekið loftslagsmálum. Aðalpersóna skáldsögunnar Solar er vísindamaðurinn Michael Beard, lágvaxinn og feitlaginn karlmaður á sextugsaldri sem er í þann mund að skilja við fimmtu eiginkonu sína þegar sagan hefst. Beard má muna fífil sinn fegurri, ferill hans staðnaði um það leyti sem hann fékk nóbelsverðlaun, tveimur áratugum áður; síðan þá hefur hann varla hugsað frumlega hugsun og fyrst og fremst lifað á fornri frægð. Hann er forstöðumaður rannsóknarstofnunar sem er ómarkviss og afkastalítil í faglegum skilningi, eins konar gæluverkefni sem Blair-stjórnin hefur komið á laggirnar til þess að almenningur haldi að hún sé að gera eitthvað af viti til að sporna gegn loftslagsvandanum. Michael Beard er fyrst og fremst silkihúfa, nafn hans er umlukið töfraljóma í boði sænsku nóbelsakademíunnar, svo að honum lætur vel að útvega fjárveitingar, en honum hefur ekki tekist að halda í við þróun mála á fræðisviðinu; nýjustu rannsóknirnar eru honum framandi, enda hefur hann haft um nóg annað að hugsa í gegnum tíðina við að halda fram hjá eiginkonum sínum, einni af annarri. Að þessu sinni er staðan þó önnur; þegar Patrice, fimmta eiginkona Michaels kemst að því að hann hefur verið henni ótrúr svarar hún í sömu mynt og upphefur ástarsamband með húsasmiðnum sem þau hjónin hafa fengið til viðhaldsverkefna í íbúð sinni. Michael lendir í hlutverki kokkálsins í fyrsta sinn á ævinni, og upplifir gríðarlega höfnun og vanlíðan af þeim sökum. Í vinnunni situr hann svo uppi með Tom Aldous, ungan og upprennandi vísindamann, eldhuga sem hefur byggt megnið af rannsóknum sínum á skrifum Michaels. Tom er róttækur umhverfissinni, trúir ekki á þær smáskammtalækningar sem eru iðkaðar innan stofnanarinnar en leggur allt sitt traust á þá möguleika sem sólarorkan hefur upp á að bjóða. Einn daginn atvikast það svo að Michael Beard fær einstakt tækifæri til að slá tvær flugur í einu höggi, jafna um elskhuga eiginkonu sinnar og láta starfsferil sjálfs sín ganga í endurnýjun lífdaga.

Skáldsagan Solar er saga um það hvernig sérgæðingsháttur og persónulegur metnaður getur hindrað að mikilvægar hugmyndir komist til framkvæmda. Umræðan um loftslagsmál hefur á undanförnum árum orðið undirstaða allmargra skáldverka. Tilhneigingin í þeirri deild hefur verið í átt til æsingaskrifa, svipað og í orðræðunni almennt, en sérstaða þessarar nýjustu skáldsögu Ian McEwan, samanborið við aðrar skáldaðar frásagnir sem byggja á umræðunni um hlýnun jarðar, er sú að hér eru ekki felldir neinir dómar um réttmæti eða sannleiksgildi vísindarannsókna. McEwan gengst ekki inn á þá vanabundnu, siðferðilegu tvenndarhugsun sem einkennir alla umfjöllun um þessi mál, en Solar er líka nýstárleg í höfundarverki hans sjálfs að því leyti að hér leyfir hann sér meira frelsi á hinu kómíska sviði. Michael Beard er allt að því grótesk persóna, mikið er gert úr óhóflegu vaxtarlagi hans og taumleysi í kvennamálum, og hann gerist sekur um alls konar vafasamt athæfi, lygar fyrir dómstólum og ritstuld, svo nokkuð sé nefnt. Hér er meiri galsi en við eigum að venjast úr bókum McEwan, atvikið sem verður vendipunkturinn í lífi Beards er hrein tilviljun og orkar næstum eins og atriði úr teiknimynd. Ljóst er að hér er mikil rannsóknarvinna að baki, McEwan hefur sett sig rækilega inn í starfsumhverfi vísindamanna og skilyrðin sem þeim eru búin í fjölmiðlamiðuðu stjórnmálaumhverfi. Pólitísk rétthugsun á sviði kynjabaráttu fær líka sinn skammt af umfjöllun, í kafla sem virðist þó falla illa að heildarmynd verksins. McEwan er einn af fremstu rithöfundum Bretlands á okkar tíð, og það kemur því ekki á óvart að skáldsagan Solar samanstandi af nokkrum lipurlega skrifuðum senum. Vandinn er þó sá hvernig atriðunum er raðað saman; sú úrvinnsla er ekki alltaf sannfærandi og því má segja að bygging bókarinnar sé næsta losaraleg. Aukapersónurnar eru heldur ekki sérlega rismiklar, hálfgerðar steríótýpur, líkt og Beard sjálfur. Skáldsagan Solar er þó allrar athygli verð, því þótt heildarútkoman sé takmörkuð ber texti McEwans ávallt vott um mikinn hagleik, hugmyndaauðgin er söm við sig. Útkoman er forvitnileg tilraun, hófstilltur og fágaður ærslaleikur með vitsmunalegu ívafi, paródísk úttekt á þeim absúrdisma sem blundar svo grunnt undir kaldhömruðu yfirborðinu á menningu og valdastofnunum 21. aldarinnar.

(Víðsjá, 13. janúar 2011)