Tvær nýjar Shakespeare-þýðingar

Hjalti Ægisson, apríl 15, 2011

Sú skoðun virðist útbreidd hjá leikhúsfólki hérlendis að Shakespeare-þýðingar Helga Hálfdanarsonar séu illbrúkanlegar á sviði; textinn sé of þunglamalegur, þar sé of sterk tilhneiging til þess að gera einfalda hluti flókna og þetta séu fyrst og fremst bókmenntaleg stórvirki í búningi Helga, verk til að lesa en ekki leika. Flutningur á leiksviði geri aðrar kröfur, og þess vegna er Shakespeare gjarnan þýddur upp á nýtt þegar stendur til að gæða hann lífi á fjölum íslenskra leikhúsa. Sverrir Hólmarsson þýddi Macbeth upp á nýtt á níunda áratugnum og skömmu eftir síðustu aldamót snaraði Hallgrímur Helgason Rómeó og Júlíu í nýjan búning. Báðar þýðingarnar voru gerðar sérstaklega fyrir leiksýningar, þar sem texti Helga þótti einfaldlega ekki duga. Stundum hefur m.a.s. verið brugðið á það ráð að velja eldri þýðingar fram yfir þýðingar Helga Hálfdanarsonar; þegar Lér konungur var settur upp í Borgarleikhúsinu árið 2000 var t.a.m. ákveðið að nota frekar 120 ára gamla þýðingu Steingríms Thorsteinssonar en þýðingu Helga. Í leiksýningunni Sumarævintýri, sem var sett upp vorið 2003, var lauslega byggt á Vetrarævintýri Shakespeares, en þýðing Indriða Einarssonar notuð, jafnvel þótt hún sé 65 árum eldri en þýðing Helga.

Þetta fálæti leikhúsanna við afkastamesta leikritsþýðanda íslenskrar bókmenntasögu kann að virðast undarlegt en segir þó sína sögu. Þótt þýðingar Helga Hálfdanarsonar séu þrekvirki eru þær samt hálfgagnslausar fyrir leikhús, ef marka má reynslu síðustu ára. Það er hins vegar afar sennilegt að áhrif þessara þýðinga séu víðtækari en liggur í augum uppi, þær eru stóra viðmiðið fyrir alla þá sem taka sér fyrir hendur að þýða Shakespeare á íslensku, og öruggt má telja að þær geri sitt gagn í nýju sköpunarstarfi. Tvær nýlega útgefnar Shakespeare-þýðingar sanna þetta að vissu leyti, þýðendurnir standa báðir á öxlum Helga Hálfdanarsonar og hafa bersýnilega nýtt sér ýmislegt úr verkum hans. Það er þó mikill fengur að báðum nýju þýðingunum og í raun tómt mál að tala um hvor sé betri, gamla þýðingin eða sú nýja. Þýðingar bókmenntaverka eru alltaf börn síns tíma; séu þær vel unnar hafa þær sinn sjarma sem heimild um hugarheim og samtíð þýðandans. Þannig er það t.d. stórmerkilegt að Oddur Gottskálksson skuli tala um „nykur“ í þýðingu sinni á Opinberunarbókinni, þar sem rætt er um flóðhest. Þetta dæmi er áþreifanleg sönnun þess að Íslendingar á 16. öld vissu almennt ekki hvaða dýr flóðhestur var, og orðið var þar af leiðandi þýtt með skírskotun til þess raunveruleika sem lesendasamfélagið skildi.

Þýðing Þórarins Eldjárns á Lé konungi er ákaflega lipur eins og búast mátti við; Þórarinn er ekki bara talandi skáld heldur líka þaulreyndur leikritsþýðandi, hann hefur tekist á við jafnólíka höfunda og Brecht, Ibsen, Slawomir Mrozek og Astrid Lindgren í þágu íslenskra leikhúsa. Samanborið við þýðingu Helga Hálfdanarsonar á Lé konungi er þýðing Þórarins bæði kunnugleg og nýstárleg. Stundum er setningabyggingin meira og minna óbreytt í heilu línunum hjá Þórarni, þótt hann skipti út einstökum orðum, setji „okkur“ í staðinn fyrir „oss“ og þurrki út fornlegasta braginn á texta Helga. Bastarðurinn Játmundur er kynntur til sögunnar þar sem hann hugsar upphátt um náttúrulegu hvatirnar sem búa að baki getnaði óskilgetinna barna, andspænis þreytunni og sljóleikanum sem „fer í heilar ættir uppskafninga“ eins og Helgi þýðir það; „go to th‘ creating a whole tribe of fops“. Þórarinn notar sömu uppbygginguna en skiptir út lokaorðinu: „en fer í heilar ættir ónytjunga“, sem er ekki eins nákvæm þýðing en hefur þó kunnuglegri hljóm. Þórarinn fær víða einstök orð að láni frá Helga, „hvítlifraður“ sem þýðing á „lily-livered“, „pestarkaun“ sem þýðing á „plague-sore“, svo dæmi séu tekin. Sums staðar verður þýðing Helga einfaldlega ekki toppuð, og Þórarinn gengst við því með því að nota sama orðalagið nær óbreytt: „Þessi kalda nótt gerir oss alla að fíflum og vitfirringum“, segir fíflið í þýðingu Helga; „This cold night will turn us all to fools and madmen“. Hjá Þórarni er þetta nánast samhljóða: „Þessi kalda nótt gerir okkur alla að fíflum og vitfirringum“. Þetta ber þó ekki að skilja svo að Þórarinn Eldjárn sé eingöngu að yrkja upp gamla þýðingu, því hér er margt öðruvísi. Oftar en ekki finnum við nýstárleg orð í þýðingu Þórarins, uppbót fyrir orð sem þykja líklega of gamaldags hjá Helga. Þetta er sérstaklega áberandi í orðum tveggja persóna, fíflsins og Játgeirs, nánar tiltekið í þeim köflum þar sem hann gerir sér upp vitfirringu og verður „Tommi greyið klikk“ – „Tumi skinnið“, eins og Helgi orðaði það. Leikandi orðfar Þórarins nýtur sín til fulls á þessum stöðum; þar sem Helgi notaði flámæli til framandgervingar beitir Þórarinn nútímalegu slangri. Helgi þýðir Dover sem „Dofri“, en Þórarinn kýs að halda örnefninu óbreyttu. Þar sem Helgi beitir upphöfnu máli hefur Þórarinn oft tilhneigingu til að normalísera. „What means your grace?“ spyr hertoginn af Kornvall þegar Lér hefur skipað Regan, dóttur sinni, að víkja frá sér. Helgi þýðir þetta með hátíðlegu sniði, líkt og frumtextinn gefur tilefni til: „Hvað hugsar yðar hátign?“, en hjá Þórarni verður þetta einfaldlega: „Hvað ertu‘ að meina?“. Skipunin „Prescibe not us our duty“ er upphafin og stuðluð hjá Helga: „Skjala þú fátt um skyldur“, en hjá Þórarni segir: „Þú kennir okkur ekkert“.

Þetta má heita aðalsmerki á þýðingu Þórarins. Víðast hvar léttir þetta textann og gerir hann meira leikandi, en fyrir vikið er nokkrum gullmolum skipt út fyrir hversdagslegra orðalag. „Gullöld vor er hnigin“ víkur fyrir „Blómaskeiði okkar er lokið“. Þórarinn notar líka orð eins og „plott“, „gredda“, „í fússi“, „slumma“, „dekurdúkka“ og m.a.s. „sjálfsali“, sem kemur eins og skrattinn úr sauðaleggnum í reiðilestri Kents yfir Ósvaldi. Samsett lýsingarorð eru líka lykilatriði í því hvernig Þórarinn nútímavæðir málsnið verksins; „meðfæddur“, „fyrrverandi“ og „hórgetinn“ eru allt dæmi um orð sem hann notar til að einfalda enska textann, koma merkingunni til skila með enn skilvirkari hætti en bein þýðing orðaraðar gæti áorkað.

Sölvi Björn Sigurðsson þýddi Ofviðrið fyrir nýlega sýningu Borgarleikhússins. Útgefna þýðingin hans Sölva hefur það fram yfir útgáfuna á þýðingu Þórarins að þar tjáir þýðandinn sig um eigið starf í eftirmála. Það er afar skemmtilegt að lesa hvernig Sölvi útskýrir aðferð sína og rekur áhrifin sem skiluðu sér inn í textann. Hann útskýrir m.a. hvernig hann beitir háttbrigðum í hrynjandinni annað slagið, til að mynda í skapofsaköstum Prosperós, fyrst og fremst til að brjóta textann upp og „minnka vægi ljóðsins í framsetningu leikarans“, eins og það er orðað. Ef marka má eftirmálann hefur Sölvi leitað fanga víða í þýðingavinnunni, rifrildi á Alþingi og línur úr ljóðabókum eftir hann sjálfan eru meðal þess sem hefur orðið honum að innblæstri. Hann nefnir Helga Hálfdanarson ekki sérstaklega sem áhrifavald, þótt það sé deginum ljósara að texti Sölva er að einhverju leyti byggður á þýðingu Helga frá 1957. Sem dæmi um þetta má nefna frægustu orð leikritsins: „We are such stuff as dreams are made on“. Helgi fór þá leið að nota myndmál úr ullarvinnu: „Vér erum þelið sem draumar spinnast úr“. Sölvi skiptir út orðinu „þel“ og setur „efni“ í staðinn: „Við erum efnið sem draumar spinnast úr“, sem er ekki eins hugmyndarík lausn en eðlilegra orðalag í eyrum nútímaleikhúsgesta. Miðað við þýðingu Helga er Sölvi trúrri samhenginu í orðanotkun Shakespeares á vissum stöðum, t.d. í atriðinu þar sem fylliraftarnir Stefanó og Trínkúló virða villimanninn Kalíban fyrir sér í fyrsta sinn. Í máli þeirra er orðið „monster“ notað síendurtekið, og Sölvi þýðir það síendurtekið sem „skrípi“, ólíkt Helga sem grípur til fjölbreytni í orðavali; „skoffín“, „umskiptingur“, „skepna“ og „lubbi“ eru meðal þeirra orðanna sem hann notar. Áhrifin af texta Sölva eru þannig líkari áhrifunum hjá Shakespeare sjálfum; fjölbreytnin hjá Helga færir texta hans fjær frumtextanum og dregur að vissu leyti úr geðshræringunni sem hin staglkennda orðanotkun gefur til kynna.

Margt mætti nefna fleira um hinar nýju Shakespeare-þýðingar, en ég læt staðar numið hér. Það má þó nefna í lokin að með því að þýða Shakespeare upp á nýtt, í ofanálag við heildarverkið í þýðingum Helga Hálfdanarsonar, er ekki einungis verið að miðla verkunum til nýrra leikhúsgesta. Það skiptir ekki minna máli að með því að eiga tvær þýðingar sama leikrits eigum við kost á því að verða enn hæfari en ella til að skilja og túlka verkið sem lesendur. Það er ekki síst þess vegna sem þýðingar Þórarins Eldjárns á Lé konungi og Sölva Björns Sigurðarsonar á Ofviðrinu afar vel þegnar.

(Víðsjá, 14. apríl 2011)

Gyrðir Elíasson: Tunglið braust inn í húsið

Hjalti Ægisson, apríl 15, 2011

Ljóðaþýðingar eru vandasamt verk. Það er nógu erfitt að flytja merkingu milli tungumála þótt ekki bætist við fegurð ljóðlínunnar, leikandi hrynjandi eða djúp tilfinning. Þess vegna sætir það alltaf tíðindum þegar velheppnaðar ljóðaþýðingar koma út á bók, slíkir viðburðir eru afrakstur frjórra átaka og gefa eiginlega til kynna að tungumálið eigi sér enn þá viðreisnar von. Það tungumál sem getur miðlað hugsunum og kenndum frá fjarlægum löndum, jafnvel langt aftur úr öldum, er ekki með öllu gagnslaust. Ljóðaþýðendur mega því kallast eins konar útverðir tungumálsins, ræktendur orðsins í sinni frumlægustu mynd, og athugið að hér er engin kaldhæðni á ferðinni. Gildi ljóðaþýðinga er meira en fólk gerir sér almennt grein fyrir, þær eru sönnun þess að umheimurinn eigi enn þá erindi við okkur; sú ljóðaþýðing sem hrærir streng í brjósti lesandans er vitnisburður um að innra með okkur sé kjarni sem er eins og flaga í risastóru mósaíkverki. Það er eilíft undrunarefni hve hjörtum mannanna svipar saman, hvar í flokki sem þeir standa, hvort sem þeir búa í Kína eða Grafarvoginum. Ljóðið er einlægast allra tjáningarforma, og þegar það þjónar hlutverki sínu sem tengslanet er alveg ábyggilegt að sjálf Fésbókin bliknar í samanburði.

Gyrðir Elíasson hefur birt ljóðaþýðingar sínar í tveimur bókum á undanförnum árum, og sú þriðja, Tunglið braust inn í húsið, kom út nú í vikunni. Það er óhætt að segja að nýja bókin gefi hinum tveimur fyrri ekkert eftir, nema síður sé. Þetta er þrjúhundruð síðna verk með þýddum ljóðum eftir þrjátíu og sex skáld. Líkt og í fyrri ljóðaþýðingasöfnum Gyrðis er afar sterkur heildarsvipur á þessari bók, viss leiðarstef ganga í gegnum verkið allt og eftir því sem lesið er oftar má telja víst að sífellt fleiri snertifletir komi í ljós á milli ljóðanna. Þetta geta verið jafnáþreifanlegir hlutir og laufblöð – í áttahundruð ára gömlu ljóði eftir kínverska skáldið Jang Wan Li feykir vindurinn skæðadrífu af ilmandi krónublöðum; í nokkurra ára gömlu ljóði eftir bandarísku skáldkonuna Jane Hirshfield fljóta fáein lauf á næturtjörn og vekja upp gamla sorg. Í ljóðinu „Dauði ljóðlistarinnar“ er brugðið upp samræðu þar sem deilt er um merkingu laufblaðanna:

Föllnu laufblöðin þennan morgun

eru full af galsa.

Dansa og fara í höfrungahlaup

og elta hvert annað niður götuna.

Nei, það er ekki rétt.

Laufblöð hafa enga skapgerð,

þau eru ófær um að dansa eða

stunda skipulagða leiki, það

sem þú sérð er bara dautt

efni.

Hér eru líka mörg ljóð þar sem ort er um ljóðlistina sjálfa, ýmist af vantrú eða bjartsýni. „Fiskar orðanna svamla letilega / framhjá mér,“ yrkir tékkóslavneska skáldið Antonín Bartusek. Ljóðalestur er líka einn af þráðunum í þessari bók; Jane Hirshfield yrkir um það að lesa kínversk ljóð fyrir dögun, sem kemur vel heim og saman við fyrstu ljóðaþýðingarnar í bók Gyrðis, en þar er um að ræða ljóð frá Kína og Japan. Gyrðir Elíasson er ljóðskáld en hann er líka lesandi, höfundarstaða hans er því önnur í þessari bók en í þeim bókum sem hafa að geyma frumort ljóð. Að vissu leyti má segja að bókin Tunglið braust inn í húsið sé eins konar persónuleg bókmenntasaga, rituð af Gyrði Elíassyni. Hér er þó ekki reynt að raða ljóðunum í virðingarröð eða skapa þá blekkingu að um sé að ræða heildarsafn af einhverju tagi, sneiðmynd eða antólógíu. Við fáum einfaldlega að slást með í för í ferðalag um einkavegi Gyrðis sjálfs, þær slóðir sem hann hefur troðið sem lesandi, og sannarlega má sjá líkindi við hans eigið höfundarverk. Inntak ljóðræns skáldskapar er ljóðskáldið sjálft, sagði þýski heimspekingurinn Hegel. Mörg af þeim viðfangsefnum sem við þekkjum úr ljóðum og sögum Gyrðis eru í brennidepli í þessu þýðingasafni. Myrka hliðin á mannssálinni er eitt þeirra, hér eru ófá ljóð um dimman veruleika geðsjúkdóma og þunglyndis, og söknuðurinn er jafnframt áberandi. Það er í þessum ljóðum sem verkið rís hæst, enda tekst Gyrði að fanga ólundina með hætti sem fáir leika eftir. Þannig miðlar hann sorginni í ljóðum bandarísku skáldanna Donald Hall og Jack Gilbert, sem báðir ortu mörg nístandi ljóð um látnar eiginkonur sínar. Sum ljóðin líkjast einna helst gátum, ég nefni „Leiðina“ eftir rúmenska skáldið Marin Sorescu, þar sem ort er um mann sem gengur eftir járnbrautarteinum; að baki hans nálgast lest á ógnarhraða, en lestin mun aldrei ná honum, eftir því sem  hann segir sjálfur;

Og jafnvel þó hún mundi

mylja mig undir sig

þá verður alltaf einhver

sem gengur á undan henni,

með höfuð fullt af hugsunum,

og hendur fyrir aftan bak.

Hér má ímynda sér að um sé að ræða ádeiluljóð, enda var Sorescu andófsmaður í listsköpun sinni. Aftast í bók Gyrðis eru sögð deili á skáldunum sem eiga ljóð í bókinni, og oft duga þær skýringar vel til að koma lesandanum á sporið við að túlka ljóðin. Þessar skýringar undirstrika enn fremur þá túlkun sem Gyrðir býður upp á með ljóðavalinu og svo þýðingunum sjálfum. Á einhvern hátt er Tunglið braust inn í húsið kennslubók í ljóðlist á síðari hluta tuttugustu aldar, og þeim rótum hennar sem liggja aftur í aldir, enda er hér líka að finna eldri ljóð. Með skýringunum aftast í bókinni er lestrinum stýrt að vissu leyti, persóna skáldsins er dregin fram, enda er ljóðlistin persónulegust allra lista.

Tunglið braust inn í húsið er gefin út í tilefni af fimmtugsafmæli Gyrðis Elíassonar, og um þessa útgáfu má vísa í ljóð kanadíska skáldsins Alden Nowlan, sem er að finna í bókinni: „Góðir hlutir hafa gerst“. Í því ljóði er ort um undrin í hversdagslífinu, það hvernig ljóðrænar kenndir eiga það til að springa út í hjörtum okkar þegar minnst varir svo að við verðum hálfdrukkin af augnablikinu. Þannig er hægt að upplifa bestu ljóðin í þessari bók; allir sem unna góðum ljóðum verða einfaldlega að lesa Tunglið braust inn í húsið, því þessi bók er viðburður. Hinir, sem telja sig ekki eiga neinar ljóðrænar taugar í sinni sál, ættu líka að lesa, því þetta þýðingasafn er prýðilegur upphafspunktur í ljóðalestri. Þessi bók er ekki upphaf á starfi Gyrðis Elíassonar sem ljóðaþýðanda, hann sýnir þvert á móti lærdóm og kunnáttu, og við skulum vona að á þessu starfi verði framhald. Ástríðan og áfergjan sem er grunnurinn að þýðingastarfi Gyrðis er eitt kraftmesta og mest hrífandi aflið í íslenskri ljóðagerð á okkar dögum.

(Víðsjá, 7. apríl 2011)

Baldur Óskarsson: Langt frá öðrum grjótum

Hjalti Ægisson, apríl 15, 2011

Ljóðskáldið Baldur Óskarsson hefur lengi haft það orð á sér að hann yrki torskilin kvæði, enda er Baldur sjaldséður í lífsstílsblöðum og kokteilboðum. Ljóðin hans komast hvorki fyrir á mjólkurfernum né í úrvalskverum fyrir grunnskóla. Í bókum hans ægir öllu saman; sú nýjasta, Langt frá öðrum grjótum, er um tvöhundruð síður að lengd. Þar skiptast á knöpp smákvæði og langir ljóðabálkar, smælkið stendur saman við dramatíkina, goðsagnir innan um hversdagsleika, þýðingar í bland við frumort. Við fyrsta lestur er hætt við því að margir reki upp stór augu, orðin hans Baldurs Óskassonar slettast upp um alla veggi, stundum fáguð, stundum klossuð og heildin er sjaldnast áferðarfalleg. En þó orð hans lýsi æði, þá er skipulag í þeim samt, og reyndar er slíkt samhengi í öllu höfundarverki Baldurs að furðu sætir, enda ferillinn langur og gjöfull; fyrsta bók Baldurs, Svefneyjar, kom út fyrir fjörtíu og fimm árum. Síðan þá hafa bækurnar komið með nokkurra ára millibili, sé sú nýjasta talin með eru þær fjórtán alls. Á síðustu árum hefur oft borið á því að vísað sé til eldri bóka með mottói í upphafi ljóða, og svo er einnig í þeirri nýjustu. Baldur kemur okkur lesendum á sporið við lesturinn, hann vísar okkur á þræðina sem liggja í gegnum bækurnar, leggur upp færin; þótt ljóðin séu torskilin er okkur þannig veitt líkn með þraut.

Ljóð Baldurs Óskarssonar standa einhvern veginn utan við samtímann, en þó má finna ýmsa snertifleti við dægurmálin með góðum vilja; í nýjastu bókinni er meira að segja ljóð sem heitir „Júróvisjón“. Samtímaljóðin hans Baldurs einkennast þó ekki af skilyrðislausri vandlætingu, ef einhver var að velta því fyrir sér; sýn hans er þvert á móti einkennilega tvíræð, hér má finna lúmska ádeilu sem er þó stundum blandin einhverri aðdáun innst inni. Á sjöunda áratugnum orti Baldur um stríðið í Víetnam, árið 2010 yrkir hann um ESB, en flýtum okkur hægt; það er nefnilega ekki hlaupið að því að tengja Evrópusambandsljóð Baldurs við þann málstað sem okkur er hjartfólgnastur, hvort sem við erum með eða á móti. Ljóðheimur hans er flóknari en svo, og lesturinn krefst þess að við beitum ímyndunaraflinu. Hver er það til dæmis sem er að væflast í kringum leiðið hans Gríms Thomsens á Bessastöðum á meðan gestir sitja í boði fyrir innan? Og hverjir eru gestirnir? Ekkert er einfalt í þessu dæmi, kannski er heillavænlegast að fletta til baka í fyrri bækur ef við viljum verða einhvers vísari. Ljóðaflokkurinn „Í landnámi Jólgeirs“ spannar til að mynda þrjár bækur þegar hér er komið sögu, allt frá Rauðalæk til Steinslækjar, þótt vitundarmiðjan sé einhvers staðar, sennilega í sveit bernskunnar. Bernskuminningarnar eru eins konar kjölfesta í ljóðagerð Baldurs, hann bregður oft upp svipmyndum úr æsku og hefur löngum haft tilhneigingu til að myndskreyta bókarkápur sínar með teikningum eftir börn.  Langt frá öðrum grjótum skartar reyndar æskuverki eftir Baldur sjálfan, módernískri grafíkmynd frá 1954. En allt um það, æskan speglast í mörgum þessara ljóða, spegúlantar og matmæður með augum barnsins, stærðfræðipróf í borg, seinni heimsstyrjöldin með augum fólks í íslenskri sveit árið 1940: „Þeir hætta víst ekki / fyrr en þeir drepa einhvern / sagði gömul kona á Barðaströnd“. Stundum fer ekki á milli mála að sjónarhornið er þess sem reynsluna hefur og þekkir afdrif fólksins sem kemur við sögu á seinni árum. Þótt beinn samanburður við nútímann sé hvergi sjáanlegur á yfirborðinu þarf stundum ekki að seilast langt til þess að koma honum á laggirnar, til dæmis í ljóðinu 1947, þar sem ort er um Heklugos: „Reykelsi á sjónbaug – öskuvorið / ekki raskaði það ró okkar / Ekkert raskar ró okkar“. Það er eins og liggi í orðunum að nú hafi þetta breyst, öskuvorið 2010 raskaði nefnilega ró allmargra, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Sumt breytist þó ekki, því Heklugosið 1947 var ekki síður vinsælt hjá ferðamönnum en gosið í Eyjafjallajökli löngu síðar: „Eftir þjóðveginum / lá straumurinn / til fjallsins“.

Baldur Óskarsson

Líkt og fyrr greinir skiptist á stórt og smátt í þessari bók. Ofurhversdagsleg atvik verða skáldinu stundum að yrkisefni; eldspýturnar klárast og upp spretta hugrenningar um varanleika, pappírsgatarinn dettur í sundur og stjörnumerki myndast á gólfinu. Annars staðar stíga guðir fram á sviðið, goðmagnið Meskalínus vandar um fyrir skáldinu, hetjan Bellerófón rekur raunir sínar og veiðimaðurinn Aktaeon boðar eitthvað ógnvænlegt, eins og í gömlu kvæði eftir Ezra Pound, sem skýtur oft upp kollinum í bókum Baldurs. Það vekur líka sérstaka athygli hversu ríkjandi hin kvenlega vídd er í þessari bók, hér birtast konur á öllum aldri, litlar stúlkur sem „dorma í djúpum brunnum“ og barmmiklar, spánskar stórkonur, hin ógæfusama Sylvía og forsjála skrifstofukonan sem „hafði þann sið að leggja inná gjaldeyrisreikning“. „Konan er mjúklát heiði“, segir í einu ljóðinu, sem eru lýsandi orð fyrir verkið í heild. Maður og staður renna saman og hvorugt getur án hins verið.

Ef nefna ætti grundvallarstef í þessari bók væri hægast að tilnefna lýsingar á náttúru, umhverfi og vistarverum. „Staðbundnar tilfinningar endast lengi,“ eins og Baldur fullyrðir um kvæðagerð skáldbróður síns, Jóns úr Vör, og sú staðhæfing gæti hæglega staðið sem efnislýsing yfir ljóðum hans sjálfs. Langt frá öðrum grjótum er nefnilega full af staðarljóðum, hér er ort um fjallið Mjöðm, sem er baðað grískri birtu, búskap í Hólunum og Árnessýslu, Egyptaland til forna og Hótel Atlantis, þann draumkennda stað. Umhverfið í ljóðum Baldurs Óskarssonar er eins og ljóðin sjálf, órætt og misleitt, hrikalegir klettadrangar í bland við lygnar sandfjörur, raunveruleiki í bland við fantasíu. Spánn er í alveg sérstöku hlutverki í þessari bók, einn áhrifamesti hluti hennar er tileinkaður Barcelona, borginni sem gamlir munkar sögðu að djöfullinn hefði lofað Kristi, ef ... Stundum er staðurinn vettvangur sjónarspils, og í þessari bók eru að minnsta kosti eitt leikrit, dulbúið sem ljóð. Oftast er landslagið þó bundið minningum og fortíð sem kviknar og verður ljóslifandi.

Langt frá öðrum grjótum er enn einn bitinn í því flennistóra púsluspili sem er kvæðasafn Baldurs Óskarssonar. Það má ljóst vera að haldgóður skilningur á þessum ljóðum verður ekki fenginn með einum lestri, og þegar upp er staðið má jafnvel ímynda sér að sú leit gæti hæglega endað úti í móa. Þetta eru ljóð sem þarf að skynja, fremur en skilja: „ljóð aldrei skilin, skynjuð þó“, eins og stendur á einum stað. Áhrif góðra ljóða felast oft í öðru en röklegu samhengi, ljóðið er upplifun eða söngur. Í Langt frá öðrum grjótum bætast nýjar raddir í kórinn, ljóðin eru viðbót við hina miklu hljómkviðu Baldurs Óskarssonar sem er stundum hrjúf, stundum ljúf, en aldrei flatneskjuleg.

(Víðsjá, 31. mars 2011)

Keith Richards: Life

Hjalti Ægisson, apríl 15, 2011

„Minningin er sú eina Paradís sem ekki er unnt að reka okkur út úr,“ sagði þýska skáldið Jean Paul einhvern tímann á nítjándu öld. Öll eigum við minningar, og þeir sem finna sig knúna til að deila minningum sínum með öðrum í rituðu máli standa jafnan frammi fyrir því verkefni að smíða rökrétta heild úr minningunum, læsilega frásögn þar sem orsakasamhengi er grundvallarregla og lífshlaupið er skoðað sem línulegt ferli frá æsku til fullorðinsára. Þegar fólk sem hefur öðlast goðsagnakenndan status tekur upp á því að rita sjálfsævisögu sína koma ýmis önnur vandamál til skjalanna, ekki síst sá mikli barningur sem felst í því að greina á milli opinberu ímyndarinnar og hins raunverulega sjálfs, kjarnans sem er falinn einhvers staðar á bak við glamúrinn, kjaftasögurnar og markaðssetninguna. Í nýlegri ævisögu Keith Richards er tekist á við þetta vandamál berum orðum. „Ég get ekki metið að hve miklu leyti ég lék hlutverkið sem var skrifað fyrir mig. Ég er að tala um hauskúpuhringinn, brotnu tönnina, augnfarðann. Skiptist þetta til helminga?“ spyr þessi gamli rokkhundur á einum stað, þar sem hann veltir vöngum yfir því hvar rokkaraímyndin endar og hann sjálfur byrjar. „Ímyndin, eins og hún var, getur orðið eins og fangakúla um fótinn. Fólk heldur til dæmis enn að ég sé dópisti, en það eru liðin þrjátíu ár síðan ég hætti í neyslu.“

Þessar vangaveltur, og aðrar sambærilegar, eru meðal þess sem gera Life, ævisögu Keith Richards, vel þess virði að lesa. Alveg frá því að Rolling Stones voru stofnaðir þurftu Keith og félagar hans að gangast upp í hlutverkum sem voru að einhverju leyti byggð á þeirra raunverulega persónuleika, en að öðru leyti skrifuð út frá markaðsvænni formúlu. Stones voru óþægu strákarnir sem sungu um forboðnar ástir, greddu og siðferðilega vafasamar konur. Þeir klæddust ekki búningum eins og tíðkaðist svo gjarnan með rokkbönd í upphafi sjöunda áratugarins, ósamræmið í klæðaburðinum endurspeglaði uppreisnina sem tónlistin þeirra stóð fyrir. Keith Richards er ein voldugasta táknmynd uppreisnar í gjörvallri rokksögunni, og sú ímynd á sér djúpar rætur í honum sjálfum, eftir því sem dæma má af ævisögunni; alla ævi hefur hann barist gegn valdboði og talað máli einstaklingsfrelsis. Þegar Keith var skólastrákur í Dartford söng hann í drengjakór, en var gert að hætta í kórnum þegar hann fór í mútur. Út úr þeirri höfnun spratt uppreisnarseggurinn Keith Richards, sem átti eftir að beisla reiðina og kraftinn í listsköpun sinni seinna. Þannig er þetta afskaplega hefðbundin ævisaga, hér er grennslast fyrir um rætur persónuleikans í bernskunni. Fáir fá betri eftirmæli í þessari bók en Gus Dupree, afi Keiths sem kenndi honum fyrstu gítargripin, en tónlistarmaðurinn Keith Richards mótaðist fyrst og fremst sem boðberi, ákafur tónlistaráhugamaður sem vildi deila áhuga sínum með öðrum. Keith kynntist Mick Jagger vegna þess að báðir hlustuðu á sömu tónlistina, blús frá Chicago, og þegar þeir stofnuðu Rolling Stones var tilgangurinn ósköp einfaldlega að útbreiða fagnaðarerindið, spila blúslögin sem þeir dýrkuðu svo ákaflega. Það var ekki fyrr en seinna sem þeir fóru sjálfir að semja lög, og eingöngu vegna þess að umboðsmaðurinn þeirra sannfærði þá um að öðruvísi gæti bandið ekki lifað. Jagger og Richards voru að þessu leyti ólíkir Lennon og McCartney, sem höfðu lagasmíðarnar í blóðinu og voru búnir að frumsemja heilan haug af efni áður en Bítlarnir tóku til starfa.

Ævisaga Keith Richards er líka hefðbundin að því leyti að þetta er saga um rokkstjörnulíferni, frásögn um brjálæðislegar uppákomur, dóp, fyllerí, framhjáhald, lögbrot, rústuð hótelherbergi; allan hraðann og óreiðuna sem fylgir rokkinu. Það er fullt af krassandi sögum til um Rolling Stones, og hér eru þær sagðar af fumleysi og án nokkurrar tilgerðar. Helsti gallinn er hins vegar sá að flestar þessar sögur hafa ratað á prent áður, enda mikill korpus til af efni um feril þessarar langlífu rokkhljómsveitar. Þeir lesendur sem þekkja þann feril til hlítar græða lítið á fylleríssögunum í þessari bók, og þær taka óþarflega mikið pláss að mínu mati. Keith ritar opinskátt um dópneyslu sína, sem var, eins og kunnugt er, veruleg á áttunda áratugnum. Það er einhver tvöfeldni sem ríkir í þessum lýsingum, í aðra röndina er hér upphafin mynd á vímunni og öllum þeim úrvalsefnum sem Keith lét í sig þegar hann var sem dýpst sokkinn – við erum sannfærð um að þetta hafi verið kókaín, hass og heróín í hæsta gæðaflokki, dúndurstöff, upplifun sem var engu lík. Hins vegar eru þetta lýsingar á þeirri ömurlegu tilveru sem fylgir fíkninni; paranoju, sífelldri eftirvæntingu eftir næsta skammti og ótal harmleikjum. Í sögu Rolling Stones er löng slóð af fólki sem var ekki eins heppið og Keith Richards í þessari baráttu, fólki sem þurfti að lúta í lægra haldi fyrir fíkniefnadjöflinum. Ævisaga Keiths er eins og saga manns sem kemst lífs af úr stríði. Það er þó meiri fengur að þeim köflum sem kalla má tíðarandasögu, en Keith Richards hefur mjög skarpa sýn á það félagslega umhverfi sem rokkið sprettur upp úr og þróast í. Hér hefur hann trúlega notið góðs af samstarfinu við blaðamanninn James Fox, sem er skrifaður sem meðhöfundur verksins. Að einhverju leyti er texti þessarar bókar uppskrifaðar einræður Keiths, þar sem trúlega hefur þurft að fínpússa ýmsa kanta; í bland koma svo viðtöl við samferðamenn hans og glefsur úr dagbókum og bréfum. Formið er, þegar vel er að gáð, sundurlausara en virðist við fyrstu sýn, sem þarf auðvitað ekki að vera ókostur.

Sambandið við Mick Jagger er vitanlega kapítuli út af fyrir sig; sú umfjöllun hefur ratað í ófáar blaðafréttir í Bretlandi, enda skýtur Keith nokkrum föstum skotum að þessum nánasta samstarfsmanni sínum. Þeir kaflar eru dálítið þvingaðir, og maður fær einhvern veginn á tilfinninguna að þeir hafi fyrst og fremst markaðslega fúnksjón, hlutverk stríðninnar hjá prakkaranum Keith Richards er sennilega fyrst og fremst að selja bókina. Þessi ævisaga Keiths er vitanlega vara á markaði og hann leggur nafn sitt við verkið gegn greiðslu (upphæðin sjö milljón dollarar hefur verið nefnd í því samhengi). Keith skrifar að það sé ótalmargt við poppstjörnuhlutverkið sem hann hafi haft óþol á frá upphafi. Mick Jagger valdi aðra leið en hann út úr þeirri krísu. „Mick valdi smjaðrið, sem er næstum því eins og dópið, flótti frá veruleikanum. Ég valdið dópið,“ segir hann einhvers staðar. Þrátt fyrir allt ítrekar hann þó að Mick Jagger standi sér nær en flestir, enda er samband þeirra langlífara en nokkurt annað samband í lífi beggja. „Við erum ekki eins og Norður- og Suður-Kórea, frekar eins og Austur- og Vestur-Berlín.“

Helsti kosturinn við ævisögu Keith Richards er sú ástríðufulla umfjöllun um tónlist sem hér er að finna í nokkrum góðum sprettum. Keith talar af innlifun um tónlistina sem hann hlustaði á sem ungur maður, lögin sem urðu honum innblástur, og svo lögin sem hann samdi sjálfur, hvernig þau eru uppbyggð, hvernig hugmyndin að þeim kviknaði og hvernig hann og Mick Jagger unnu saman við lagasmíðina. Hinn gamalreyndi blúsmaður kemst á gríðarlegt flug í þessum lýsingum, sem eru prýðilegt stoðefni við lögin sjálf, listaverkin sem hafa haldið nafni hans á lofti. Keith Richards sýnir og sannar í þessum köflum að þótt hann sé löngu hættur að geta samið góð rokklög er hann ýmsum kostum gæddur sem listrýnir. Þess vegna er Life, ævisaga Keith Richards, vel þess virði að lesa.

(Víðsjá, 24. mars 2011)

James Carroll: Jerusalem, Jerusalem

Hjalti Ægisson, apríl 15, 2011

Jerúsalem, Jerúsalem er titill nýútkominnar bókar eftir bandaríska rithöfundinn og kaþólikkann James Carroll. Nafn borgarinnar helgu er tvítekið í titlinum, sennilega til þess að undirstrika tvíbenda stöðu hennar í hugarheimi Vesturlanda; Jerúsalem er ekki bara borg heldur líka hugmynd sem hefur lifað og þróast í gegnum allar mestu hræringar á sögulegum tíma. Engin borg líkist Jerúsalem, þar gekk Jesús Kristur um göturnar og þar var hann krossfestur; í fornöld var Jerúsalem skurðpunktur mestu stórvelda heimsins, þar háðu Babýlóníumenn og Assýríumenn örlagarík stríð, sem og Egyptar, Grikkir, Makedóníumenn og Rómverjar. Átökin um Jerúsalem eru einn af rauðu þráðunum í vestrænni siðmenningu. Eyðing borgarinnar árið 70 eftir Krist markaði tímamót í mannkynssögunni og lagði grunninn að nýjum sjálfsskilningi, bæði hjá kristnum mönnum og gyðingum. Þegar musterið í Jerúsalem hafði verið jafnað við jörðu þurfti að skilgreina inntak trúarbragðanna upp á nýtt; fyrir gyðingunum lifði musterið áfram sem minning, fyrir kristnu mönnunum markaði atburðurinn upphafið á hugmyndinni um Krist sem hið nýja musteri, sameinandi afl sem var óháð landsvæðum og kynþáttum. Á miðöldum var eyðing Jerúsalems oft túlkuð sem hefnd fyrir krossfestinguna, Rómaveldi hafi þannig eingöngu verið að framfylgja réttlætinu með þessari óhugnanlegu innrás sem kostaði tugir þúsunda lífið. Saga Jerúsalemsborgar frá upphafi og til okkar daga er saga ofbeldis, sagan um það hvernig mannkynið freistast til að grípa til ofbeldis og koma í veg fyrir að það nái að brjótast út.

James Carroll kom til Jerúsalem í fyrsta sinn sumarið 1973. Hann stóð þá á þrítugu og hafði starfað sem kaþólskur prestur við Háskólann í Boston í fjögur ár. Ferðin hafði vitanlega trúarlegt inntak, Carroll vildi, eins og svo margir bæði fyrr og síðar, fá að upplifa staðinn þar sem frelsarinn lifði og dó, feta í fótspor Krists, anda að sér sama loftinu og hann. Það var einhver einkennilegur samhljómur á milli borgarlífsins og sálarlífs hins unga prests; hvort tveggja var einskær glundroði, enda þótti honum ekki úr vegi að túlka borgarmyndina sem tákn jarðlífsins. Guð kemur til mannanna þegar líf þeirra er óreiðukennt og flókið, og einmitt þannig er Jerúsalem. James Carroll var sonur eins áhrifamesta hershöfðingjans í bandaríska lofthernum, en einlægur friðarsinni engu að síður. Hann hafði tekið virkan þátt í mótmælum gegn stríðinu í Víetnam og starfaði innan vébanda kaþólskrar vinstrihreyfingar sem settu friðarbaráttu á oddinn.

James Carroll

Ferðin til Jerúsalem markaði tímamót í lífi James Carroll, hugljómun er kannski rétta orðið, því það var þarna, í þessari helgustu borg kristinna manna, gyðinga og múslima, sem hann ákvað að láta af preststarfinu og gerast rithöfundur. Á áttunda og níunda áratugnum skrifaði hann fyrst og fremst skáldsögur, en útgefnar sögur hans fylla tuginn. Um og eftir miðjan tíunda áratuginn sneri James Carroll sér hins vegar að ritun fræðibóka, þeirri tegund bókmennta sem hafa haldið nafni hans á lofti. Tengsl trúar og ofbeldis eru höfuðviðfangsefni hans og hann hefur oftar en einu sinni komið illa við kauninn á kaþólsku kirkjunni, þótt hann hafi alla tíð litið á sig sem kaþólikka. Árið 2009 gagnrýndi hann Benedikt sextánda páfa harkalega fyrir blinda bókstafstrú og mannfjandsamlegar áherslur sem eru í engu samræmi við nútímaleg mannréttindi, að hans mati. Tengsl kristinna manna og gyðinga hafa líka verið James Carroll sérstakt hugðarefni í áranna rás, þekktasta rit hans er án vafa bókin Sverð Konstantínusar, sem út kom árið 2001. Þar ritar hann um gyðingahatur og helsta málsvara þess á alþjóðavettvangi í sögu mannkynsins, nánar tiltekið kaþólsku kirkjuna. Að mati Carrolls spratt helförin ekki upp úr engu, heldur var hugmyndafræði kaþólskunnar sá jarðvegur sem Adolf Hitler og fylgismenn hans erjuðu af kappi – án kristinnar trúar og þeirra gilda sem í henni felast hefði helförin aldrei verið möguleg.

Í nýjustu bók James Carroll er fjallað um Jerúsalem, borgina sem Rómverjar lögðu í eyði um það leyti sem guðspjöllin voru skrifuð. Carroll notar hugtakið Jerúsalemsveiki í þessu riti, Jerusalem Fever. Með því  á hann við þá tilhneigingu, sem hefur loðað við borgina, svo langt aftur sem ritaðar heimildir greina, að tengja þessa borg við hvers konar heimsendafantasíur. Í Opinberunarbók Jóhannesar, lokakafla Nýja testamentisins, er himnaríki kallað himnesk Jerúsalem, og öldum saman hafa lýsingar á þessari borg verið eitt helsta viðmiðið í ritum þeirra sem hafa reynt að ímynda sér handanlífið. Jerúsalemveikin hefur alltaf blundað í vestrænni menningu, að mati James Carroll. Kristnir menn og múslimar hafa, ekkert síður en gyðingar, spunnið fjölda sagna um þessa borg, hún er miðlæg í ímyndunarafli og hugmyndakerfi þessara trúarbragða, því þetta er staðurinn sem Guð snerti. Sú hugmynd hefur haft óumræðilegar afleiðingar í mannkynssögunni.

Í landfræðilegum skilningi er Jerúsalem líka mjög sérstök borg, um hana rennur engin á, hún liggur ekki að sjó, heldur er hún byggð á hæðum. James Carroll rekur sögu þessarar hrjóstrugu borgar frá bronsöld til nútímans í bókinni Jerúsalem, Jerúsalem, og það kemur á óvart að þeir eiginleikar sem við eignum henni með hliðsjón af lýsingum Biblíunnar, ná jafnvel lengra aftur en þeir ættfeður Ísraels, sem fjallað er um í fyrstu Mósebók. Fornleifarannsóknir benda til þess að löngu fyrir þann tíma sem lýst er í Biblíunni kunni borgin að hafa verið vettvangur trúarfórna, þar sem mönnum var fórnað á altari til dýrðar guðlegum máttarvöldum. Frá örófi alda hafa hæðirnar í Jerúsalem verið vettvangur táknrænna athafna þar sem trú og ofbeldi blandast á ísmeygilegan hátt. Trúarbrögð gyðinga hefjast á því þegar Guð hafnar ofbeldinu, eins og sagan um fórn Abrahams ber með sér. James Carroll hefur í verkum sínum fjallað um nauðsyn þess að trúað fólk í nútímanum, hvort sem það eru gyðingar, kristnir menn eða múslimar, horfist í augu við þann trúarlega bakgrunn sem liggur ofbeldinu til grundvallar. Möguleikinn á friði í löndunum fyrir botni Miðjarðarhafs getur ekki orðið raunverulegur öðruvísi en með því að gera upp þá ofbeldisfullu sögu sem birtist okkur í sögu Jerúsalemborgar. Á síðustu sextíu árum hafa tvær kynslóðir vaxið úr grasi á Vesturlöndum, fólk sem hefur notið meiri friðar en áður hefur þekkst í mannkynssögunni. Þessi friður sprettur að mati Carrolls af því að stofnanabundinni trú hefur verið hafnað, hún er veikari nú en nokkru sinni áður í Evrópu, og þar með skapast grundvöllur fyrir raunverulegum mannréttindum, afnámi dauðarefsinga og endalokum meiriháttar styrjaldarátaka. James Carroll talar þó ekki fyrir trúleysi í ritum sínum, heldur trúarumbótum, hann krefst þess að trúarstofnanir geri upp sína ofbeldisfullu sögu og bók hans um Jerúsalem er hugsuð sem innlegg í það uppgjör.

(Víðsjá, 17. mars 2011)