Chrétien de Troyes: Percevals saga

Hjalti Ægisson, apríl 14, 2011

Þegar Hegel var búinn að hvíla í gröfinni í eitt ár sat Baldvin Einarsson við skrifborð í Kaupmannahöfn, dró andann djúpt og skrifaði orðið „tíðarandi“, fyrstur Íslendinga. Síðan þá höfum við verið að velta honum fyrir okkur, þessu ólíkindafyrirbæri, tíðarandanum. Tíðarandinn er viðsjárverður, enginn veit alveg í hverju hann felst eða hvar hann er að finna, en samt teljum við okkur þekkja hann þegar við sjáum hann. Þegar skáldið talar til lesandans tölum við um að það „skynji tíðarandann“, eða eitthvað í þeim dúr; við viljum að skáldin svari spurningunni: Hver erum við og hvað erum við að gera hér? En það er hætt við því að fáir hafi erindi sem erfiði, sá sem leggur sig ákaft og meðvitað fram um að koma tíðarandanum til skila í ljóði gæti átt það á hættu að skjóta yfir markið; núið er svo rækilega klemmt á milli fortíðar og framtíðar, milli vonbrigðanna og vonarinnar, að það sést varla. Þess vegna hafa skáldin tilhneigingu til þess að leita aðstoðar hjá kollegum sínum, skrifa gömul ljóð upp á nýtt; þau hugsa með sér að kannski sé tíðarandann einmitt þar að finna, í fortíðinni, jafn þversagnarkennt og það hljómar; rannsóknir sýna nefnilega að það er eitthvað til í klisjunni um endurtekninguna eilífu. Hið nýja getur þess vegna verið mjög gamalt, til dæmis átta hundruð ára.

Núna um daginn gerðust þau merku tíðindi að út kom á íslensku bók, sem heitir Perceval eða Sagan um gralinn. Um er að ræða verk sem var skrifað á fornfrönsku einhvern tímann seint á tólftu öld af manni sem hét Chrétien de Troyes; um höfundinn er lítið vitað og verkið sjálft er engu minni ráðgáta. Það var Ásdís Rósa Magnúsdóttir sem þýddi þessa merkisbók á íslensku og ritaði auk þess greinargóðan formála. Ásdís var að vísu ekki fyrst til að fá hugmyndina, því einhvern tímann fyrir mörghundruð árum var skrifuð saga á íslensku sem var kölluð Percevals saga. Þar er um þýðingu sama verks að ræða, en gamla þýðingin er mjög stílfærð, og töluvert stytt í þokkabót. Nú fáum við loksins að lesa allt verkið í nákvæmri, íslenskri þýðingu, sem er sannkallað fagnaðarefni.

Perceval eða Sagan um gralinn er frásögn um ungan mann sem leggur af stað út í heim til að gerast riddari, þrátt fyrir mótbárur móður sinnar, sem vill með öllum ráðum forða drengnum frá því að lenda í slíkum ævintýrum. Móðurinni verður svo mikið um á kveðjustundinni að hún hnígur niður á dyrahellunni; stráksi hvetur hestinn sinn áfram og hirðir ekki um að gæta að móðurinni, en tilhugsunin um yfirliðið situr sífellt í honum. Loks ákveður hann að fara heim aftur til að gá hvort ekki sé allt í lagi með móður hans. Á leiðinni mætir hann tveimur mönnum sem sitja í báti úti á vatni og veiða fisk. Annar þeirra er Fiskikóngurinn, sá særði leiðtogi, sem er fótlama og getur hvorki setið hest né barist í orustu. Drengnum er boðið í veislu í höll Fiskikóngsins þar sem mikill og fagur borðbúnaður er borinn fram. Daginn eftir er drengurinn einn í höllinni, allir íbúarnir virðast horfnir, svo hann heldur sína leið. Niðurlag sögunnar er dálítið óljóst, það er næstum öruggt að höfundurinn hefur dáið frá verkinu og því ekki náð að leiða það til lykta. Efniviðurinn hitti þó svo sannarlega í mark, því a.m.k. fjórir aðrir miðaldahöfundar tóku upp þráðinn þar sem Chrétien sleppti honum og bjuggu til framhald á söguna. Einn þeirra var Robert de Boron, sem lagði alveg sérstaka merkingu í einn diskinn sem var borinn fram í veislu Fiskikóngsins hjá Chrétien. Robert breytti disknum reyndar í bikar, og þannig varð til goðsögnin um hinn heilaga gral. Trúarlegt vægi sagnaefnisins jókst þannig smám saman, og sennilega hafa lesendur í lok tólftu aldar þóst sjá tíðarandann í þessum sagnaheimi; verk Chrétiens lýsir flóknum siðferðisspurningum, og þótt sagan sé einföld gefur hún sífellt tilefni til nýrra vangaveltna.

Um það leyti sem Chrétien lést frá sínu ókláraða verki misstu kristnir menn landið helga í hendur múslima, og í kjölfarið rúllaði þriðja krossferðin í gang. Einhverjir vildu túlka gralinn sem uppbót fyrir þennan missi, sem sýnir hversu mikill vilji var fyrir hendi til að láta hið brotakennda verk Chrétiens ganga upp. Það er eins og þessi saga hrópi á túlkanir, viðbætur og framhaldsskrif, enda hefur hún verið í endursköpun allar götur síðan. Sennilega er það bara tímaspursmál hvenær íslenska bókmenntasamfélagið tekur við sér og framleiðir afurð sem er innblásin af sögunni, í því skyni að lýsa tíðarandanum, því Sagan um gralinn hefur sjaldan verið eins aðkallandi og nú, allténd í efnahagslegu samhengi – ekki satt? Þegar T.S. Eliot tók að sér að lýsa ástandinu í Evrópu eftir fyrri heimsstyrjöld naut hann góðs af því að þekkja söguna um Fiskikónginn. Útkoman úr þeim lestri var Eyðilandið, viðbragð við hruninni heimsmynd og enn eitt dæmið um það hvernig efniviður Chrétien de Troyes gefur skáldum færi á að yrkja tíðarandaljóð. Samkvæmt hefðinni er Fiskikóngurinn særður og því ríkir eilíf auðn í ríki hans, grösin vaxa ekki og engir ávextir spretta á trjánum. Í raun á hvaða íslenskt skáld sem er leikinn og ætti að skella upp taflinu sem fyrst; ef útgáfa íslenskrar þýðingar á Sögunni um gralinn er ekki tilefni til þess að bera brotin að rústunum, þá bara veit ég ekki hvað. Ef eitthvert skáld er að hlusta vil ég bara taka það fram í lokin, til að fyrirbyggja allan misskilning, að það er hverjum sem er frjálst að stela hugmyndinni, ég óska góðs gengis og lofa að reyna að mæta á Bessastaði þegar þér verða afhent íslensku bókmenntaverðlaunin.

(Víðsjá, 20. janúar 2010)

Ian McEwan: Solar

Hjalti Ægisson, apríl 14, 2011

„Ímyndum okkur að á vegi okkar verði maður sem stendur í skógarjaðri í hellirigningu. Hann heldur á öxi í hendinni og er að höggva trén til þess að geta sogið safann úr trjábolunum. Það eru nokkrir sopar af safa í hverju tré. Allt í kringum þennan mann blasir við eyðilegging, dauð tré, það heyrist enginn fuglasöngur, og maðurinn veit að skógurinn er að hverfa. Af hverju hallar hann ekki höfðinu aftur á bak og drekkur regnvatnið? Af því að hann er sérfræðingur í að höggva tré, hann hefur alltaf gert þetta svona; hann er fullur tortryggni í garð fólks sem hvetur til regndrykkju.“ Þessa ímynduðu frásögn er að finna í skáldsögunni Solar, nýjustu bók breska rithöfundarins Ian McEwan, sem kom út í fyrra. Sá sem hér talar er eðlisfræðingurinn Michael Beard, nóbelsverðlaunahafi, kvennabósi, tækifærissinni – ein af þessum hefðbundnu andhetjum sem eru svo víða á kreiki í skáldsögum McEwans. Beard stendur frammi fyrir hópi fjárfesta í orkugeiranum á ráðstefnu um loftslagsmál, og hefur tekið að sér það erfiða verkefni að sannfæra hópinn um ágæti þess að veita fé í rannsóknir á sólarorku. Dæmisagan sem hann segir fjallar um ástand orkumála í samtímanum: Maðurinn með öxina er mannkynið, trén eru olíuauðlindir heimsins og rigningin er sólarljósið. „Með því að virkja lítið brot af eyðimörkum heimsins getum við haldið allri siðmenningu veraldarinnar gangandi,“ segir Michael Beard; „Enginn getur þjóðnýtt sólarljósið eða fengið einkaleyfi á því.“ „Með því að virkja allt það sólarljós sem fellur á jörðina í eina klukkustund væri hægt að fullnægja orkuþörf allrar heimsbyggðarinnar í eitt ár.“

Ian McEwan er samfélagslega meðvitaður höfundur; í fyrri verkum sínum hefur hann oft tekið afmörkuð, samfélagsleg málefni úr sögu og samtíma til umfjöllunar – breska fjölmiðlabransann í bókinni Amsterdam, mótmælin gegn Íraksstríðinu í Laugardegi, kynlífsbyltinguna í Brúðkaupsnóttinni. Í nýjustu skáldsögu sinni beinir hann svo sjónum sínum að einum umdeildasta málaflokki okkar tíma, nánar tiltekið loftslagsmálum. Aðalpersóna skáldsögunnar Solar er vísindamaðurinn Michael Beard, lágvaxinn og feitlaginn karlmaður á sextugsaldri sem er í þann mund að skilja við fimmtu eiginkonu sína þegar sagan hefst. Beard má muna fífil sinn fegurri, ferill hans staðnaði um það leyti sem hann fékk nóbelsverðlaun, tveimur áratugum áður; síðan þá hefur hann varla hugsað frumlega hugsun og fyrst og fremst lifað á fornri frægð. Hann er forstöðumaður rannsóknarstofnunar sem er ómarkviss og afkastalítil í faglegum skilningi, eins konar gæluverkefni sem Blair-stjórnin hefur komið á laggirnar til þess að almenningur haldi að hún sé að gera eitthvað af viti til að sporna gegn loftslagsvandanum. Michael Beard er fyrst og fremst silkihúfa, nafn hans er umlukið töfraljóma í boði sænsku nóbelsakademíunnar, svo að honum lætur vel að útvega fjárveitingar, en honum hefur ekki tekist að halda í við þróun mála á fræðisviðinu; nýjustu rannsóknirnar eru honum framandi, enda hefur hann haft um nóg annað að hugsa í gegnum tíðina við að halda fram hjá eiginkonum sínum, einni af annarri. Að þessu sinni er staðan þó önnur; þegar Patrice, fimmta eiginkona Michaels kemst að því að hann hefur verið henni ótrúr svarar hún í sömu mynt og upphefur ástarsamband með húsasmiðnum sem þau hjónin hafa fengið til viðhaldsverkefna í íbúð sinni. Michael lendir í hlutverki kokkálsins í fyrsta sinn á ævinni, og upplifir gríðarlega höfnun og vanlíðan af þeim sökum. Í vinnunni situr hann svo uppi með Tom Aldous, ungan og upprennandi vísindamann, eldhuga sem hefur byggt megnið af rannsóknum sínum á skrifum Michaels. Tom er róttækur umhverfissinni, trúir ekki á þær smáskammtalækningar sem eru iðkaðar innan stofnanarinnar en leggur allt sitt traust á þá möguleika sem sólarorkan hefur upp á að bjóða. Einn daginn atvikast það svo að Michael Beard fær einstakt tækifæri til að slá tvær flugur í einu höggi, jafna um elskhuga eiginkonu sinnar og láta starfsferil sjálfs sín ganga í endurnýjun lífdaga.

Skáldsagan Solar er saga um það hvernig sérgæðingsháttur og persónulegur metnaður getur hindrað að mikilvægar hugmyndir komist til framkvæmda. Umræðan um loftslagsmál hefur á undanförnum árum orðið undirstaða allmargra skáldverka. Tilhneigingin í þeirri deild hefur verið í átt til æsingaskrifa, svipað og í orðræðunni almennt, en sérstaða þessarar nýjustu skáldsögu Ian McEwan, samanborið við aðrar skáldaðar frásagnir sem byggja á umræðunni um hlýnun jarðar, er sú að hér eru ekki felldir neinir dómar um réttmæti eða sannleiksgildi vísindarannsókna. McEwan gengst ekki inn á þá vanabundnu, siðferðilegu tvenndarhugsun sem einkennir alla umfjöllun um þessi mál, en Solar er líka nýstárleg í höfundarverki hans sjálfs að því leyti að hér leyfir hann sér meira frelsi á hinu kómíska sviði. Michael Beard er allt að því grótesk persóna, mikið er gert úr óhóflegu vaxtarlagi hans og taumleysi í kvennamálum, og hann gerist sekur um alls konar vafasamt athæfi, lygar fyrir dómstólum og ritstuld, svo nokkuð sé nefnt. Hér er meiri galsi en við eigum að venjast úr bókum McEwan, atvikið sem verður vendipunkturinn í lífi Beards er hrein tilviljun og orkar næstum eins og atriði úr teiknimynd. Ljóst er að hér er mikil rannsóknarvinna að baki, McEwan hefur sett sig rækilega inn í starfsumhverfi vísindamanna og skilyrðin sem þeim eru búin í fjölmiðlamiðuðu stjórnmálaumhverfi. Pólitísk rétthugsun á sviði kynjabaráttu fær líka sinn skammt af umfjöllun, í kafla sem virðist þó falla illa að heildarmynd verksins. McEwan er einn af fremstu rithöfundum Bretlands á okkar tíð, og það kemur því ekki á óvart að skáldsagan Solar samanstandi af nokkrum lipurlega skrifuðum senum. Vandinn er þó sá hvernig atriðunum er raðað saman; sú úrvinnsla er ekki alltaf sannfærandi og því má segja að bygging bókarinnar sé næsta losaraleg. Aukapersónurnar eru heldur ekki sérlega rismiklar, hálfgerðar steríótýpur, líkt og Beard sjálfur. Skáldsagan Solar er þó allrar athygli verð, því þótt heildarútkoman sé takmörkuð ber texti McEwans ávallt vott um mikinn hagleik, hugmyndaauðgin er söm við sig. Útkoman er forvitnileg tilraun, hófstilltur og fágaður ærslaleikur með vitsmunalegu ívafi, paródísk úttekt á þeim absúrdisma sem blundar svo grunnt undir kaldhömruðu yfirborðinu á menningu og valdastofnunum 21. aldarinnar.

(Víðsjá, 13. janúar 2011)

Dante: Gleðileikurinn guðdómlegi

Hjalti Ægisson, apríl 14, 2011

Erlingur E. Halldórsson er eins konar stofnun í íslensku bókmenntalífi; veldi, liggur mér við að segja. Síðustu tvo áratugina hafa runnið frá honum þýðingar á stórvirkjum heimsbókmenntanna, og nú er svo komið að þeir Íslendingar sem vilja koma sér upp lágmarksþekkingu á  vestrænni bókmenntasögu geta vart komist hjá því að kynna sér verk Erlings, að því gefnu að fólk vilji lesa þessi verk á sínu tungumáli. Erlingur hefur þýtt verk frá fornöld, miðöldum og endurreisnartímanum, og nú á dögunum kom út þýðing hans á því bókmenntaverki sem er allajafna talið kjarninn í vestrænni menningu á hámiðöldum, eins konar lykill að heimsmynd kaþólsku kirkjunnar og þar með eitt áhrifamesta verk síðari alda. Þetta er Gleðileikurinn guðdómlegi eftir flórentínska skáldið Dante Alighieri, ljóð sem er ritað á ítölsku í upphafi fjórtándu aldar, eitt þeirra verka sem markar raunverulegt upphaf bókmenntasköpunar á þjóðtungum. Frá og með rómantíkinni má segja að kunnátta í þessu verki Dantes verði veigamikill þáttur í fagurfræðilegu uppeldi fólks á Vesturlöndum. Allmörg stórskáld á 19. og 20. öld spreyta sig á því að þýða Gleðileikinn á sitt móðurmál að hluta eða í heild; Shelley í Bretlandi, Púshkín í Rússlandi, Stefan George í Þýskalandi og Longfellow í Ameríku. Fyrsti maðurinn sem þýddi Dante á íslensku svo vitað sé var Gísli Brynjúlfsson, það mun hafa verið í desember 1851 sem hann þýddi nokkrar línur úr Inferno 3 og Paradiso 33. Gísli fylgdi fordæmi Jóns á Bægisá og beitti fornyrðislagi, en nærvera Dantes í íslenskum bókmenntum hafði að vísu hafist nokkrum árum fyrr með Gunnarshólma Jónasar Hallgrímssonar, sem er að stærstum hluta ort undir terzínuhætti, bragarhætti Dantes.

Erlingur Halldórsson kýs að þýða Gleðileikinn á óbundið mál, og er sú ákvörðun um margt skynsamleg, hér er lögð áhersla á nákvæmni umfram áhrif. Þetta er sama leið og Erlingur fór í þýðingu sinni á Kantaraborgarsögum Chaucers, öðru 14. aldar verki sem er ritað á bundnu máli en þýtt á prósa. Þýðingin er af þessum sökum mjög gagnleg öllum þeim sem vilja komast nálægt hinum upphaflega texta Dantes; sem stuðningur við frumtextann er hin nýja þýðing Erlings því ómetanleg. Ekki spillir að línunúmer eru prentuð á spássíum og hægt að hafa þau til viðmiðunar þegar flett er upp í ítölskum útgáfum. En öllum listrænum ákvörðunum fylgja vissir annmarkar, þegar einar dyr opnast er hætt við því að aðrar lokist. Erlingur leggur höfuðáherslu á að þýða beint og nákvæmt, sem getur vitanlega ekki talist galli út af fyrir sig, en á móti kemur að lítið svigrúm er eftir fyrir nýstárlega málnotkun, tilraunastarfsemi í myndmáli eða frávik frá hinni upphaflegu hugsun. Orðaröðin hjá Erlingi er til að mynda iðulega mjög nálægt texta Dantes sjálfs, og fyrir vikið er hún sums staðar ekki alveg átakalaus á íslensku. Í samræðuköflum verður þetta dálítið áberandi, Dante notar víða fasta frasa í upphafi ljóðlína, einfaldlega vegna þess að hrynjandin krefst þess. Þetta eru orðasambönd á borð við: „Ed elli a me,“ sem þýðir bókstaflega: „Og hann við mig.“ Og það er einmitt þannig sem Erlingur þýðir þetta í flestum tilvikum. Kannski hefði það orðið meira leikandi að umorða þessar sviðsleiðbeiningar, vefja þær til dæmis inn í setninguna miðja, í því skyni að láta orðfærið hljóma eðlilegra, svona fyrst textinn er orðinn prósi á annað borð og þær takmarkanir sem bragarhátturinn hefur í för með sér skipta ekki lengur máli.

Orðaval hjá Erlingi er að sama skapi umdeilanlegt þegar hin stranga nákvæmni hans er höfð í huga. Í hinum frægu upphafsorðum, þar sem Dante lýsir því hvernig hann hefur villst í dimmum skógi, talar Erlingur um „veginn sem liggur beint“, og þýðir þar „la dritta via“. Guðmundur Böðvarsson steig feti lengra frá upphaflegu merkingunni í þýðingu sinni sem út kom 1968, og þýddi þetta sem „þann stíg, er skyldi ég fara“. Erlingur gengur með öðrum orðum skemmra í því að afkóða þá allegóríu sem er ríkjandi í verkinu, en það telst væntanlega kostur að margra mati. Nánari samanburður á þýðingum Erlings og Guðmundar leiðir ýmislegt forvitnilegt í ljós, og vonandi mun einhver rannsaka það mál til hlítar fyrr en seinna. Lokaorð Virgils í ljóðinu koma fyrir í 27. þætti Purgatorio, ferðalangurinn Dante er þá orðinn klár í að rísa upp til himna og berja augum dýrðina sem þar býr. Virgill veitir honum þá kórónu og mítur yfir sjálfum sér, Dante er sem sagt orðinn siðferðilega stöðugur og fær um að hafa taumhald á eigin hvötum, hugsunum og tilfinningum. Hjá Guðmundi segir Virgill: „Yfir þig sjálfan krýni ég þig og vígi,“ en hjá Erlingi hljómar þetta svona: „ég krýni þig herra sjálfs þín, og set á þig mítur.“ Ég hallast að því að tvenndarhugsunin sé skýrari í hinni nýju þýðingu Erlings, hér byggist líkingin vitanlega á tilvísun til þeirra átaka sem voru mál málanna á fjórtándu öld, þ.e.a.s. átakanna á milli keisara og páfa. Míturinn er skýrt tákn biskupa og páfa, en sögnin „að vígja“ hefur mun almennari skírskotun. Á stöku stað þykir mér þó sem hin skilyrðislausa tryggð Erlings við texta Dantes verði þýðingunni fjötur um fót. Í 26. þætti Vítis finnum við t.a.m. hvatningarræðu Ódysseifs til manna sinna, hann telur í þá kjark að halda ævintýraleitinni áfram og höfðar til þeirrar húmanísku hugmyndar að maðurinn sé mælikvarði allra hluta og þekkingarleitin sé hans hlutverk. „Fatti non foste a viver come bruti,“ segir Ódysseifur: „Þið voruð ekki skaptir til að lifa sem skynlausar skepnur, heldur til að sækjast eftir verðleikum og þekkingu,“ „ma per seguir virtute e canoscenza“. Ódysseifur fullvissar fylgdarsveina sína um að þetta sé ástæðan fyrir því að þeir voru bornir í þennan heim: „Hugleiðið vel uppruna ykkar,“ – „Considerate la vostra semenza“. Orðið „semenza“ þýðir bókstaflega „sæði“, en er einfaldlega tákn um uppruna og hlutverk. Erlingur þýðir þetta svo: „Hugleiðið vel sæðið sem leiddi til fæðingar ykkar,“ sem er óþarfa nákvæmni að mínu mati, og einkum til þess fallið að gera frásögnina á þessu tilfinningaþrungna augnabliki þyngri í vöfum.

Með hinni nýju þýðingu sinni á Gleðileiknum guðdómlega hefur Erlingur Halldórsson unnið enn eitt þrekvirkið í því skyni að færa samlöndum sínum brot af því besta af gnægtaborði heimsbókmenntanna. Það er í raun ótrúlegt að engum skuli fyrr hafa auðnast að gera íslenska heildarþýðingu á þessu mikilvæga ljóði, og því tímabært að fá þennan kærkomna grip í hendur. Góð bók hefði þó sannarlega orðið enn betri ef formáli og skýringar hefðu verið rækilegri en raunin er, skýringarnar eru raunar kallaðar „athugasemdir“, sem telst líklega réttnefni. Athugasemdirnar einkennast víða af einföldunum og fremur óljósum heimildavísunum, gjarnan spjallkenndum. Mestu máli skiptir þó að það er sterkur  heildarsvipur á þessari þýðingu, sem er vel frambærileg og mun gagnast vel sem inngangur fyrir alla þá sem vilja kynna sér undraveröld Dantes og ítalskra miðalda.

(Víðsjá, 22. desember 2010)

Sigríður Pétursdóttir: Geislaþræðir

Hjalti Ægisson, apríl 14, 2011

Klisjan um yfirvofandi dauða bókarinnar varð til löngu á undan internetinu. Hugmyndina bar á góma hérlendis í tengslum við samdrátt í bóksölu snemma á níunda áratugnum, og sennilega miklu fyrr í tengslum við eitthvað allt annað. Á seinni árum höfum við svo mátt venjast því að hugmyndinni sé slengt fram í hálfkæringi til að lýsa gamaldags eða úreltum viðhorfum; þetta er oft sett fram í dylgjustíl, sagt að „margir telji“ að dauði bókarinnar sé á næsta leiti, þetta sé „mál manna“ eða eitthvað í svipuðum dúr. Á eftir fylgir svo sú niðurstaða að þetta sé augljóslega rangt, bækur hafi aldrei verið vinsælli en núna og allar bölsýnisspár séu óþarfar. Við þetta má svo bæta einu sem vill stundum gleymast, en það er sú staðreynd að það er ekki eingöngu miðillinn sjálfur sem hefur staðið óhaggaður þrátt fyrir hið nýja og rafræna textasamfélag, heldur hafa hefðbundin bókmenntaform tekið furðu litlum breytingum eftir tilkomu internetsins. Þetta á sér sennilega þá skýringu helsta að internetið hefur sín eigin form sem eiga sína sjálfstæðu tilvist og eru ekki annað en viðbót við eldri form á borð við skáldsögur, leikrit eða ljóð. Hefðbundnar, útgefnar skáldsögur hafa ekki tekið neinum grundvallarbreytingum með internetinu, þótt stundum sé reynt að miðla netrænum raunveruleika í bókarformi.

Bókin Geislaþræðir eftir Sigríði Pétursdóttur er safn sagna sem fjalla um samskipti fólks á internetinu, nánar tiltekið í gegnum tölvupóst. Lesandinn fær að gægjast í póstsamskipti persónanna og þannig tekst Sigríði að skapa töluverða nánd við hugarheim fólksins sem hér er til umfjöllunar. Þetta er kunnuglegt trix úr smiðju átjándu aldar höfunda á borð við Rousseau og Samuel Richardson, enda bréfaskáldsagan mjög rótgróið form. Það felst ákveðið raunsæi í því að nota sendibréfið sem grundvöll játninga og vettvang til að fjalla um leyndarmál sem eiga ekki erindi út í hið opinbera líf. Í fljótu bragði er ekki að sjá að hin rafræna vídd breyti nokkru hér um – í Geislaþráðum eru sagðar sögur um leyndarmál, unglingsstúlkan Hulda skrifast á við aldraða konu í Ástralíu og játar fyrir henni að hún sé ólétt, þótt hún sé ekki enn búin að segja foreldrum sínum frá því. Smiðurinn Halldór, sem er nýbúinn að missa konuna sína, fær póst frá Berglindi, sem tilkynnir honum að hún viti nokkuð sem hann ekki veit um hina nýlátnu eiginkonu. Aðdráttarafl þessara sagna byggir á vissri gægjuþörf, við verðum vitni að einhverju sem okkur er ekki ætlað að vita.

Sögurnar eru fastar í forminu, aðalpersónurnar eru nær alltaf tvær í hverri sögu, þótt vitanlega séu fleiri nefndir án þess að fá orðið í póstinum. Listræna blekkingin í frásögninni felst meðal annars í því að hér eru það oftar en ekki manneskjur af tveimur þjóðernum sem skrifast á; það má því ímynda sér að margir af póstunum séu ritaðir á ensku á hinu raunverulega sögusviði og þeir birtist okkur því í þessari bók sem þýðingar. Þetta er auðvitað algjört aukaatriði, en tengist einum helsta veikleika verksins, sem er einsleitni í stílnum; manneskjurnar sem hér hafa orðið líkjast hver annarri og persónusköpunin fer ekki fram í málnotkun nema að mjög takmörkuðu leyti. Þær fáu tilraunir sem þó eru gerðar eru dálítið ómarkvissar – gelgjulegt málfar unglingsstúlkunnar í fyrstu sögunni virkar til að mynda ekki beint sannfærandi. Fyrir vikið þurfa þessar sögur að treysta alfarið á fléttuna, óvæntar uppljóstranir og vangaveltur sögupersónanna um lífið og tilveruna. Þetta er í flestum tilvikum leyst átakalaust af hendi; Sigríður setur markið svo sem ekki hátt en slær heldur ekki margar feilnótur fyrir vikið. Sögurnar í Geislaþráðum eru sjálfstæðar og ótengdar smásögur, sem tengjast að vissu leyti á fleiri vegu en með póstforminu, hér eru stöku þematískar tengingar þegar vel er að gáð, en að öðru leyti er textinn mestmegnis á yfirborðinu. Þetta eru glefsur úr hversdagslífi, gægjur inn á hið persónulega og sálræna svið sem dylst undir niðri.

Geislaþræðir er safn sagna sem eru læsilegar og ganga að flestu leyti upp miðað við þær forsendur sem höfundurinn gefur sér, en samt er eins og eitthvað vanti. Smásagnaformið hefur upp á margt að bjóða sem lengri sögur geta ekki leyft sér. Lesandinn hefur allajafna meiri yfirsýn við lestur smásagna, hann les textann venjulega með færri hléum, stundum í einni striklotu. Þannig geta smásögur haft beinni áhrif en langar skáldsögur, þær geta löðrungað lesandann með sterkri hugmynd, litríkri persónu eða áhrifamikilli lýsingu á andrúmslofti. Þetta er sá skóli smásögunnar sem er stundum kenndur við Edgar Allan Poe, en að hans mati var mikilvægt að smásögur væru ekki langar, heildaráhrifin skiptu miklu máli og höfundurinn átti að stefna að því að hreyfa við lesandanum án þess að þreyta hann með of löngu máli. Þetta er auðvitað ekki eina mögulega formgerð smásögunnar, smásögur geta líka verið ljóðrænar og þar með tíðindalitlar í frásagnarfræðilegum skilningi. Í slíkum tilvikum hlýtur lesandinn þó að gera kröfu um að stíll og málnotkun séu það sem gerir sögurnar eftirsóknarverðar til lestrar, og þar má segja að sögunum í Geislaþráðum fatist flugið. Sem úttekt á netvæddum veruleika og lýsing á þeim breyttu hefðum sem ríkja í mannlegum samskiptum á heimi tölvupóstsins eru engin ný tíðindi fólgin í þessum sögum. En bókmenntir geta vitaskuld verið einhvers virði þótt þær beri engin ný tíðindi, og það sem gerir bókina Geislaþræði þess virði að lesa er sú notalega og mannlega áhersla sem hér er ríkjandi í persónulýsingum. Sigríður Pétursdóttir segir hér ljúfar sögur um vonina sem kvíða hrindir þótt lífsleiðin sé stundum þyrnum stráð. Bókin Geislaþræðir er áminning um sáluhjálpina sem getur falist í samskiptum fólks, kunnugra jafnt sem ókunnugra, og að því leyti má segja að til nokkurs sé unnið með lestrinum.

(Víðsjá, 8. desember 2010)