David Foster Wallace: The Pale King

Hjalti Ægisson, september 20, 2011

Það er eitthvað í tíðarandanum sem kallar á stórar og breiðar skáldsögur, hnausþykka doðranta upp á mörghundruð síður. Slíkar bækur hafa einhvern óútskýranlegan töframátt, þær standa eins og bautasteinar í bókabúðunum þar sem þær eru hafðar til sölu, voldug áminning um að bókmenntirnar skipti enn þá máli, hafi enn þá eitthvað fram að færa. Í okkar netvædda veruleika, þar sem lestur gengur fyrst og fremst út á að fleyta yfirborðið og stikla af einum hálfmeltum bloggpistli til þess næsta – í þannig heimi er skáldsagan áskorun. Þegar ég fletti 2666 eftir Roberto Bolano í fyrsta sinn kviknuðu strax hjá mér vangaveltur um það hvort ég væri maður eða mús, hvort ég hefði í raun burði til að takast á við þennan svakalega múrstein sem bókin er. Hugur minn er svo vanur að flögra um á internetinu að ég þarf að hafa mig allan fram við til að klára heila bók, svo ekki sé talað um þessar tröllvöxnu skáldsögur sem eru iðulega túlkaðar sem flaggskip sagnabókmennta á 21. öld. Skáldsagan Frelsi, Freedom, eftir Jonathan Franzen, er annað dæmi um svona bók – mikið verk sem endurspeglar mikla sagnagáfu. Að því er varðar anglóameríska bókmenntakerfið og væntingar lesenda má segja að það hafi orðið umskipti frá því sem tíðkaðist fyrir þrjátíu árum þegar rithöfundar skrifuðu tálgaðar setningar, smásagan naut vinsælda og mínimalismi að hætti Raymonds Carver var það sem þótti líklegast til virðingarauka.

Í vor birtist skáldsagan The Pale King, síðasta verk bandaríska rithöfundarins David Foster Wallace, sem lést fyrir þremur árum. Þessarar bókar hefur verið beðið með nokkurri eftirvæntingu vestanhafs undanfarin misseri, enda hafði Wallace unnið að henni í átta ár og stundum vísað til hennar beint eða óbeint í viðtölum og greinaskrifum. Wallace var að margra mati einn fremsti höfundur sinnar kynslóðar, fæddur 1962, sama ár og Chuck Palahniuk og Javier Cercas, svo einhverjir séu nefndir. Wallace var sískrifandi og eftir hann liggur allnokkur fjöldi bóka. Sú sem hefur helst haldið nafni hans á lofti hingað til er skáldsagan Endalaust grín, Infinite Jest, sem kom út 1996. Sú saga gerist í nálægri framtíð og fjallar meðal annars um kvikmynd, gamanmynd sem er svo óstjórnlega skemmtileg að áhorfendur bókstaflega sogast inn í hana, dofna og missa áhuga á öllu öðru en því að horfa. Infinite Jest er flókin saga og það er hreint ekki auðvelt að henda reiður á því um hvað hún fjallar, en á einhverju plani er þetta óður David Foster Wallace til skemmtanabransans, vefur hugleiðinga um afþreyinguna og gildi hennar í lífi okkar. Í nýju bókinni, The Pale King, má segja að hann snúi taflinu við, því hér er fjallað um leiðann, það viðkvæma og tárvota skrímsli, sem franska ljóðskáldið Baudelaire lofsöng í ávarpi sínu til lesandans, fremst í ljóðabókinni Blóm hins illa, um miðja nítjándu öld.

Það er ættarmót með þeim Baudelaire og David Foster Wallace; báðir lýsa föllnum heimi þar sem maðurinn eltist í sífelldu við sínar eigin nautnir til að þurfa ekki að horfa inn í hyldýpið sem blundar innra með honum sjálfum. The Pale King gerist árið 1985 og sögusviðið er skattstofan í smábænum Peoria í Illinois, bæ þar sem íbúafjöldinn er svipaður og í Reykjavík. Á þessum stað vinnur fjöldi fólks í umhverfi sem er eins þurrt og ómanneskjulegt og hugsast getur. Eftir því sem sögunni vindur fram fáum við að kynnast þessu fólki, hvaðan það kemur, hvert það stefnir og hvaða hugmyndir það hefur um eigið hlutskipti. Og sínum augum lítur hver silfrið; einn lítur svo á að vinna við skattskýrslur sé rökrétt lausn á þessari yfirþyrmandi flækju sem lífið er, viðleitni til að koma skipulagi á óreiðu. Annar lítur á starfið sem þolraun: „Það að fúnkera í umhverfi þar sem allt lífrænt og mannlegt hefur verið útilokað, er lykillinn að nútímalífi,“ segir hún, þessi nafnlausa persóna. „Ef þú ert ónæmur fyrir leiðanum, þá eru þér allir vegir færir.“ David Foster Wallace velti því fyrir sér einhvers staðar hvers vegna leiðinn sé svo nátengdur andlegum sársauka í hugum flestra. „Kannski er skýringin sú að það sem okkur finnst leiðinlegt og niðurdrepandi býr ekki yfir nægilegri örvun til að leiða hugann frá einhverjum öðrum og dýpri sársauka sem er alltaf til staðar.“

David Foster Wallace stytti sér aldur 12. september 2008, helgina sem Lehmann Brothers urðu gjaldþrota, nokkrum dögum áður en íslenska ríkið þjóðnýtti Glitni. Skáldsagan The Pale King verður alltaf tengd þessari staðreynd; sumir gagnrýnendur hafa jafnvel reynt að ímynda sér að það séu einhver orsakatengsl á milli sjálfsvígsins og þeirrar flækju sem verkið var orðið í höndunum á höfundinum þegar hann kvaddi þennan heim; ógöngur í lífinu hljóti þannig að endurspegla ógöngur á sviði sköpunarinnar. David Foster Wallace barðist við þunglyndi árum saman, en hitt er þó víst að hann átti alltaf í mestu örðugleikum með að klára að skrifa bækurnar sínar. The Pale King er sett saman úr ógrynni handrita, tölvuskjala, dagbóka og minnismiða, efni sem var vel á annað þúsund síður í prentuðum texta, rúmlega þrjúhundruð kaflar. Það kom í hlut útgefandans, Michael Pietsch, að raða brotunum saman, grisja, koma skikki á textann og gefa hann út sem samstæða heild.

Þrátt fyrir þetta er The Pale King alls ekki rökrétt bók, enda er það ekki markmið hennar. Wallace átti sjálfur til að líkja verkum sínum við fellibyl: Þau hrifsa upp hvað sem fyrir verður og þyrla því upp í botnlausa og glundroðakennda hringiðu. Sumir kaflarnir geta staðið sjálfstætt, og það hvernig þeir tengjast hverjir öðrum er að miklu leyti undir túlkun lesandans komið. Þetta er ein af þessum bókum þar sem maður á í mesta basli með að gera upp við sig hvort útkoman sé leiftrandi snilld eða tilgerðarlegt málæði. Kannski var það einmitt þannig sem fólki leið árið 1922 þegar Ódysseifur eftir James Joyce kom út – sögulega fjarlægðin gerir okkur núna kleift að afgreiða þá bók sem stórvirki. The Pale King er enn þá ráðgáta í þessum skilningi, og hún gerir sannarlega kröfur til lesandans. Wallace lagðist í umfangsmikla rannsóknarvinnu á meðan á skriftunum stóð, hann sat t.a.m. námskeið um skatta og bókhald til að geta fjallað um efnið á nógu sannfærandi hátt. Það er öruggt að Wallace var að fara eitthvert með þessu verki, en hvert hann var að fara er alls ekki ljóst. Nú í sumar hefur fjöldi lesenda farið höndum um bókina, brotið heilann og tjáð sig um hugmyndaheim hennar í rituðu máli. Flestir eru sammála um að þetta sé ekki skemmtileg bók í hefðbundnum skilningi, en það sé þó eitthvað sérlega heillandi við að kynnast öllu fólkinu sem hér birtist og hverfur með litlum eða engum fyrirvara. The Pale King er lokapunktur á ferli höfundar sem hefur þegar fengið útnefningu sem brautryðjandi í bandarískum sagnabókmenntum. Hvort sú skilgreining er réttmæt verður svo einfaldlega að koma í ljós.

(Víðsjá, 4. ágúst 2011)

Téa Obreht: The Tiger's Wife

Hjalti Ægisson, september 20, 2011

Nú í haust verða fimmtíu ár liðin frá því að júgóslavneski rithöfundurinn Ivo Andric hlaut bókmenntaverðlaun Nóbels. Í þakkarræðunni sem Andric hélt þegar hann tók við verðlaununum sagði hann meðal annars: „Stundum mætti sannfærast um að frá því að mannkynið vaknaði til vitundar um sjálft sig hafi það verið að segja sjálfu sér sömu söguna öld eftir öld, þó í óendanlega mörgum tilbrigðum, í takt við eigin andardrátt og hjartslátt. Og segja má að eftir fordæmi hinnar goðsagnakenndu og málsnjöllu Sjerasade sé það hlutverk þessarar sögu að bægja böðlinum frá, að tefja fyrir þeim óumflýjanlega úrskurði sem ógnar okkur, og að framlengja tálsýn lífsins og tímans.“

Það er ljóst að hér talar rithöfundur sem er meðvitaður um sitt eigið, pólitíska hlutverk. Andric líkir starfi sagnaskáldsins við úrræði persnesku prinsessunnar Sjerasade í Þúsund og einni nótt, stúlkunnar sem frestaði eigin aftöku með því að segja konunginum sögur á hverju kvöldi. Ekkert er fullyrt í rökstuðningi Nóbelsnefndarinnar um pólitískan tilgang Ivo Andric sem rithöfundar, enda slík umræða kannski ekki við hæfi í því samhengi. Í seinni tíð er sú túlkun þó almennt viðurkennd að Andric hafi haft eitt markmið umfram önnur með bókum sínum. Þetta markmið var eining Júgóslavíu, sú viðleitni að halda þjóðum Balkanskaga sameinuðum í einu ríki og tryggja þannig frið á svæðinu. Sameinuð Júgóslavía var líka hagsmunamál Vesturveldanna mestalla 20. öldina, fyrst sem mótvægi við nasismann í Þýskalandi og síðar sem mótvægi við Sovétríki kaldastríðstímans. Bandaríkin og ríki Vestur-Evrópu veittu Júgóslavíu umtalsverða fjárhagsaðstoð lengi vel, og segja má að þá viðurkenningu sem fólst í því að veita Ivo Andric Nóbelsverðlaunin sé hægt að leggja að jöfnu við slíka aðstoð. Bandaríkjastjórn reyndi hvað hún gat til að koma í veg fyrir sovésk áhrif á Balkanskaga, en þegar Sovétríkin liðuðust í sundur árið 1991 höfðu þeir ekki lengur neina ástæðu til að halda fjárstuðningum við Júgóslavíu áfram. Í kjölfarið fóru svo þjóðirnar að lýsa yfir sjálfstæði ein af annarri: Slóvenía og Króatía árið 1991 og Bosnía árið 1992. Fyrri tvær þjóðirnar urðu sjálfstæðar á friðsamlegan hátt en þegar Bosnía lýsti yfir sjálfstæði braust út stríð. Böðlinum varð ekki bægt frá lengur og boðskapurinn úr Nóbelsræðu Ivo Andric var ekki framar á dagskrá.

Þegar stríðið í Bosníu braust út flúði fjöldi óbreyttra borgara úr landinu. Á meðal þeirra var sjö ára stúlka, Téa Obreht, sem bjó með fjölskyldu sinni næstu árin á Kýpur og í Egyptalandi, en flutti til Bandaríkjanna um tólf ára aldur, og þar hefur hún búið síðan. Fyrr á þessu ári sendi hún frá sér frumraun sína á sviði skáldsagnagerðar, bókina Kona tígursins, The Tiger’s Wife, sem byggir á atburðum í hennar gamla heimalandi. Það er óhætt að segja að Konu tígursins hafi verið hampað mjög síðustu vikurnar, enda er hér um að ræða bók sem er óvenju þroskuð og áhrifamikil miðað við að vera fyrsta verk höfundar sem er ekki nema tuttugu og fimm ára. Téa Obreht fjallar öðrum þræði um ástandið á Balkanskaga í fortíð og nútíð, en hún spinnur jafnframt þjóðsögur og munnmæli inn í verkið. Að því leyti má segja að hún líkist nóbelsskáldinu Ivo Andric, en þekktasta bók hans, Brúin á Drínu, byggir að miklu leyti á þjóðsögum, sem hann notar til að rekja líf fólksins á Balkanskaga í gegnum aldirnar.

Kona tígursins fjallar um Nataliu, ungan lækni á ferðalagi með starfssystur sinni. Þær fara til smábæjar sem var einu sinni í þeirra heimalandi, en tilheyrir nú sérstöku sjálfsstjórnarsvæði. Tilgangur ferðarinnar er að bólusetja fátæk börn; í farangursgeymslunni í bílnum eru lyf og bóluefni sem landamæraverðirnir mega ekki snerta þótt þeim sé mikið í mun að gera heimsókn þessara aðkomumanna sem tortryggilegasta. Á leiðinni hringir Natalia heim og fréttir að afi hennar sé dáinn eftir baráttu við krabbamein. Í kjölfarið leitar hugur hennar til afa síns, mannsins sem var henni kærkomnari en flestir aðrir, og sagan flakkar á milli nútíðar og fortíðar, fantastískra minningabrota og lifaðs veruleika. Afi Nataliu var enn á barnsaldri þegar þýski loftherinn varpaði sprengjum á Belgrad á páskadag 1941. Dýragarður borgarinnar varð illa úti í þessari árás, dýrin trylltust af hræðslu og runnu á flótta úr rústunum. Þar á meðal var tígrisdýr sem flúði borgina og gerði vart við sig nokkrum mánuðum síðar í þorpinu Galina. Þorpsbúarnir urðu skelfingu lostnir, en drengurinn, sem síðar varð afi Nataliu, heillast af þessu máttuga og töfrum slungna dýri. Hann kannast við fyrirbærið úr uppáhaldsbókinni sinni, Frumskógarbókinni eftir Rudyard Kipling, riti sem hann gengur með á sér alla ævina, og hefur sem eins konar leiðarljós og minningu um bernskuna. Seinna les hann fyrir Nataliu upp úr þessari bók, og það er í sögustundunum sem þau tengjast sínum órjúfanlegu böndum. Natalia er sögumaðurinn í Konu tígursins og strax í öðrum kafla segir hún: „Allt sem þarf til að skilja afa minn felst í tveimur sögum: Sögunni um konu tígursins og sögunni um manninn sem gat ekki dáið. Þessar sögur flæða eins og dularfljót í gegnum allar aðrar sögur í lífi hans.“

Téa Obreht rekur þessar tvær lykilsögur, og margar fleiri í bók sinni, Konu tígursins. Hún sækir, líkt og áður segir, mikið til munnlegrar frásagnarhefðar, sem hefur öldum saman verið ríkuleg á Balkanskaga. Sagan gerist í ónefndu landi sem er í sárum eftir borgarastríð, en ýmsir þræðir úr fortíðinni fléttast saman við meginfrásögnina. Það eru ótal hliðarspor og útúrdúrar í þessari bók, fegurð hennar felst í frávikum frá því sem venjulega kallast rauði þráðurinn, og fyrir vikið er þetta langt í frá hefðbundin stríðssaga. Obreht tekur þá ákvörðun að vísa ekki til raunverulegra einstaklinga eða staða í bókinni, enda er það ekki markmið þessarar sögu að vera innlegg í pólitískt uppgjör eða umræðu um ástand mála á Balkanskaga. Bókin er sjálfsævisöguleg upp að vissu marki, og Téa Obreht hefur lýst henni sem eins konar hugleiðingu um bernskuárin. Hún bindur sig þó ekki of fast við staðreyndir. Í viðtölum um bókina hefur hún oft nefnt hvernig hún leyfði hugarfluginu að taka völdin við skrifin. Þessari skáldsögu er gjarnan lýst með skírskotun til töfraraunsæis, listastefnu sem á rætur að rekja til Suður-Ameríku, og felst í því að blanda yfirnáttúrulegum atburðum átakalaust saman við raunsæislega frásögn, lýsa töfrum eins og þeir séu fullkomlega eðlilegir. Fjöldi dularfullra persóna kemur við sögu í bók Obreht, en titillinn vísar til konu sem er mállaus og heyrnarlaus, var svívirt af eiginmanni sínum en endurnýjar líf sitt í frumskóginum þar sem hún býr með tígrisdýri.

Þess verður vonandi ekki langt að bíða að Kona tígursins verði gerð aðgengileg í íslenskri þýðingu. Það má hins vegar nefna í lokin að nú fyrir jólin birtist íslensk þýðing bókar sem er ein af undirstöðunum í verki Téu Obreht. Þetta er Frumskógarbókin eftir Rudyard Kipling, sem kom út í listilegri þýðingu Böðvars Guðmundssonar. Sú bók er vitanlega skyldulesning fyrir alla sanna aðdáendur tígrisdýra.

(Víðsjá, 21. júlí 2011)