Posts tagged: Bókmenntagagnrýni

Anton Helgi Jónsson: Ljóð af ættarmóti

Hjalti Ægisson, apríl 14, 2011

„Það er sorg mín og hamingja / að hjartsláttur lífsins / heldur fyrir mér vöku.“ Þessar ljóðlínur Einars Braga eru einkunnarorð fyrstu ljóðabókar Antons Helga Jónssonar, Undir regnboga, sem kom út 1974. Höfundurinn var þá ekki nema nítján ára og skilgetið afkvæmi ljósritunarbyltingarinnar sem varð gríðarleg innspýting í íslenska ljóðaútgáfu á áttunda áratugnum. „Þetta er miklu auðveldara viðfangs en áður, eftir að framfarir urðu í fjölritun“, sagði Anton Helgi í viðtali við Þjóðviljann, skömmu eftir að bókin kom út: „Þetta verður ekki svo mikið fyrirtæki að nokkur fari á hausinn þess vegna.“ Fáir tóku eftir þessu æskuverki Antons Helga, enda er það ekki sérstaklega rismikið, fyrst og fremst eru þetta naíf ástarljóð, og gott ef það er ekki talað um „varir stúlkunnar minnar“ í einhverju ljóðinu.  Jóhann Hjálmarsson skrifaði ritdóm í Morgunblaðið og taldi að hér væri „ekkert sprengiefni á ferðinni heldur hófstilling, sem bendir til þess að Anton Helgi leggi meira upp úr því að vanda sig en berja bumbur að ungra manna hætti.“

Það var næsta bók Antons Helga sem kom honum á kortið, Dropi úr síðustu skúr, útgefin 1979. Sú ljóðabók er dæmigert afsprengi tímans, í henni er leitast við að miðla talmáli og stemmningu, eins og Eysteinn Þorvaldsson benti á í umfjöllun sinni um verkið. Að mati Eysteins var þessi bók til marks um íroníu, myndvísi og nýstárlega málnotkun: „Anton Helgi Jónsson tekur þátt í þeirri endurnýjun ljóðmálsins sem ung skáld hafa ástundað hin seinni árin. Orð og stílblær hins mælta máls á líðandi stund eru gerð gjaldgeng í ljóði um leið og öllum hátíðleika og upphafningu er vikið burt. Án slíkrar endurnýjunar hættir ljóðlistinni til að staðna.“ Í Dropa úr síðustu skúr tókst Antoni Helga að finna fjölina sína, upp frá því hafa ljóðin hans verið samfelld könnun á duttlungum hversdagslífsins, oftast undir kómískum formerkjum. Með góðum vilja mætti jafnvel segja að einkunnarorðin sem hann fékk að láni hjá Einari Braga og prentaði fremst í fyrstu bók sína, geti virkað sem einkunnarorð höfundarverksins alls: „Það er sorg mín og hamingja / að hjartsláttur lífsins / heldur fyrir mér vöku.“ Hjartsláttur lífsins væri þá höfuðviðfangsefni Antons Helga Jónssonar; það er ekki slæmt orðalag, þótt það sé óþarflega háfleygt í samanburði við málnotkun ljóðanna sjálfra.

Í nýjasta bók Antons Helga, Ljóð af ættarmóti, hljóma alls konar raddir. Titill bókarinnar er reyndar dálítið villandi, hann gefur til kynna að raddirnar séu fólki sem hittist á ættarmóti, en hið ytra samhengi skiptir ekki alltaf höfuðmáli, að því er virðist. Í hverju ljóði er búin til einhver persóna, stundum fleiri en ein, hlutverk okkar lesenda er að búa persónurnar til út frá upplýsingunum sem okkur eru gefnar, og stundum verður ekki með góðu móti séð að ættarmót sé staðurinn þar sem röddin hljómar. Mannamót eru þó einn af rauðu þráðunum í þessu verki, mörg ljóðin fjalla um geggjunina sem blundar alltaf undir niðri í hversdagslegum samtölum fólks, ekki síst fólks sem hittist sjaldan, og kannski eingöngu vegna þess að aðstæður eða samfélagslegar væntingar kalla á þau samskipti.

Ljóð af ættarmóti er svolítið eins og Spoon River Anthology, ljóðabók bandaríska skáldsins Edgar Lee Masters frá 1915. Magnús Ásgeirsson þýddi nokkur ljóð úr þeirri bók á íslensku og kallaði „Úr kirkjugarðinum í Skeiðarárþorpi“. Í þessari bók hljóma raddir úr kirkjugarðinum, látið fólk talar, íbúar í smábænum Spoon River minnast ævi sinnar og bókin í heild dregur upp víða mynd af þessu litla þorpi. Ef Ljóð af ættarmóti dregur upp einhverja slíka heildarmynd, væri mér skapi næst að nota frasann „íslenskt samfélag“, ef hann væri ekki löngu orðinn útþvæld klisja. „Hjartsláttur lífsins“ væri þá kannski ögn betra. Og víst er um það, að margir hafa gert eitthvað svipað áður, ekki bara í ljóðum heldur óteljandi leikritum, gamanþáttum, áramótaskaupum, uppistandskvöldum og þar fram eftir götunum; sjálfsskoðun þjóðar mætti jafnvel kalla helstu bókmenntagrein síðustu þrjátíu ára hér á landi, hvert svo sem tjáningarformið er, og vitanlega hafa ekki allir erindi sem erfiði þegar þeir taka sér fyrir hendur að útskýra og skilgreina þjóðarkarakter á gamansaman hátt. En trúið mér: Anton Helgi Jónsson er búinn að vera í bransanum lengur en flestir aðrir og þessi nýja ljóðabók hans hittir beint í mark, aftur og aftur. Paródía er nefnilega vandmeðfarið form, og yfirleitt ekki áhrifarík, sé gefið of hressilega í. Skopstældar raddir er reyndar að finna í bókarkorni sem Anton Helgi gaf út 2006, Hálfgerðir englar og allur fjandinn, en hugsunin missir einhvern veginn marks í því verki, bæði vegna umbrotsins sem virðist vera aðalmálið, og limruformsins sem er ríkjandi frá upphafi til enda. Ljóð af ættarmóti eru óbundin, en þó ekki formlaus, sum eru hraður og hrynjandi djass, þar sem endurtekningu einstakra orða er beitt markvisst til að ná fram einhverri firringarvídd í tungumálinu, þessum rækilega forritaða hugbúnaði sem á það til að taka stjórnina af okkur þegar við reynum að hugsa um veruleikann. Þetta eru því sérlega flutningsvæn ljóð, það er mikil músík í Ljóðum af ættarmóti og hrífandi ryþmi þótt formið sé opið og frjálst.

Hlutverk lesandans er, sem sagt, að skapa persónur fyrir raddirnar sem hér hljóma. Það er stundum auðvelt, stundum ferlega flókið, en í því felst galdur bókarinnar, hún er síður en svo fullafgreidd við fyrsta lestur þótt hún sé afskaplega aðgengileg. Húmorinn sem einkennir þessi ljóð er þvottekta, einmitt vegna undiröldunnar, það er alltaf einhver fundur í fyndninni hjá Antoni Helga. Sjálfur er ég enginn sérstakur ljóðaupplesari, en ég hef prófað nokkrum sinnum að lesa upp úr þessari bók fyrir aðra og viðbrögðin eru alltaf þau sömu: Fólk springur úr hlátri. Anton Helgi Jónsson hefur lengi kunnað að koma fólki til að hlæja með ljóðum sínum, oft með stríðnina að vopni. Hvað er það t.d. annað en snilldarlegur brandari að gefa út bók sem heitir Ljóðaþýðingar úr belgísku, eins og hann gerði árið 1991? Á kápunni stendur: „Anton Helgi Jónsson valdi og bjó til prentunar.“

Ljóð af ættarmóti ber vott um mikla næmi á mannlífið, raddirnar eru kunnuglegar og við þekkjum týpurnar, stundum úr fari okkar sjálfra. Þessi bók er sannkallaður skemmtilestur, vel heppnuð karakterstúdía, kærkomin áminning um að skemmtigildi þarf ekki að felast í stælum, tæknibrellum eða sjálfsniðurlægingu. Einlæg og einföld fyndni er áhrifaríkust, og þann galdur fremur Anton Helgi Jónsson af fullkominni fagmennsku.

(Víðsjá, 17. febrúar 2011)

Bjarni Gunnarsson: Moldarauki

Hjalti Ægisson, apríl 14, 2011

Í dag kenni ég dauðann,

einsog sjúkur kennir bata,

sá er upp skal af stráum standa.

Í dag kenni ég dauðann,

einsog angan af myrru,

þegar undir seglum er setið í stormi.

Þannig þýddi Helgi Hálfdanarson kvæði sem óþekktur höfundur orti um dauðann einhvern tímann á skeiði egypska miðríkisins. Frá því að þetta kvæði var ort eru liðin fjögur þúsund ár, eða þar um bil. Dauðinn hefur sem sagt fylgt ljóðlistinni frá upphafi; hann er „allra ljóðrænasta viðfangsefnið“, eins og Edgar Allan Poe orðaði það. Á meðan einhver enn þá fæst við að yrkja ljóð má telja víst að dauðinn fái þar sinn skerf af athygli. Mörg af þekktustu ljóðum íslenskra bókmennta fjalla um dauðann; Hávamál, Sólarljóð, Sonatorrek, Allt eins og blómstrið eina, Alsnjóa, og svo mætti lengi telja. Að ímynda sér ljóðlist án dauða er einhvers konar fjarstæða, og á undanförnum árum hefur dauðinn verið mörgum íslenskum skáldum hugleikinn. Sigfús Daðason og Ísak Harðarson ortu um dauðann með kaldhæðni og yfirlæti að vopni, aðrir yrkja til að takast á við missi; ég nefni ljóðabækurnar Hjartaborg eftir Aðalstein Ásberg Sigurðsson og Að jörðu eftir Ásu Marín Hrafnsdóttur. Sumir yrkja um yfirvofandi dauða, líkt og Gylfi Gröndal gerði í sinni síðustu ljóðabók, Eitt vor enn, þar sem hann lýsir baráttu við krabbamein. „Ég ákvað að yrkja mig [...] frá þessu öllu saman,“ sagði Gylfi í viðtali við Sigríði Víðis Jónsdóttur um það leyti sem bókin kom út; „Menn gera það gjarnan, að skrifa sig frá hlutunum. Það er kannski kjarninn í ljóðlistinni. Þá er fólk að sigrast á einhverju.“ En ljóðrænar birtingarmyndir feigðarinnar geta verið margvíslegar; tveimur árum eftir að bók Gylfa var gefin út sendi Árni Ibsen frá sér ljóðabókina Á stöku stað með einnota myndavél, bókina sem varð hans síðasta verk. Árni hafði áður ort ljóð um dauðann, til að mynda í ljóðabókinni Vort skarða líf árið 1990, en í þessari síðustu bók er næstum aldrei minnst á dauðann; ljóðin í henni eru svipmyndir úr ferðalögum, minningar um borgir og áfangastaði, forvitni og lífsgleði. Á baksíðu bókarinnar stendur: „Flest ljóðin eru ort 2006 þegar ég vissi að ég myndi ekki ferðast framar.“

Bjarni Gunnarsson fjallar um dauðann í ljóðabókinni Moldarauki sem kom út nú fyrir jólin. Þetta er þriðja ljóðabók Bjarna og hún myndar eiginlega sláandi andstæðu við næstu bók á undan, Blóm handa pabba, sem kom út 2007. Sú bók einkennist af bjartsýni og fögnuði yfir hversdagslífinu, sólskinið og ástin ráða ríkjum; undarlegur ógnarkraftur knýr skáldið að ryksugunni og „uppvaskið /verður eins og ný dögun“. Í Moldarauka er eitthvað allt annað á ferðinni. Kápumyndir bókanna tveggja gefa tóninn fyrir þessa togstreitu; skærgulur fífill á þeirri fyrri en dökkar og kuldalegar hríslur á þeirri seinni. Orðið „moldarauki“ er útskýrt fremst í bókinni með tilvitnun í rúnakvæði eftir óþekktan höfund frá 12. öld: „Maður er moldar auki/mikil er greip á hauki.“ Hér er sem sagt um að ræða kenningu fyrir manninn, sem er smættaður niður í holdið eitt, hinn efnislega líkama sem bíður þess eins að rotna og bætast við moldina sem fyrir er í jörðinni; hugsunin er næstum því jafn nístandi og orðið „maðkaveita“ sem var í sérstöku uppáhaldi hjá Jóni Magnússyni þumlungi, en hann notar það iðulega um eigin líkama í Píslarsögu sinni.

Moldarauki Bjarna Gunnarssonar er ljóðabálkur eða samfelld frásögn um mann sem heyr baráttu við sjúkdóm, krabbamein að því er virðist. Ekki er þó allt sem sýnist, því það sem virðist vera ein flæðandi heild er bútað niður með titlum í efnisyfirliti aftast í bókinni. Þar með verður lesandanum ljóst að ljóðin á hverri síðu geta líka staðið sem sjálfstæð heild; við annan og þriðja lestur er því hætt við því að bókin orki öðruvísi á okkur en í þeim fyrsta. Ljóðmælandinn dvelur á sjúkrahúsi stóran hluta bókarinnar, horfir út um gluggann og sér snjóinn falla, ræðir við hjúkkurnar, drekkur kaffi, flettir glansblöðum. Þessar lýsingar á sjúkrahússvistinni eru svo brotnar upp reglulega með myndum af öðru frásagnarsviði, lýsingum af veiðimönnum sem sækja að bjarndýri og einhvern veginn rennur þetta síðan saman; sjúklingurinn líkir sjálfum sér við bjarndýr og kannski er sú hugmynd viðbragð hans við veikindunum.

Biðin eftir úrskurði læknisins er mörkuð einhverri heift, sem kannski er dæmigert viðbragð þeirra sem finna fyrir návist dauðans, eða allténd partur af tilfinningalegu ferli: Láttu mig hafa krabba [...] Mig langar í alvöru æxli/gráðugar frumur/svartar af bræði/sem éta mig innanfrá./Fylltu mig meinvörpum svo hnífarnir geti unnið/sitt þakkláta verk.“ Vantrú á mátt orðanna fylgir þessu hugarástandi, þau duga skammt til að skera burt meinið. Sömu hugsun orðaði Bjarni undir jákvæðum formerkjum í Blómum handa pabba, þar sem hann fjallaði um máttleysi tungumálsins andspænis ægivaldi ástarinnar. Í þriðja og síðasta hluta bókarinnar er ljóðmælandinn ofurléttur og útskrifaður. Veiðimyndmálið verður ráðandi í niðurlagi verksins og hin fantastíska vídd tekur völdin. Það er einn helsti styrkur þessarar bókar hversu opin hún er, engir siðferðilegir lærdómar eru dregnir um gildi veikinda eða lífsbaráttu, enda vandkvæðum háð að gera slíkt með sannfærandi hætti. Bjarni Gunnarsson lætur duga að draga upp áhrifaríkar myndir, úrvinnsla og endanleg merking eru svo eftirlátin lesandanum sjálfum.

(Víðsjá, 10. febrúar 2011)

Tom McCarthy: C

Hjalti Ægisson, apríl 14, 2011

Þótt hámódernismi í bókmenntum sé fyrst og fremst bundinn millistríðsárunum má engu að síður skilja hugtakið víðari skilningi, mörg síðari tíma verk uppfylla hæglega þá mælikvarða sem notaðir eru til að skilgreina módernískar bókmenntir. Samuel Beckett er stundum kallaður síðasti módernistinn, meðal annars í titli fróðlegrar ævisögu um hann frá 1997 eftir írska skáldið Anthony Cronin. Málið er þó nokkuð flókið; Beckett ritaði sín þekktustu verk á 6. og 7. áratugnum, rétt eins og Ástralinn Patrick White sem er líka oft flokkaður sem módernisti. Enn í dag eru starfandi margir höfundar sem sækja markvisst í sjóð módernistanna, um suma mætti jafnvel segja að þeir séu fyrst og fremst áhugaverðir vegna þess hvernig þeir spinna þræði frá evrópskum skáldum á borð við Joyce, Pound, Kafka, Proust, Rilke, Mansfield, Woolf og það slekti allt saman.Í íslenskri bókmenntasögu finnum við t.a.m. Sjón og Medúsuhópinn, hreyfingu höfunda sem sóttu í áratuga gamla framúrstefnulist undir formerkjum pönksins upp úr 1980; niðurstaðan varð sú að þarna var um nánast sömu fagurfræðina að ráða. Þannig getur bókmenntaleg endurvinnsla sífellt komið á óvart, því ekkert er nýtt undir sólinni, og bókmenntirnar er jú leið skáldsins frá geðhrifum, svo notað sé orðalag frá T.S. Eliot, höfuðpáfa enska módernismans.

Í bresku bókmenntasamfélagi er Tom McCarthy nýjasta nafnið í módernistadeildinni. Hann er fæddur árið 1969 og hefur sent frá sér þrjár skáldsögur, sú fyrsta, Remainder, kom út 2005. Hún fjallar um mann sem slasast alvarlega í bílslysi, fær fúlgur fjár í slysabætur, en hefur ekki hugmynd um hvað hann á að gera við alla peningana. Líf hans umturnast fyrir vikið og verður „endalaus leit að hætti að lifa“, eins og Hannes Sigfússon orðaði það í ljóði fyrir hálfri öld. Leiðin sem maðurinn velur til að takast á við áfallið er að sviðsetja atburði úr sinni eigin fortíð, oft með miklum tilkostnaði, sviðsmynd og leikurum, til þess að geta aftur upplifað veröldina sem gerandi, en ekki bara óvirkur áhorfandi. Leit þessa manns að raunverulegum upplifunum teygist sífellt lengra, fyrr en varir duga ekki lengur hversdagslegar sviðsetningar til að uppfylla þessa raunveruleikaþrá og hann fer að sviðsetja rán, ofbeldi og annan ófögnuð. Remainder kom út hjá litlu forlagi í París, Metronome Press, sem er rekið af ástríðu fremur en gróðahugsjón, og verkið vakti fljótlega athygli hjá stærri bókaútgáfum. Ári eftir fyrstu útgáfu kom Remainder út í margfalt stærra upplagi hjá Alma Books í Bretlandi, og svo hjá Vintage í Bandaríkjunum árið 2007. Gagnrýnendur hrifust af þeirri brotakenndu sýn sem einkennir verkið og málnotkunin þótti frumleg og spennandi. Næsta bók McCarthy, Men in Space, gerist í Mið-Evrópu snemma á tíunda áratugnum og fjallar um leit að stolnu íkonamálverki. Söguþráðurinn er ekki alltaf skýr, upplausnin er jafnvel enn meiri en í fyrstu bókinni, og segja má að þannig leitist Tom McCarthy við að lýsa brostinni heimsmynd kommúnismans eftir hrun Sovétríkjanna. Þetta er að mörgu leyti svipað því sem módernísk skáld gerðu í Evrópu á þriðja áratugnum þegar þau notuðu brotakennd frásagnarmódel og sundurlaust málfar til þess að lýsa rústunum sem blöstu við eftir stríðið mikla. McCarthy bjó raunar sjálfur í Tékklandi um það leyti sem ríkisstjórn Vacláv Havels tók við völdum í landinu eftir áratuga langt valdaskeið kommúnista, svo að hann fékk sjálfur að fylgjast grannt með þeim sögulegu umskiptum sem hann átti eftir að takast á við í skáldskap síðar.

Verk Tom McCarthy hafa frá upphafi verið tengd módernismanum og ekki að ástæðulausu. McCarthy er raunar ekki bara skáldsagnahöfundur, hann hefur sviðsett ýmiss konar gjörningslist, oft undir merkjum samtakanna sem hann stofnaði árið 1999 og heita INS, International Necronautical Society, sem er að mestu leyti sniðið eftir framúrstefnuhreyfingum á borð við fútúrista, súrrealista og expressjónista. Samtökin hafa það m.a. á afrekaskrá sinni að hafa brotist inn á heimasíðu BBC og birt þar áróður fyrir málstað sinn, sem er þó vitanlega fyrst og fremst á teoretísku og ljóðrænu plani, enda má kannski flokka INS sem listrænt verkefni, gjörning, fremur en eiginleg samtök.

Þriðja skáldsaga Tom McCarthy kom út nú í haust og titill hennar er bókstafurinn C. Verkið er í nokkrum köflum sem allir eru auðkenndir með orðum sem byrja á C. Fyrsta orðið er caul, sem þýðir sigurkufl, órofin fósturhimna eða hluti af líknarbelg sem hjúpar stundum höfuðið á nýfæddu barni. Bókin byrjar nefnilega á barnsfæðingu; Serge Carrefax, aðalpersóna bókarinnar fæðist í fyrsta kaflanum, hann kemur í heiminn klæddur sigurkufli sem sagt var að ætti að færa börnum gæfu síðar á lífsleiðinni, ekki síst í sjóferðum. Skáldsagan C er í vissum skilningi uppvaxtarsaga, en öll hefðbundin frásagnarminni slíkra sagna eru þó víðs fjarri. Árið er 1898, læknirinn kemur með hestvagni til að taka á móti barninu. Móðir drengsins er heyrnarlaus og faðirinn, sem rekur skóla fyrir heyrnarlaus börn, er hugfanginn af uppfinningum og vísindalegum nýjungum, ekki síst útvarpsbylgjum og samskiptum í gegnum talstöðvar.

Fjarskiptatæknin er meginstef þessarar bókar, þegar Serge Carrefax vex úr grasi sökkvir hann sér ofan í radíóútsendingar, rafsegulbylgjur og hvers kyns samskipti sem byggja á þeim; enska orðið fyrir samskipti er jú communication, sem byrjar einmitt á bókstafnum c. Tækninýjungarnar sem litu dagsins ljós á ofanverðri nítjándu öld voru grunnur þeirrar tuttugustu að mörgu leyti, mörk manns og vélar urðu sífellt óljósari, heimurinn smækkaði og allar forsendur samskipta manna á milli gjörbreyttust á stuttum tíma. Serge Carrefax, aðalpersónan í C, er eins konar fulltrúi þessara miklu umskipta, skilgetið afsprengi nýrrar heimsmyndar, tilfinningalega dofinn og fjarrænn. Hann missir systur sína á unglingsárum og er uppfrá því tengslalaus að því er virðist, í öllu falli er hann snauður að dáleikum og innilegum samböndum – tilfinningar hans liggja umfram allt um loftvegu, farvegurinn er útvarpsbylgjur og rafræn móttökutæki. Orsakasamhengi og framvinda eru ekki alltaf ljós í þessari sögu; þegar Serge Carrefax er sendur til Mið-Evrópu að leita sér lækninga vitum við ekki alveg hvort eitthvað meira hangir á spýtunni í ferðalaginu. Þegar fyrri heimsstyrjöldin brýst út beitir hann tæknikunnáttu sinni í þágu málstaðar heimalandsins; eftir stríð gegnir hann svo mikilvægu hlutverki við að byggja upp fjarskiptanet í Egyptalandi. Í rauninni fáum við aldrei að kynnast þessum manni, Serge Carrefax; hann er tíminn sem hann lifir, tómt tákn, fórnarlamb tíðarandans, ef svo má segja.

Tom McCarthy er ein ferskasta og óvenjulegasta röddin á skáldskaparsviðinu í Bretlandi. Hann er ekki síst áhugaverður höfundur í ljósi þess að honum hefur tekist að ná máli í meginstraumsbókmenntum án þess að gera nokkrar listrænar tilslakanir eða málamiðlanir; verk hans eru ekki sérlega aðgengileg eða poppuð og gera miklar kröfur til lesandans. Sú meðvitaða, móderníska fagurfræði sem er hans aðalsmerki er í hrópandi andstöðu við afþreyingarmenningu samtímans, eins konar tilraun til að hefja bókmenntirnar aftur upp á vitrænt plan, gera þær að vettvangi heimspekilegrar umræðu. Að auki má sjá greinilegar tengingar á milli sagna McCarthy, í þeim eru viss frásagnarstef sem koma fyrir aftur og aftur; hver einstök bók er þannig brot í stærra púsli sem verður forvitnilegt að horfa á hann leggja í næstu bókum. Ef skáldsagan C er til marks um það sem koma skal má sannarlega búast við miklu úr þessari átt.

(Víðsjá, 3. febrúar 2011)

Ian McEwan: Solar

Hjalti Ægisson, apríl 14, 2011

„Ímyndum okkur að á vegi okkar verði maður sem stendur í skógarjaðri í hellirigningu. Hann heldur á öxi í hendinni og er að höggva trén til þess að geta sogið safann úr trjábolunum. Það eru nokkrir sopar af safa í hverju tré. Allt í kringum þennan mann blasir við eyðilegging, dauð tré, það heyrist enginn fuglasöngur, og maðurinn veit að skógurinn er að hverfa. Af hverju hallar hann ekki höfðinu aftur á bak og drekkur regnvatnið? Af því að hann er sérfræðingur í að höggva tré, hann hefur alltaf gert þetta svona; hann er fullur tortryggni í garð fólks sem hvetur til regndrykkju.“ Þessa ímynduðu frásögn er að finna í skáldsögunni Solar, nýjustu bók breska rithöfundarins Ian McEwan, sem kom út í fyrra. Sá sem hér talar er eðlisfræðingurinn Michael Beard, nóbelsverðlaunahafi, kvennabósi, tækifærissinni – ein af þessum hefðbundnu andhetjum sem eru svo víða á kreiki í skáldsögum McEwans. Beard stendur frammi fyrir hópi fjárfesta í orkugeiranum á ráðstefnu um loftslagsmál, og hefur tekið að sér það erfiða verkefni að sannfæra hópinn um ágæti þess að veita fé í rannsóknir á sólarorku. Dæmisagan sem hann segir fjallar um ástand orkumála í samtímanum: Maðurinn með öxina er mannkynið, trén eru olíuauðlindir heimsins og rigningin er sólarljósið. „Með því að virkja lítið brot af eyðimörkum heimsins getum við haldið allri siðmenningu veraldarinnar gangandi,“ segir Michael Beard; „Enginn getur þjóðnýtt sólarljósið eða fengið einkaleyfi á því.“ „Með því að virkja allt það sólarljós sem fellur á jörðina í eina klukkustund væri hægt að fullnægja orkuþörf allrar heimsbyggðarinnar í eitt ár.“

Ian McEwan er samfélagslega meðvitaður höfundur; í fyrri verkum sínum hefur hann oft tekið afmörkuð, samfélagsleg málefni úr sögu og samtíma til umfjöllunar – breska fjölmiðlabransann í bókinni Amsterdam, mótmælin gegn Íraksstríðinu í Laugardegi, kynlífsbyltinguna í Brúðkaupsnóttinni. Í nýjustu skáldsögu sinni beinir hann svo sjónum sínum að einum umdeildasta málaflokki okkar tíma, nánar tiltekið loftslagsmálum. Aðalpersóna skáldsögunnar Solar er vísindamaðurinn Michael Beard, lágvaxinn og feitlaginn karlmaður á sextugsaldri sem er í þann mund að skilja við fimmtu eiginkonu sína þegar sagan hefst. Beard má muna fífil sinn fegurri, ferill hans staðnaði um það leyti sem hann fékk nóbelsverðlaun, tveimur áratugum áður; síðan þá hefur hann varla hugsað frumlega hugsun og fyrst og fremst lifað á fornri frægð. Hann er forstöðumaður rannsóknarstofnunar sem er ómarkviss og afkastalítil í faglegum skilningi, eins konar gæluverkefni sem Blair-stjórnin hefur komið á laggirnar til þess að almenningur haldi að hún sé að gera eitthvað af viti til að sporna gegn loftslagsvandanum. Michael Beard er fyrst og fremst silkihúfa, nafn hans er umlukið töfraljóma í boði sænsku nóbelsakademíunnar, svo að honum lætur vel að útvega fjárveitingar, en honum hefur ekki tekist að halda í við þróun mála á fræðisviðinu; nýjustu rannsóknirnar eru honum framandi, enda hefur hann haft um nóg annað að hugsa í gegnum tíðina við að halda fram hjá eiginkonum sínum, einni af annarri. Að þessu sinni er staðan þó önnur; þegar Patrice, fimmta eiginkona Michaels kemst að því að hann hefur verið henni ótrúr svarar hún í sömu mynt og upphefur ástarsamband með húsasmiðnum sem þau hjónin hafa fengið til viðhaldsverkefna í íbúð sinni. Michael lendir í hlutverki kokkálsins í fyrsta sinn á ævinni, og upplifir gríðarlega höfnun og vanlíðan af þeim sökum. Í vinnunni situr hann svo uppi með Tom Aldous, ungan og upprennandi vísindamann, eldhuga sem hefur byggt megnið af rannsóknum sínum á skrifum Michaels. Tom er róttækur umhverfissinni, trúir ekki á þær smáskammtalækningar sem eru iðkaðar innan stofnanarinnar en leggur allt sitt traust á þá möguleika sem sólarorkan hefur upp á að bjóða. Einn daginn atvikast það svo að Michael Beard fær einstakt tækifæri til að slá tvær flugur í einu höggi, jafna um elskhuga eiginkonu sinnar og láta starfsferil sjálfs sín ganga í endurnýjun lífdaga.

Skáldsagan Solar er saga um það hvernig sérgæðingsháttur og persónulegur metnaður getur hindrað að mikilvægar hugmyndir komist til framkvæmda. Umræðan um loftslagsmál hefur á undanförnum árum orðið undirstaða allmargra skáldverka. Tilhneigingin í þeirri deild hefur verið í átt til æsingaskrifa, svipað og í orðræðunni almennt, en sérstaða þessarar nýjustu skáldsögu Ian McEwan, samanborið við aðrar skáldaðar frásagnir sem byggja á umræðunni um hlýnun jarðar, er sú að hér eru ekki felldir neinir dómar um réttmæti eða sannleiksgildi vísindarannsókna. McEwan gengst ekki inn á þá vanabundnu, siðferðilegu tvenndarhugsun sem einkennir alla umfjöllun um þessi mál, en Solar er líka nýstárleg í höfundarverki hans sjálfs að því leyti að hér leyfir hann sér meira frelsi á hinu kómíska sviði. Michael Beard er allt að því grótesk persóna, mikið er gert úr óhóflegu vaxtarlagi hans og taumleysi í kvennamálum, og hann gerist sekur um alls konar vafasamt athæfi, lygar fyrir dómstólum og ritstuld, svo nokkuð sé nefnt. Hér er meiri galsi en við eigum að venjast úr bókum McEwan, atvikið sem verður vendipunkturinn í lífi Beards er hrein tilviljun og orkar næstum eins og atriði úr teiknimynd. Ljóst er að hér er mikil rannsóknarvinna að baki, McEwan hefur sett sig rækilega inn í starfsumhverfi vísindamanna og skilyrðin sem þeim eru búin í fjölmiðlamiðuðu stjórnmálaumhverfi. Pólitísk rétthugsun á sviði kynjabaráttu fær líka sinn skammt af umfjöllun, í kafla sem virðist þó falla illa að heildarmynd verksins. McEwan er einn af fremstu rithöfundum Bretlands á okkar tíð, og það kemur því ekki á óvart að skáldsagan Solar samanstandi af nokkrum lipurlega skrifuðum senum. Vandinn er þó sá hvernig atriðunum er raðað saman; sú úrvinnsla er ekki alltaf sannfærandi og því má segja að bygging bókarinnar sé næsta losaraleg. Aukapersónurnar eru heldur ekki sérlega rismiklar, hálfgerðar steríótýpur, líkt og Beard sjálfur. Skáldsagan Solar er þó allrar athygli verð, því þótt heildarútkoman sé takmörkuð ber texti McEwans ávallt vott um mikinn hagleik, hugmyndaauðgin er söm við sig. Útkoman er forvitnileg tilraun, hófstilltur og fágaður ærslaleikur með vitsmunalegu ívafi, paródísk úttekt á þeim absúrdisma sem blundar svo grunnt undir kaldhömruðu yfirborðinu á menningu og valdastofnunum 21. aldarinnar.

(Víðsjá, 13. janúar 2011)

Eiríkur Guðmundsson: Sýrópsmáninn

Hjalti Ægisson, nóvember 16, 2010

Um það leyti sem Versalasamningarnir voru gerðir í Evrópu sat sautján ára unglingur uppi í Mosfellssveit og skrifaði smásögu. Drengurinn var Halldór Guðjónsson frá Laxnesi, og söguna nefndi hann „Den tusindaarige Islænding”. Hetjan í þessari smásögu er einfaldur en hjartahreinn vinnumaður sem heitir Helgi, og honum er teflt fram sem einhvers konar fegrandi andstæðu við spjátrunginn og menntamanninn Heiðbæs sem er á kafi í nútímabókmenntum og teoríu. Helgi á hins vegar bara eina bók, Grettis sögu, sem hann les hvenær sem hann á lausa stund. Það má telja víst að nóbelshöfundurinn verðandi, sem var sjálfur orðinn djúpt sokkinn í lestur samtímabókmennta, og átti skömmu síðar eftir að sökkva sér ofan í evrópska framúrstefnutexta, hafi séð einhverja fegurð í þessu, því að leggja allt sitt traust á eina bók, einn texta; Grettis sögu í þessu tilviki. Þetta er nánast eins og tilbrigði við hugmyndina um hinn göfuga villimann, einfaldur bókmenntasmekkur sem endurspeglar einfalt líf, göfuga sál, rökrétta heimsmynd.

Í sagnaheimi Eiríks Guðmundssonar kynnumst við iðulega persónum sem eru eins ólíkar vinnumanninum Helga og hugsast getur. Þetta eru menn sem eru umvafðir textum, hjúpaðir setningum úr stórbrotnum bókmenntaverkum, þeir ganga til náða með Kafka og Nabokov í höfðinu, þá dreymir Pessoa og Strindberg á nóttunni, að morgni anda þeir ljóðlínum eftir Octavio Paz og Óskar Árna ofan í kaffibollann. Það er ekki alltaf ljóst hvaða hlutverki bókmenntirnar gegna í svona veröld, kannski eru þær leið til hjálpræðis eða flótti frá vandamálum sem lesandinn fær ekki alltaf að vita hver eru, lifrarsjúkdómur, brostið hjarta, eða bara eitthvað allt annað. Í bókum sínum dregur Eiríkur upp svipmyndir af heimi sem er ofurseldur ofgnótt menningar, listaverkinu á tímum fjöldaframleiðslu sinnar. Daglegt amstur verður allt að því dapurlegt í svona heimi, því ídeal lífsmáti væri auðvitað að nota allan sinn tíma í að lesa bækur, hlusta á tónlist eða horfa á kvikmyndir. Ars longa, vita brevis, gæti verið mottó þessa sagnaheims - listin er löng en lífið stutt. „Öllum þeim möguleikum sem okkur standa til boða fylgir óneitanlega nokkurt víl,” segir í bók Eiríks, 39 þrep á leið til glötunar, sem kom út árið 2004. „Hvers vegna stóð ég og beið eftir strætisvagni þegar ég hefði getað verið að lesa Gleðileikinn guðdómlega eftir Dante? Af hverju var ég staddur í Bónus, á háannatíma, þegar ég hefði getað verið heima að hlusta á Air eða horfa á Mulholland Drive?“ Í Sýrópsmánanum kynnumst við mönnum sem eru angraðir af þessu sama víli og láta sig dreyma um að opna sér einkaglugga inn í heim bókmenntanna með því að ræna Kristjáni Karlssyni ljóðskáldi, loka hann inn í búri, færa honum ritföng og bækur og láta hann yrkja eða þýða verk eftir William Faulkner. Hugmyndin er kómísk og sýnir þá miklu þörf fyrir listina sem er yfir og allt um kring í bókum Eiríks Guðmundssonar, þráin eftir tímabundnu dvalarleyfi í veröld bókmenntanna, þessum veruleika sem á sína sjálfstæðu tilveru, óháð hversdagsleikanum, ofar heimsins þrautum. „Skáldsögur þarf að tilreykja, eins og pípur,“ segir í Sýrópsmánanum, „það getur tekið langan tíma, mörg ár. Þær lifa sínu lífi líkt og þær sofi á bak við tímann, rumska kannski eftir þúsund ár, og eftir það er ekki nokkur leið að frá frið fyrir þeim.“

Eiríkur Guðmundsson er að sumu leyti eins og dróttkvæðaskáld, textarnir hans eru svo rækilega dulkóðaðir að þótt mér, lesandanum, takist stundum að kveikja á perunni, er það skammgóður vermir, því ég verð eiginlega bara meðvitaðri en áður um alla þá staði þar sem ég er enn þá týndur, þrátt fyrir daglöng heilabrot, andvökunætur og eyðimerkurvist á internetinu. Heimildaskráin sem fylgir í lokin er varla nema reykurinn af réttunum, svo takmörkuð sem hún er, og fyrir vikið getur Sýrópsmáninn, rétt eins og bókin Undir himninum, sem kom út 2006, hæglega fylgt lesandanum um langan veg; svo margar eru gáturnar, svo þéttofinn er vefurinn. Eins og gefur að skilja er ekki gott að rekja söguþráðinn í svona bókum, þeim þræði er auðvelt að týna, en ég held að Sýrópsmáninn sé bók um ástarsamband, kannski fleiri en eitt. Kjarni sögunnar er ferð til Ítalíu, sögumaðurinn ferðast þangað með sambýliskonu sinni og barnungum syni, þegar þoka skellur á yfir Íslandi. Svo rækileg er þokan að menn og byggingar hverfa og sjást aldrei aftur. Ferðin til Ítalíu verður sögumanninum tilefni til að rifja upp tímann þegar hann kynntist konunni sinni og margt bendir til þess að þau séu bæði að glíma við sorg eða missi úr fortíðinni. Bernskuminningar sögumannsins eru einkum tengdar afa hans og þorpi undir snarbröttu fjalli einhvers staðar úti á landi, þar sem hann ólst upp. Barnsmóðirin, sem er einfaldlega kölluð L., hefur misst föður sinn og tekur stundum upp á því að láta manninn sinn máta föt úr dánarbúi föðurins. Hún setur líka upp gleraugu föður síns „til þess að gæta drengsins enn betur“, eins og það er orðað. Við ímyndum okkur að þetta fólk séu engir unglingar, hér er sköpuð tilfinning fyrir lífsreynslu, og að öllum líkindum eiga þau við einhvers konar vandamál að stríða í sambandinu. Kannski er það þess vegna sem ferðin til Ítalíu er farin, þar með er þetta saga um stund milli stríða, flótta frá þoku, viðleitni til að bæta það sem hefur aflaga farið um dagana, tilraunir til þess að láta ekki lífið kremja sig. Stundum held ég að það þýði hið sama og að „láta ekki baslið smækka sig“, en sennilega hef ég alveg rangt fyrir mér.

Sýrópsmáninn er nýr kafli í miklu höfundarverki, og þessi bók markar tímamót á ferli Eiríks Guðmundssonar sem rithöfundar að því leyti að hér er menningarleg greining víðs fjarri. Í fyrri bókum Eiríks hafa raunveruleg atvik úr samtímanum alltaf verið nærhendis og á yfirborðinu, fréttaljósmyndir, Kastljóss-viðtöl, íslensk bókaútgáfa, krúttin eða frasar úr auglýsingum. Slík umfjöllun er ekki til staðar í Sýrópsmánanum, allténd ekki með beinum hætti, og það má segja að nú sé pistlahöfundurinn Eiríkur Guðmundsson farinn að víkja fyrir ljóðskáldinu. Einhverjum þykir það sjálfsagt vera öfugþróun, því það hefur aldrei þótt mikil prýði á essayistum að fást við ljóðlist. Þeir sem unna alvöru bókmenntum ættu þó að gleðjast og kannski verður Sýrópsmáninn sú bók Eiríks sem verður til þess að skilja hafrana frá sauðunum. Það leirskáld er ekki til sem getur myrt fegurð himinsins, og á sama hátt lætur sönn list ekki haggast af óréttlæti, kreppu, níðingsskap eða hverju því sem kann að setja svip sinn á fréttatímana eða jólabókaflóðið hverju sinni. Bækur Eiríks Guðmundssonar eru kannski enginn yndislestur í fyrstu atrennu, en þær duga vel sem áminning um það sem býr á bak við ásýnd hlutanna. Þeim sem les, og gefst ekki upp, verður kannski einhvern tímann, einhvers staðar á vegferðinni afhent perla.

(Víðsjá, 16. nóvember 2010)

Bergur Ebbi Benediktsson: Tími hnyttninnar er liðinn / Þórdís Gísladóttir: Leyndarmál annarra

Hjalti Ægisson, nóvember 4, 2010

Franski hugsuðurinn Roland Barthes sagði einu sinni að höfundur væri ekki orðinn til fyrr en hann hefði skrifað að minnsta kosti tvær bækur. Sá sem skrifar eina bók og ekki meir, hann er ekki höfundur. Það þarf tvær bækur, eða fleiri, til að hægt sé að tala um höfundarverk; þá er hægt að sjá hvernig tengslin á milli textanna endurspegla þann skapandi huga sem býr að baki. Kannski er þetta ástæðan fyrir því að mörgum finnst erfiðast að skrifa bók númer tvö, því það er með henni sem höfundurinn verður að höfundi, hún er prófsteinn á þær væntingar sem fyrsta bókin gat af sér. Að þessu sinni hef ég ákveðið að fjalla um tvær bækur í einu, en þær eiga það sameiginlegt að vera fyrstu bækur höfunda (eða ekki-höfunda, sé gengist inn á forsendur Roland Barthes, en jæja, flækjum ekki málið, nóg er nú samt).

Fyrri bókin kom út í vor og hefur hugmyndaríkan titil, sem gæti næstum því verið þýddur titill á lagi með Morrissey: Tími hnyttninnar er liðinn. Bergur Ebbi Benediktsson teflir hér fram bálki fjórtán ljóða sem eru útleitin og býsna löng, sum of löng, liggur mér við að segja, hið lengsta er sjö blaðsíður, sem væri auðvitað gott ef magn og gæði væru sami hluturinn. Vitanlega stendur þetta tvennt þó ekki í öfugu hlutfalli hvort við annað, og romsurnar hans Bergs Ebba eru alls ekki leiðinlegar aflestrar. Á bókarkápu er okkur lofað að þetta séu „ljóð fyrir okkar tíma“, hvað sem það nú þýðir, kannski er hugmyndin að þessi ljóð séu lýsandi fyrir samtímann, tilraun til að fanga tíðaranda. Í fljótu bragði sýnist mér þó að grunnhugsunin að baki þeim flestum sé einmitt allt önnur, það vofir einhver einkennileg nostalgía yfir þessari bók, veruleikaflótti, draumur um afturhvarf til rökréttrar heimsmyndar, óorðuð andúð á afstæði og fjölhyggju samtímans. Hér er talað um „stríðsárafaðmlög“, „seinniheimsstyrjaldarsprengjur“, samloku á „diski sem minnir á fjórða áratuginn“. Saga tuttugustu aldarinnar (a.m.k. fram til 1950) orkar eins og allsherjar mælikvarði í þeirri heimssýn sem hér er brugðið upp, grundvöllur líkinga og tilfinningalegrar samsömunar, svipað og náttúran í ljóðum rómantískra skálda á 19. öld. Og þó eru þetta ekki söguleg ljóð. Bergur Ebbi hefur töluverða reynslu af því að skrifa blaðagreinar og kjallarapistla, og honum tekst einhvern veginn ekki alveg að losa sig úr því hlutverki hér. Sennilega er það of fast að orði kveðið að tala um „prédikunartón“ í þessu samhengi, en tónn álitsgjafans er að minnsta kosti ríkjandi í sumum ljóðum, hér er ályktað og alhæft um tíðarandann og einkenni samtímans í fyrstu persónu fleirtölu, „við“ erum svona eða hinsegin, fullyrðir skáldið; við erum

Með hjörtun full af ótta

Með hjörtun full af kvíða

Yfir því að vera ekki nógu snjöll

Nógu hnyttin, nógu sniðug

Nógu öðruvísi en þó nógu venjuleg

Það er eins og höfundurinn sé þrátt fyrir allt meðvitaður um þessi þrætubókareinkenni ljóða sinna og reyni að slæva þau með endurteknu stefi, sem er ávarpið „stúlkan mín“. Þannig er reynt að skapa þá tilfinningu að hér sé ekki verið að tala til okkar lesenda, ekki verið að bera fram neinn boðskap á markaðstorgi hugmyndanna, heldur séum við eingöngu þögul vitni að því þegar skáldið talar við stúlkuna sína – hvort hún er dóttir, frænka eða ástkona er ekki alveg ljóst. Þessi listræna blekking er dálítið klaufaleg í meðförum Bergs Ebba, eða álíka þunglamaleg og málnotkunin í víðum skilningi, en hún er ansi langt frá því að vera áreynslulaus. Áhrif úr ensku eru sums staðar áberandi í orðalagi, ekki bara í þeim skilningi að sérhver ljóðlína sé látin byrja á stórum staf, heldur líka á stöðum eins og þeim þar sem talað er um takt sem „skilur þig eftir með eigin hugsunum“. En allt um það, þá er óþarfi að varpa þessari bók í flýti frá sér, kannski verður gaman að lesa hana einhvern tímann seinna, til dæmis eftir tíu ár þegar plöggið í kringum hana verður gleymt og við orðin dómbærari á það hvort hér sé frambærilegur höfundur á ferðinni; um það er einfaldlega ekkert hægt að segja enn þá.

Það er ekki víst að Þórdís Gísladóttir myndi samþykkja þá fullyrðingu Bergs Ebba Benediktssonar að tími hnyttninnar sé liðinn; ef marka má ljóðin í ljóðabókinni Leyndarmál annarra, sem kom út nú á dögunum, er tími hnyttninnar þvert á móti enn í fullu gildi. Hnyttni, spaug og kaldhæðni eru aðalsmerki þessarar bókar sem er ekki nema 34 síður að lengd, og hefði að ósekju mátt vera miklu lengri. Leyndarmál annarra markar engin tímamót að því leyti að hún staðfestir það sem við vissum fyrir um skopstælingu og kaldhæðni sem helstu vopn kvenskálda. Þórdís er mikill mannþekkjari og ljóðmælendur hennar fjalla yfirleitt ekki um sjálfa sig nema til að bregðast við einhverju atviki sem þeir lenda í eða persónum sem verða á vegi þeirra. Þau ljóð bókarinnar sem hafa ljóðmælandann sjálfan í forgrunni eru undir íronískum formerkjum, til dæmis ljóðin „Glamúrskortur“ og „Félagslegt raunsæi“, sem eru bæði spunnin út frá nútímalegum staðalímyndum um konur, hið síðarnefnda endar meira að segja á þvottekta, rómantísku háði þar sem minnt er á geðveikina sem blundar undir efnishyggju og velmegunarlífi. Það er því greinilega vanur ljóðalesandi sem hér situr við lyklaborðið, á öðrum stað er okkur boðið upp á nútímalegan útúrsnúning á tæplega þrjátíu ára gömlu ljóði eftir Stefán Hörð Grímsson. Mestmegnis eru þessi ljóð þó karakterstúdíur í formi stuttra atriða, jafnvel leikþátta, atvik úr hversdagslífinu sem bregða ljósi á kunnuglegar týpur úr íslenskum samtíma: Leikskólakennarar og ljósmæður sem sýna ráðdeild í fjármálum, hjón sem búa við botnlangagötu í Grafarvoginum, þunnhærður karlmaður í blokkaríbúð sem drekkur Bónuskaffi og „horfir annars hugar á plattann með æðruleysisbæninni“.

Þórdís Gísladóttir nálgast viðfangsefni sín fyrst og fremst sem áhorfandi, ljóðin í þessari fyrstu bók hennar eru frumlegar hugleiðingar sem kvikna af ofurvenjulegum atburðum; kannski mætti tala um „bloggljóð“ í þessu sambandi. Líkt og titill bókarinnar gefur til kynna er leitast við að skyggnast undir yfirborðið í lífi ókunnugs fólks með ímyndunaraflið að vopni. Þórdísi ferst þetta verk vel úr hendi, hún er ekki örvæntingarfull eða vonsvikin eins og gluggagægirinn sem Purrkur Pillnikk söng um, heldur húmoristi og húmanisti í senn, skrásetjari einhvers sem er til, ekki bara í hugskoti hennar sjálfrar, heldur allt í kringum okkur. Það er notalegt að hlæja með Þórdísi í þessari bók, og kannski fáum við að njóta þess aftur ef bækurnar verða fleiri.

(Víðsjá, 4. nóvember 2010)

Sofi Oksanen: Hreinsun

Hjalti Ægisson, október 21, 2010

Þegar höfundar skáldverka setja sig í stellingar sagnfræðinga er hætt við því að útkoman verði misjöfn, enda markmiðin með slíkum skrifum mörg og ólík. Skáldskapur sem grundvallast á sagnfræði er stundum saminn með markaðssjónarmið í huga, enda ná sögulegar skáldsögur til fjölda lesenda sem hafa meiri áhuga á hinu sögulega en hinu skáldlega; skáldsaga sem gerist í Rómaveldi til forna er þannig líkleg til að höfða til fólks sem hefur fyrst og fremst áhuga á rómverskri sögu, en hirðir kannski lítið um listræna þróun höfundarins, svo dæmi sé tekið. Söguleg skáldverk geta líka hentað vel til að vekja athygli á pólitískum samtímamálefnum, höfundurinn getur grennslast fyrir um rætur og orsakir ríkjandi ástands og sett niðurstöður sínar fram með dramatískum og áhrifamiklum hætti, að svo miklu leyti sem persónur hans hreyfa við lesandanum. Þar að auki eru söguleg skáldverk afar hentug til að sýna átök sögunnar í smækkaðri mynd, láta heimsmálin endurspeglast á hinu persónulega sviði, láta míkrókosmos og makrókosmos kallast á. Mörg af bestu verkum bókmenntasögunnar eru gædd einmitt þessum eiginleika, allt frá Antígónu Sófóklesar, þar sem átökin á milli Kreons og Antígónu endurspegla átök borgríkis og fjölskylduástar, til leikritsins Líttu reiður um öxl eftir John Osborne, þar sem stéttabarátta í Bretlandi um miðja síðustu öld birtist í yfirfærðri mynd sem ofbeldissamband karls og konu.

Skáldsagan Hreinsun eftir Sofi Oksanen er dæmi um bókmenntaverk sem hefur öll þessi einkenni, að því er virðist. Nú skal að vísu ekki fullyrt að þetta sé bók sem er samin með markaðssjónarmið í huga, en hún hefur að minnsta kosti reynst mjög vel sem vara á markaði, hún komst á topp metsölulista í Finnlandi og Eistlandi, hefur fengið fjölda verðlauna og verið þýdd á fjölda tungumála. Nú er Hreinsun komin út í íslenskri þýðingu Sigurðar Karlssonar, og hafi hann mikla þökk fyrir vel unnið verk. Sigurður er, að heita má, öflugasti málsvari finnskra bókmennta hér á landi þessi misserin; í fyrra komu út tvær finnskar bækur í þýðingu hans: Skáldsagan Yfir hafið og í steininn eftir samtímamann okkar Tapio Koivukari, og Óþekktur hermaður eftir Väinö Linna, skáldsaga frá 1954 sem hefur ekki ósvipaðan status meðal Finna og Íslandsklukkan meðal Íslendinga.

Hreinsun er upphaflega skrifuð sem leikrit, enda má víða sjá leifar af stofudrama í textanum, samtalssenur sem gerast innan dyra í einu herbergi eða einhverju vel afmörkuðu rými. Sagan gerist í Eistlandi og hefst árið 1992, ári eftir að landið lýsti yfir sjálfstæði. Einn grámóskulegan haustdag er Aliide Truu, tæplega sjötug kona, stödd inni í eldhúsi og er að reyna að drepa flugu. Aliide verður litið út um gluggann og sér eitthvert hrúgald úti í garði. Við nánari athugun kemur í ljós að hrúgaldið er stúlka frá Vladivostok, borg sem er í tæplega sjöþúsund kílómetra fjarlægð til austurs, eða alveg í hinum enda þess sem áður var kallað Sovétríkin. Stúlkan heitir Zara og er á flótta undan hættulegum glæpamönnum sem hafa haldið henni fanginni í hlekkjum vændis og mansals. Þarna mætast þær sem sagt einn grámóskulegan haustdag í Eistlandi, Aliide og Zara, konur tveggja kynslóða, fórnarlömb tvenns konar kúgunar; sú gamla hefur lifað megnið af ævinni undir oki kommúnismans en Zara, sú yngri, hefur mátt þola þjáningar af hendi hins nýja harðstjórnarvalds, melludólganna sem selja ungar konur í kynlífsþrælkun og græða á tá og fingri. Sofi Oksanen sýnir með sannfærandi hætti í sögu sinni að á þessu tvenns konar ógnarvaldi er bitamunur en ekki fjár, enda er í mörgum tilvikum um sömu mennina að ræða í hlutverkum kúgaranna. Valdamestu mennirnir í mansalsbransanum sem rís upp í hinu nýfrjálsa Eistlandi eru flestir fyrrum áhrifamenn innan KGB.

Fundur kvennanna tveggja, Aliide og Zöru, verður hinni fyrrnefndu tilefni til að rifja upp fortíðina, og skáldsagan Hreinsun er sögð með sífelldu flakki fram og aftur í tíma. Þessi vandmeðfarna frásagnaraðferð leikur í höndunum á Sofi Oksanen, enda varpa tímasviðin tvö ljósi hvort á annað og stigvaxandi afhjúpun þess sem gerðist í fortíðinni breytir mynd lesandans af því sem gerist í samtímanum. Saga Eistlands á tuttugustu öld birtist hér í öllum sínum hrikaleik og segja má að sagan af Aliide Truu sýni kjarnann í þeim hörmungum. Um það leyti sem seinni heimsstyrjöldin braust út var Eistland innlimað í Sovétríkin og næstu árin á eftir gekk stjórnin í Kreml mjög harkalega fram í að aðlaga landið rússneskum siðum. Talið er að fyrsta árið sem Eistland var undir stjórn Sovétríkjanna hafi um sextíu þúsund manns verið myrt eða flutt úr landi, til fangavistar í Síberíu eða á aðra óhuggulega staði. Af þessum atburðum dregur skáldsaga Sofi Oksanen nafn sitt, Hreinsun. Amma og móðir Zöru tilheyra þeim stóra hópi fólks sem er hreinsað burt úr Eistlandi, þær hefja nýtt líf í Vladivostok, og þar fæðist Zara. Zara á sem sagt rætur að rekja til Eistlands, og eftir því sem hún kynnist Aliide Truu betur kemst hún að sífellt meiru um fortíð sinnar eigin ættar. Gamla konan er nefnilega ekki öll þar sem hún er séð, þegar hreinsanir Stalínstímans stóðu sem hæst gekkst hún kúgunaröflunum á hönd því hún var drifin áfram af afbrýðisemi; maðurinn sem hún elskar er eftirlýstur af yfirvaldinu fyrir samvinnu við þýskt innrásarlið í stríðinu og Aliide Truu beitir allri sinni útsjónarsemi til að beina sjónum leyniþjónustunnar að konunni sem hann giftist. Hún er algjörlega fangin af óraunsæjum draumum um eðlilegt fjölskyldulíf með þessum manni. Ævi Aliide Truu endurspeglar þannig sögu Eistlands eftir seinna stríð, saga hennar er míkrokosmos sem kristallar makrókosmos.

Hreinsun eftir Sofi Oksanen er mikil örlagasaga, saga eistnesku þjóðarinnar andspænis ógnum í fortíð og nútíð, og vitnisburður um það hvernig varhugaverð hreyfiöfl mannkynssögu og stjórnmála hverfa ekki, heldur breyta einungis um mynd, ef þau eru ekki gerð upp á sannfærandi hátt. Sofi Oksanen tilheyrir nýrri kynslóð evrópskra rithöfunda sem hefur fengið það hlutverk að takast á við mestu sögulegu umskipti síðari ára, það er að segja fall Sovétríkjanna og afleiðingar þess. Skáldsagan Hreinsun er vitanlega ekkert einsdæmi í þessum flokki, fyrir þremur árum fengum við Íslendingar t.d. prýðilega þýðingu Bjarna Jónssonar á annarri svona eftir-sovét-skáldsögu, Hermaður gerir við grammófón eftir Sasa Stanisic, sem gerist í Bosníustríðinu 1992. Að mínu mati er þó óhætt að fullyrða að Hreinsun eftir Sofi Oksanen tekur þeirri bók fram, ef eitthvað er; hér er mikið lagt undir og lítið um feilspor, að undanskildum örlítilli melódramatík í lokin. Þessi bók er sannarlega einn ánægjulegasti viðburðurinn í íslenskum bókmenntaþýðingum þetta árið.

(Víðsjá, 21. október 2010)

Þorvaldur Kristinsson: Lárus Pálsson leikari

Hjalti Ægisson, ágúst 11, 2010

Hver er uppáhaldsleikarinn þinn? Spurningin er kunnugleg, hún er staðalbúnaður í spurningapökkum lífsstílsblaða og unglingatímarita; segðu okkur hver er uppáhaldsleikarinn þinn svo við skiljum betur hvernig manneskja þú ert. Svarið þarf að byggjast á upplifun; þú þarft að nefna leikara sem þú hefur kynnt þér í einhverjum skilningi – farið á leikrit, séð bíómyndir – því ef þú nefnir leikara sem þú hefur aldrei séð nema á ljósmyndum ertu að skrökva. Fyrir vikið er stór hluti þeirra sem hafa einhvern tímann þjónað leiklistargyðjunni í aldanna rás sjálfkrafa útilokaður frá svarinu. Leiklistin er nefnilega list augnabliksins; í leikhúsinu er sérhver sýning einstök og hún verður aldrei endurtekin. Þess vegna er starf leikarans ólíkt starfi ljóðskáldsins og listmálarans – varðveisla þess er háð minni og miðlun þeirra sem upplifðu það. Af þessum sökum verður leiklistarsaga alltaf nokkrum vandkvæðum bundin; hún er varðveisla einhvers sem er, strangt til tekið, ekki hægt að varðveita. Frásögn um áhrifaríkan leik getur auðveldlega orðið svo loftkennd að sá sem les verður að taka viljann fyrir verkið, ef hann var ekki sjálfur viðstaddur. Bók Þorvaldar Kristinssonar, Lárus Pálsson leikari, er ævisaga leikara sem hvarf af sviðinu fyrir fjörutíu árum, og því trúlegt að stærstur hluti þeirra sem lesa verkið sé fólk sem varð ekki þeirrar ánægju aðnjótandi að sjá Lárus Pálsson á sviði.

Og víst er um það, að í bók Þorvaldar eru einstaka tilvik um lýsingar sem segja lítið sem ekkert. Hér er dæmi: „Sendir þá ekki stjarnan frá sér snögga eldingu bak við brosið, svipuhöggin falla eitt af öðru og með undirtónum raddarinnar stýrir hún karlmönnunum á augabragði inn í þá hrynjandi sem þarf til að gefa samleiknum líf og merkingu…“ Hvað þetta þýðir nákvæmlega veit ég ekki, en hitt veit ég að með því að velja þessa tilvitnun er verkinu ekki sýnd full sanngirni. Sannleikurinn er nefnilega sá að bók Þorvaldar er svo full af skýrum og lifandi lýsingum að það er hrein unun að lesa.

Lárus Pálsson lærði leiklist í Kaupmannahöfn og fetaði þannig slóð sem fáir samlandar hans höfðu farið áður. Í frásögn Þorvaldar af námsárum Lárusar er ýmislegt dregið fram sem liggur ekki í augum uppi, en skiptir verulegu máli. Sem dæmi má nefna þá tilhneigingu Íslendinga sem mun hafa verið við lýði langt fram yfir miðja 20. öld, að vanrækja vísvitandi að læra dönsku sómasamlega og bera hana fram með áberandi, íslenskum hreim til að ýkja sérstöðu sína og einangrun frá gömlu herraþjóðinni. Það var því á brattann að sækja fyrir Lárus, sem komst ekki hjá því að læra dönskuna almennilega, enda málið helsta atvinnutæki leikarans. Og Lárus er réttur maður á réttum stað; þetta rökstyður Þorvaldur með því að gera ítarlega grein fyrir umhverfinu sem Lárus gekk inn í og starfaði við í Kaupmannahöfn. Hann starfar við Konunglega leikhúsið á árunum sem Andreas Møller stýrir því, en Møller lagði mikla áherslu á leikbókmenntir samtímans. Í leikhúsinu í Riddarasalnum er Lárus svo nokkru síðar aftur á þeim stað þar sem helstu nýmælin og gróskuna í dönsku leikhúslífi er að finna. Þegar hann kemur heim til Íslands árið 1940 nýtur hann svo enn góðs af ytri aðstæðum því Bretavinnan er hafin, fólk hefur meira á milli handanna en áður og aðsókn að leikhúsi eykst mjög. Þegar Þjóðleikhúsið tekur til starfa lendir Lárus hins vegar í alveg nýrri stöðu: Hann hefur ekki lengur fullt frelsi til verka og upplifir samskiptaörðugleika í starfi sínu.

Þótt einkalífi Lárusar Pálssonar séu gerð viðunandi skil í bók Þorvaldar er það fagmaðurinn Lárus sem er í forgrunni – leikari, leikstjóri og leiklistarkennari. Nemendur Lárusar mynda kjarnann í íslensku leikhúslífi frá miðri öldinni og til dagsins í dag. Aðferð Þorvaldar við að greina frá kennslu Lárusar er dálítið ósamstæð – hann nafngreinir nemendurna og samstarfsmennina stundum og stundum ekki í meginmáli, að því er virðist eftir því hvort hann vill leggja áherslu á Lárus sjálfan eða mynd annarra af honum. Athugagreinarnar aftast í bókinni taka þó oftast af allan vafa um hvaða fólk er að ræða. En áhrif Lárusar eru ekki bara á sviði leiklistarinnar, heldur líka leikbókmenntanna, eins og Þorvaldur rekur rækilega. Þótt ekki væri um auðugan garð að gresja í íslenskum leikbókmenntum á tíma Lárusar átti hann í frjóu samstarfi við ýmsa höfunda um leikritun, aðlaganir og þýðingar. Davíð Stefánsson er elsta dæmið um slíkan höfund, en samstarf hans og Lárusar um hagræðingar og styttingar á Gullna hliðinu eru líklega hið fyrsta sinnar tegundar hérlendis. Í ævisögu Davíðs Stefánssonar frá því í fyrra, Snert hörpu mína, er ekkert sagt frá þessari glímu um textann. Fleiri verk fóru undir hnífinn hjá Lárusi, t.d. Tyrkja-Gudda eftir Jakob Jónsson og Valtýr á grænni treyju eftir Jón Björnsson. Það vekur þó athygli að Þorvaldur nefnir ekkert um skoðanir Lárusar á umfangi leikritsins Uppstigningar eftir Sigurð Nordal sem hann leikstýrði árið 1945, en það verk hefur einmitt haft orð á sér fyrir að vera óþarflega langt. Lárus átti líka stóran þátt í því að festa Halldór Laxness í sessi sem þjóðskáld með uppfærslu sinni á Íslandsklukkunni, og hann fékk ungan lyfsala á Húsavík, Helga Hálfdanarson, til að þýða sitt fyrsta Shakespeare-leikrit.

Þorvaldur Kristinsson hefur mjög breiða sýn á hlutina í þessari ævisögu, dregur víðtækar og vel rökstuddar ályktanir og lítur jafnan svo á að orsakir atvika séu fleiri en ein. Hann skoðar Lárus í ljósi kalda stríðsins og þeirra flokkspólitísku aðstæðna sem listalífinu var búin um og eftir miðja öldina, enda hugsaði Lárus Pálsson leiksýningar sínar oft sem innlegg í samtímaumræðu. Rannsóknarvinna Þorvaldar um þær sýningar sem Lárus kom að á Norðurlöndunum er afar mikils virði, því með henni gefst tilefni til að skilgreina íslenska leikhússamfélagið með hliðsjón af erlendum dæmum. Frásögnin er lífleg og hugmyndarík; Þorvaldur finnur samsvaranir á milli Lárusar og persónanna sem hann túlkar á sviðinu og setur leikhúsið í samhengi við annað menningarlíf, t.d. í kaflanum um Hamletssýninguna í Iðnó 1949, en svo vildi til að kvikmynd Laurence Olivier um Hamlet var sýnd í Tjarnarbíó þetta sama vor. Sannfæringarkraftur Þorvaldar Kristinssonar í þessari bók er ólítill, og þótt sá er hér talar hafi aldrei notið leikhæfileika Lárusar Pálssonar nema í hljóðupptökum, þá er ég að hugsa um að nefna nafn hans næst þegar ég verð spurður hver sé uppáhaldsleikarinn minn.

(Víðsjá, 18. desember 2008)

Úlfar Þormóðsson: Hallgrímur

Hjalti Ægisson, ágúst 11, 2010

Úlfar Þormóðsson setur markið hátt í þessari nýjustu bók sinni, sem er söguleg skáldsaga og gerist á 17. öld. Aðalpersónan er sjálfur Hallgrímur Pétursson, hið mikla höfuðskáld aldarinnar. Vitneskja okkar um ævi Hallgríms er býsna brotakennd og því má segja að þessi bók sé tilraun Úlfars Þormóðssonar til að púsla brotunum saman. Hér er fylgt strangri, sagnfræðilegri nákvæmni; nöfnum persóna og leikenda er ekkert hnikað til og farið er rétt með ártöl, að svo miklu leyti sem þau eru þekkt. Um orsakasamhengið gildir nokkuð öðru máli, enda liggur nýstárleiki verksins fyrst og fremst í óvenjulegum túlkunum. Það er margt í lífi Hallgríms Péturssonar sem við vitum fyrir víst að átti sér stað, en hvers vegna það átti sér stað er ekki alltaf vitað. Við vitum t.a.m. ekki af hverju Hallgrímur fer af landi brott þegar hann er unglingur, ekki heldur af hverju hann flosnar upp úr járnsmíðanámi sínu og hefur guðfræðinám við Vorfrúarskóla. En Úlfar Þormóðsson hefur sínar hugmyndir um þetta allt saman, og þær hugmyndir samræmast ekki alltaf hinni viðteknu mynd okkar af Hallgrími.

Í meðförum Úlfars verður Hallgrímur Pétursson að efasemdarmanni sem tekst á gagnrýninn hátt á við ýmis álitaefni guðfræðinnar. Guðleysingi er hann ekki, en hann hefur miklar efasemdir um aðferðir kirkjunnar og ímyndarsköpun, sem gengur oftar en ekki út á að hagræða sannleikanum. Sumt af þessum vangaveltum Hallgríms er kunnuglegt úr umræðu síðustu ára, t.d. skoðanir hans á Júdasi sem virðast bera nokkurn keim af hinu nýlega enduruppgötvaða Júdasarguðspjalli. Hallgrími þykja frásagnir af svikum Júdasar ekki sannfærandi og hann grunar að Júdas hafi verið gerður að blóraböggli í meðförum kirkjunnar manna. Á sama hátt heillast Hallgrímur af þeim óopinberu þjóðsögum sem eiga rætur að rekja aftur til fjórtándu aldar og kveða á um að Kristur hafi eignast afkomendur, en sú staðreynd hafi verið þögguð niður. Þannig vinnur Úlfar Þormóðsson meðvitað á móti hinni hefðbundnu mynd af Hallgrími sem heittrúuðum skáldpresti. Þetta er í sjálfu sér ágæt hugmynd; sögulegar skáldsögur geta auðvitað verið öflugt tæki til þess að flækja mynd lesandans af fortíðinni og glæða hana þar með nýju lífi. Höfuðvandi verksins er hins vegar sá að sá Hallgrímur sem við kynnumst hér kemur engan veginn heim og saman við þann kveðskap sem eignaður er hinum raunverulega Hallgrími, en sá kveðskapur er einmitt gernýttur í verki Úlfars. Fyrir vikið verður höfundinumm nauðsynlegt að sveigja þennan nýstárlega Hallgrím í átt að kveðskapnum. Útkoman verður æði þversagnarkennd, enda hlýtur hún að byggjast á því að sá Hallgrímur sem við þekkjum úr Passíusálmunum og öðrum kvæðum sé ekki hinn rétti Hallgrímur. Þessa þversögn afgreiðir Úlfar einkanlega með einni persónu, sem er Brynjólfur Sveinsson biskup. Það er Brynjólfur sem stýrir undrabarninu Hallgrími inn á braut kirkjunnar; Brynjólfur fær hann til að hefja nám í guðfræði og hvetur hann síðar til að takast á við að yrkja um pínu Krists. Alltaf er Hallgrímur efins um þá leið sem hann hefur valið sér, og virðist una sér mun betur við að kenna ungum börnum undirstöðureglur siðfræðinnar, lesa gömul handrit eða grúska í verkum forkristinna fornaldarhöfunda. Þar með verður til einhver óþægileg krísa í sjálfsmynd Hallgríms, tilfinningahnútur sem er í algjöru ósamræmi við þá sannfæringu sem setur mark sitt á ljóðum hans. Hann yrkir kvæði sín ýmist með velgjusvip á vör, því þau eru fyrst og fremst ort til samræmis við ríkjandi tísku, eða hann glottir með sjálfum sér þegar hann laumar dulbúnu lofi á syndina inn í ljóð sín undir öfugum formerkjum, eins og þegar hann ákveður að hafa Passíusálmana fimmtíu að tölu til heiðurs Barna-Sveinbirni, hinum kaþólska forföður sínum. Sé hinn strangi hugmyndaheimur sautjándu aldarinnar hafður til hliðsjónar verður þetta djarft hjá Úlfari Þormóðssyni, næstum því jafn djarft og að skrifa sögulega skáldsögu um Jón Sigurðsson og byggja hana á þeirri hugmynd að Jón hafi innst inni viljað að Ísland yrði áfram hluti af Danaveldi – hann hafi bara tekið slaginn af því að einhverjir aðrir hvöttu hann til þess.

Að forminu til minnir bókin Hallgrímur að sumu leyti á rússnesku hugmyndaskáldsöguna. Mikið er hér um langar senur þar sem persónurnar eru í rauninni ekki að gera neitt, kannski að tefla eða drekka, en blaðra þeim mun meira. Það verður því varla sagt að hér sé tekist á við skáldsöguformið á ögrandi eða hugkvæman hátt. Loks má geta þess að skáldsagan Hallgrímur er gríðarmikil að vöxtum, rúmar sexhundruð síður, og til að geta haldið athygli lesandans fanginni í svo löngu skáldverki þarf vitanlega að skrifa skemmtilegan og áhugaverðan stíl. Því miður fatast Úlfari þar flugið, enda er sagan afar langdregin og allmörg atriði hennar ómarkviss. Það er oft eins og heilu senurnar séu skrifaðar utan um kvæði eða vísubrot frá Hallgrími Péturssyni, án þess að þær hafi neitt sjáanlegt erindi eða raunveruleg tengsl inn í meginframvinduna. Til allrar hamingju fá ljóðlínur sálmaskáldsins að fljóta með á stöku stað, en nærvera þeirra gerir lítið annað en að undirstrika enn frekar tilþrifaleysi textans sem umlykur þær.

(Víðsjá, 11. desember 2008)

Ingunn Snædal: Í fjarveru trjáa

Hjalti Ægisson, ágúst 11, 2010

Í byrjun árs 1976 söfnuðust milli 1100 og 1200 manns saman í Háskólabíó og troðfylltu sal eitt, ekki til að mótmæla verðbólgunni sem þó var rúmlega 40% um þetta leyti, heldur til þess að hlusta á skáld lesa ljóð. Það voru listaskáldin vondu sem héldu uppi fjörinu, þessi sundurleiti hópur sem stundum var kallaður „fyndna kynslóðin“. Á þessum árum urðu vatnaskil í íslenskri ljóðagerð; flest skáld sem hafa náð einhverri fjöldahylli á þeim tíma sem síðan er liðinn hafa annað hvort tilheyrt þessum skáldahópi eða beitt svipuðum aðferðum og þau. Jafnvel þau ljóðskáld sem hafa snúist gegn listaskáldunum vondu á beinskeyttan hátt (og hér er Kristín Svava Tómasdóttir nærtækt dæmi) hafa gert það með vopnum þeirra sjálfra: Usla, íróníu og útúrsnúningi.

Ljóðskáldið Ingunn Snædal er skilgetið afkvæmi fyndnu kynslóðarinnar; innkoma hennar á ljóðasviðið er ekki til marks um neina róttæka breytingu á því sem þar hefur verið ríkjandi að undanförnu. En ljóð hennar eiga ekki minna erindi fyrir vikið; raunar á skemmtilegur og heiðarlegur skáldskapur alltaf erindi, og ef lýsa ætti ljóðum Ingunnar Snædal í tveimur orðum væri líklega best að nota þessi tvö orð: Skemmtileg og heiðarleg. Þriðja og nýjasta bók Ingunnar, Í fjarveru trjáa, kom út fyrr á þessu ári og í henni ferðast skáldið hringveginn, frá Seyðisfirði til Vöðlavíkur. Látum okkur ekki detta í hug að hér sé vísvitandi verið að keyra öfugan hring miðað við Jón Helgason í „Áföngum“ og snúa þannig kæruleysislega upp á menningararfinn. Sú atlaga var reyndar gerð fyrir tæpum þrjátíu árum í þeirri stórsnjöllu ljóðabók Dropi úr síðustu skúr eftir Anton Helga Jónsson, en ljóðaflokkurinn „Farsælda Frón“ sem þar er að finna er að mörgu leyti forspá um ljóð Ingunnar Snædal. Staðreyndin er auðvitað sú að hringvegurinn er það form sem margir ferðalangar, bæði innfæddir og erlendir, nota til að kynnast Íslandi, og því er hægt að segja að Ingunn velji sér „eðlilega“ nálgun.

Það sem gerir landslagið aðlaðandi í meðförum Ingunnar í þessari ljóðabók er sá einlægi skortur á upphafningu sem er allsráðandi. Hér er ekkert heilagt við landslagið; maður bara skellir sér til sunds í hólmanum, pissar í grasið, skellir lambasneiðunum á grillið. Það er ekkert ógnvekjandi eða hættulegt við landslagið, enda bíllinn hlýr og þægilegur og nóg af góðum diskum til að setja í spilarann. En ferðalangurinn er sér meðvitaður um að þessi þægindi eru ekki sjálfgefin. Þau sannindi eru ákvörðuð með samanburði á tímaskeiðum, t.d. við Lindahraun þar sem hugurinn hvarflar til Fjalla-Eyvindar:

til að skilja
aðeins örlítið
þyrfti að koma að vetrarlagi
ganga hrasandi yfir öræfin
illa klædd berfætt í vondum skóm
marin blá ísköld rifin
skítug í rimpuðum fötum
með galtómt kælibox
gemsalaus

Nöfn á landslagi eru eitt af meginstefjum bókarinnar, en hugleiðingar um samspil þessara merkimiða og staðanna sem þeir merkja, eru algengar. Stundum er spunnin saga út frá örnefninu, líkt og í ljóðinu „Skessugarður“ þar sem leitað er til sögunnar um Búkollu eftir ímyndaðri útskýringu. Ísafjörður við Skutulsfjörð verður bær sem stendur við rangan fjörð, og það er ekki alveg á hreinu hvort gagnsæ og lýsandi staðanöfn á borð við Gil, Mýrar og Fell eru

snilldarlegur einfaldleiki
eða átakanleg hugmyndafæð?

En ferðalýsingarnar í Í fjarveru trjáa fela líka í sér mannlýsingu, því ljóðmælandinn sjálfur er a.m.k. jafnáberandi og landið. Í því samhengi skiptir nokkru máli að ferðamyndirnar eru ekki allar frá sama tímaskeiði og sú sem talar því á ýmsum aldri; á Hvammstanga er hún ung, óreynd og ástfangin og trúlofar sig með Cat Stevens í kassettutækinu, en norður á Ströndum er úti um sambandið – hún er löngu hætt að elska hann en verður samt bálreið þegar hún kemst að því að hann hefur haldið fram hjá henni. Við Vatnsdalshóla er svo einhver sátt sem ríkir, lífsreynsla, tilfinningalegt jafnvægi og börn í aftursætinu. Þannig erum við minnt á að mynd okkar af landinu er um leið mynd okkar af okkur sjálfum. Þessi hugmynd er gjarnan sett fram í formi hugleiðinga um möguleika landslagsins, og lesandinn fær á tilfinninguna að þeir möguleikar séu fyrst og fremst byggðir á reynslu:

ef einhver
kastar í þig trúlofunarhring
á klettunum við kirkjuna
og keyrir svo brjálaður
á brott
er gott að setjast fyrir framan
læstar kirkjudyrnar
og skæla góða stund

Samanburður við næstu bók Ingunnar á undan þessari, Guðlausir menn, leiðir í ljós að munurinn felst ekki síst í tímaskynjuninni. Í Guðlausum mönnum er aðeins eitt ferðalag, einn þráður sem gengur í gegnum allt verkið, en í Í fjarveru trjáa er tíminn meira á floti, ferðalögin eru fleiri; hversu mörg vitum við ekki. En ef finna ætti einhverja haldbæra útskýringu á vaxandi vinsældum Ingunnar Snædal sem ljóðskálds væri helst að nefna að hún bregður á leik með það kunnuglega í tilverunni, alveg eins og listaskáldin vondu gerðu á sínum tíma. Í ljóðinu „topptíu sólsetur“ er ekki eitt einasta sólsetur tilnefnt, því

allir
geta fundið
sitt eigið

og að sama skapi má segja að allir geti búið til sín eigin vegaljóð. Ingunn Snædal er búin að deila sínum með okkur, og hafi hún þökk fyrir. Í fjarveru trjáa er sniðug og notaleg hugleiðing um raungervingarferlið sem á sér stað þegar við ferðumst um landið og sjáum nöfnin á landakortinu lifna við.

(Víðsjá, 9. desember 2008)