Posts tagged: Enskar bókmenntir

Tom McCarthy: C

Hjalti Ægisson, apríl 14, 2011

Þótt hámódernismi í bókmenntum sé fyrst og fremst bundinn millistríðsárunum má engu að síður skilja hugtakið víðari skilningi, mörg síðari tíma verk uppfylla hæglega þá mælikvarða sem notaðir eru til að skilgreina módernískar bókmenntir. Samuel Beckett er stundum kallaður síðasti módernistinn, meðal annars í titli fróðlegrar ævisögu um hann frá 1997 eftir írska skáldið Anthony Cronin. Málið er þó nokkuð flókið; Beckett ritaði sín þekktustu verk á 6. og 7. áratugnum, rétt eins og Ástralinn Patrick White sem er líka oft flokkaður sem módernisti. Enn í dag eru starfandi margir höfundar sem sækja markvisst í sjóð módernistanna, um suma mætti jafnvel segja að þeir séu fyrst og fremst áhugaverðir vegna þess hvernig þeir spinna þræði frá evrópskum skáldum á borð við Joyce, Pound, Kafka, Proust, Rilke, Mansfield, Woolf og það slekti allt saman.Í íslenskri bókmenntasögu finnum við t.a.m. Sjón og Medúsuhópinn, hreyfingu höfunda sem sóttu í áratuga gamla framúrstefnulist undir formerkjum pönksins upp úr 1980; niðurstaðan varð sú að þarna var um nánast sömu fagurfræðina að ráða. Þannig getur bókmenntaleg endurvinnsla sífellt komið á óvart, því ekkert er nýtt undir sólinni, og bókmenntirnar er jú leið skáldsins frá geðhrifum, svo notað sé orðalag frá T.S. Eliot, höfuðpáfa enska módernismans.

Í bresku bókmenntasamfélagi er Tom McCarthy nýjasta nafnið í módernistadeildinni. Hann er fæddur árið 1969 og hefur sent frá sér þrjár skáldsögur, sú fyrsta, Remainder, kom út 2005. Hún fjallar um mann sem slasast alvarlega í bílslysi, fær fúlgur fjár í slysabætur, en hefur ekki hugmynd um hvað hann á að gera við alla peningana. Líf hans umturnast fyrir vikið og verður „endalaus leit að hætti að lifa“, eins og Hannes Sigfússon orðaði það í ljóði fyrir hálfri öld. Leiðin sem maðurinn velur til að takast á við áfallið er að sviðsetja atburði úr sinni eigin fortíð, oft með miklum tilkostnaði, sviðsmynd og leikurum, til þess að geta aftur upplifað veröldina sem gerandi, en ekki bara óvirkur áhorfandi. Leit þessa manns að raunverulegum upplifunum teygist sífellt lengra, fyrr en varir duga ekki lengur hversdagslegar sviðsetningar til að uppfylla þessa raunveruleikaþrá og hann fer að sviðsetja rán, ofbeldi og annan ófögnuð. Remainder kom út hjá litlu forlagi í París, Metronome Press, sem er rekið af ástríðu fremur en gróðahugsjón, og verkið vakti fljótlega athygli hjá stærri bókaútgáfum. Ári eftir fyrstu útgáfu kom Remainder út í margfalt stærra upplagi hjá Alma Books í Bretlandi, og svo hjá Vintage í Bandaríkjunum árið 2007. Gagnrýnendur hrifust af þeirri brotakenndu sýn sem einkennir verkið og málnotkunin þótti frumleg og spennandi. Næsta bók McCarthy, Men in Space, gerist í Mið-Evrópu snemma á tíunda áratugnum og fjallar um leit að stolnu íkonamálverki. Söguþráðurinn er ekki alltaf skýr, upplausnin er jafnvel enn meiri en í fyrstu bókinni, og segja má að þannig leitist Tom McCarthy við að lýsa brostinni heimsmynd kommúnismans eftir hrun Sovétríkjanna. Þetta er að mörgu leyti svipað því sem módernísk skáld gerðu í Evrópu á þriðja áratugnum þegar þau notuðu brotakennd frásagnarmódel og sundurlaust málfar til þess að lýsa rústunum sem blöstu við eftir stríðið mikla. McCarthy bjó raunar sjálfur í Tékklandi um það leyti sem ríkisstjórn Vacláv Havels tók við völdum í landinu eftir áratuga langt valdaskeið kommúnista, svo að hann fékk sjálfur að fylgjast grannt með þeim sögulegu umskiptum sem hann átti eftir að takast á við í skáldskap síðar.

Verk Tom McCarthy hafa frá upphafi verið tengd módernismanum og ekki að ástæðulausu. McCarthy er raunar ekki bara skáldsagnahöfundur, hann hefur sviðsett ýmiss konar gjörningslist, oft undir merkjum samtakanna sem hann stofnaði árið 1999 og heita INS, International Necronautical Society, sem er að mestu leyti sniðið eftir framúrstefnuhreyfingum á borð við fútúrista, súrrealista og expressjónista. Samtökin hafa það m.a. á afrekaskrá sinni að hafa brotist inn á heimasíðu BBC og birt þar áróður fyrir málstað sinn, sem er þó vitanlega fyrst og fremst á teoretísku og ljóðrænu plani, enda má kannski flokka INS sem listrænt verkefni, gjörning, fremur en eiginleg samtök.

Þriðja skáldsaga Tom McCarthy kom út nú í haust og titill hennar er bókstafurinn C. Verkið er í nokkrum köflum sem allir eru auðkenndir með orðum sem byrja á C. Fyrsta orðið er caul, sem þýðir sigurkufl, órofin fósturhimna eða hluti af líknarbelg sem hjúpar stundum höfuðið á nýfæddu barni. Bókin byrjar nefnilega á barnsfæðingu; Serge Carrefax, aðalpersóna bókarinnar fæðist í fyrsta kaflanum, hann kemur í heiminn klæddur sigurkufli sem sagt var að ætti að færa börnum gæfu síðar á lífsleiðinni, ekki síst í sjóferðum. Skáldsagan C er í vissum skilningi uppvaxtarsaga, en öll hefðbundin frásagnarminni slíkra sagna eru þó víðs fjarri. Árið er 1898, læknirinn kemur með hestvagni til að taka á móti barninu. Móðir drengsins er heyrnarlaus og faðirinn, sem rekur skóla fyrir heyrnarlaus börn, er hugfanginn af uppfinningum og vísindalegum nýjungum, ekki síst útvarpsbylgjum og samskiptum í gegnum talstöðvar.

Fjarskiptatæknin er meginstef þessarar bókar, þegar Serge Carrefax vex úr grasi sökkvir hann sér ofan í radíóútsendingar, rafsegulbylgjur og hvers kyns samskipti sem byggja á þeim; enska orðið fyrir samskipti er jú communication, sem byrjar einmitt á bókstafnum c. Tækninýjungarnar sem litu dagsins ljós á ofanverðri nítjándu öld voru grunnur þeirrar tuttugustu að mörgu leyti, mörk manns og vélar urðu sífellt óljósari, heimurinn smækkaði og allar forsendur samskipta manna á milli gjörbreyttust á stuttum tíma. Serge Carrefax, aðalpersónan í C, er eins konar fulltrúi þessara miklu umskipta, skilgetið afsprengi nýrrar heimsmyndar, tilfinningalega dofinn og fjarrænn. Hann missir systur sína á unglingsárum og er uppfrá því tengslalaus að því er virðist, í öllu falli er hann snauður að dáleikum og innilegum samböndum – tilfinningar hans liggja umfram allt um loftvegu, farvegurinn er útvarpsbylgjur og rafræn móttökutæki. Orsakasamhengi og framvinda eru ekki alltaf ljós í þessari sögu; þegar Serge Carrefax er sendur til Mið-Evrópu að leita sér lækninga vitum við ekki alveg hvort eitthvað meira hangir á spýtunni í ferðalaginu. Þegar fyrri heimsstyrjöldin brýst út beitir hann tæknikunnáttu sinni í þágu málstaðar heimalandsins; eftir stríð gegnir hann svo mikilvægu hlutverki við að byggja upp fjarskiptanet í Egyptalandi. Í rauninni fáum við aldrei að kynnast þessum manni, Serge Carrefax; hann er tíminn sem hann lifir, tómt tákn, fórnarlamb tíðarandans, ef svo má segja.

Tom McCarthy er ein ferskasta og óvenjulegasta röddin á skáldskaparsviðinu í Bretlandi. Hann er ekki síst áhugaverður höfundur í ljósi þess að honum hefur tekist að ná máli í meginstraumsbókmenntum án þess að gera nokkrar listrænar tilslakanir eða málamiðlanir; verk hans eru ekki sérlega aðgengileg eða poppuð og gera miklar kröfur til lesandans. Sú meðvitaða, móderníska fagurfræði sem er hans aðalsmerki er í hrópandi andstöðu við afþreyingarmenningu samtímans, eins konar tilraun til að hefja bókmenntirnar aftur upp á vitrænt plan, gera þær að vettvangi heimspekilegrar umræðu. Að auki má sjá greinilegar tengingar á milli sagna McCarthy, í þeim eru viss frásagnarstef sem koma fyrir aftur og aftur; hver einstök bók er þannig brot í stærra púsli sem verður forvitnilegt að horfa á hann leggja í næstu bókum. Ef skáldsagan C er til marks um það sem koma skal má sannarlega búast við miklu úr þessari átt.

(Víðsjá, 3. febrúar 2011)

Ian McEwan: Solar

Hjalti Ægisson, apríl 14, 2011

„Ímyndum okkur að á vegi okkar verði maður sem stendur í skógarjaðri í hellirigningu. Hann heldur á öxi í hendinni og er að höggva trén til þess að geta sogið safann úr trjábolunum. Það eru nokkrir sopar af safa í hverju tré. Allt í kringum þennan mann blasir við eyðilegging, dauð tré, það heyrist enginn fuglasöngur, og maðurinn veit að skógurinn er að hverfa. Af hverju hallar hann ekki höfðinu aftur á bak og drekkur regnvatnið? Af því að hann er sérfræðingur í að höggva tré, hann hefur alltaf gert þetta svona; hann er fullur tortryggni í garð fólks sem hvetur til regndrykkju.“ Þessa ímynduðu frásögn er að finna í skáldsögunni Solar, nýjustu bók breska rithöfundarins Ian McEwan, sem kom út í fyrra. Sá sem hér talar er eðlisfræðingurinn Michael Beard, nóbelsverðlaunahafi, kvennabósi, tækifærissinni – ein af þessum hefðbundnu andhetjum sem eru svo víða á kreiki í skáldsögum McEwans. Beard stendur frammi fyrir hópi fjárfesta í orkugeiranum á ráðstefnu um loftslagsmál, og hefur tekið að sér það erfiða verkefni að sannfæra hópinn um ágæti þess að veita fé í rannsóknir á sólarorku. Dæmisagan sem hann segir fjallar um ástand orkumála í samtímanum: Maðurinn með öxina er mannkynið, trén eru olíuauðlindir heimsins og rigningin er sólarljósið. „Með því að virkja lítið brot af eyðimörkum heimsins getum við haldið allri siðmenningu veraldarinnar gangandi,“ segir Michael Beard; „Enginn getur þjóðnýtt sólarljósið eða fengið einkaleyfi á því.“ „Með því að virkja allt það sólarljós sem fellur á jörðina í eina klukkustund væri hægt að fullnægja orkuþörf allrar heimsbyggðarinnar í eitt ár.“

Ian McEwan er samfélagslega meðvitaður höfundur; í fyrri verkum sínum hefur hann oft tekið afmörkuð, samfélagsleg málefni úr sögu og samtíma til umfjöllunar – breska fjölmiðlabransann í bókinni Amsterdam, mótmælin gegn Íraksstríðinu í Laugardegi, kynlífsbyltinguna í Brúðkaupsnóttinni. Í nýjustu skáldsögu sinni beinir hann svo sjónum sínum að einum umdeildasta málaflokki okkar tíma, nánar tiltekið loftslagsmálum. Aðalpersóna skáldsögunnar Solar er vísindamaðurinn Michael Beard, lágvaxinn og feitlaginn karlmaður á sextugsaldri sem er í þann mund að skilja við fimmtu eiginkonu sína þegar sagan hefst. Beard má muna fífil sinn fegurri, ferill hans staðnaði um það leyti sem hann fékk nóbelsverðlaun, tveimur áratugum áður; síðan þá hefur hann varla hugsað frumlega hugsun og fyrst og fremst lifað á fornri frægð. Hann er forstöðumaður rannsóknarstofnunar sem er ómarkviss og afkastalítil í faglegum skilningi, eins konar gæluverkefni sem Blair-stjórnin hefur komið á laggirnar til þess að almenningur haldi að hún sé að gera eitthvað af viti til að sporna gegn loftslagsvandanum. Michael Beard er fyrst og fremst silkihúfa, nafn hans er umlukið töfraljóma í boði sænsku nóbelsakademíunnar, svo að honum lætur vel að útvega fjárveitingar, en honum hefur ekki tekist að halda í við þróun mála á fræðisviðinu; nýjustu rannsóknirnar eru honum framandi, enda hefur hann haft um nóg annað að hugsa í gegnum tíðina við að halda fram hjá eiginkonum sínum, einni af annarri. Að þessu sinni er staðan þó önnur; þegar Patrice, fimmta eiginkona Michaels kemst að því að hann hefur verið henni ótrúr svarar hún í sömu mynt og upphefur ástarsamband með húsasmiðnum sem þau hjónin hafa fengið til viðhaldsverkefna í íbúð sinni. Michael lendir í hlutverki kokkálsins í fyrsta sinn á ævinni, og upplifir gríðarlega höfnun og vanlíðan af þeim sökum. Í vinnunni situr hann svo uppi með Tom Aldous, ungan og upprennandi vísindamann, eldhuga sem hefur byggt megnið af rannsóknum sínum á skrifum Michaels. Tom er róttækur umhverfissinni, trúir ekki á þær smáskammtalækningar sem eru iðkaðar innan stofnanarinnar en leggur allt sitt traust á þá möguleika sem sólarorkan hefur upp á að bjóða. Einn daginn atvikast það svo að Michael Beard fær einstakt tækifæri til að slá tvær flugur í einu höggi, jafna um elskhuga eiginkonu sinnar og láta starfsferil sjálfs sín ganga í endurnýjun lífdaga.

Skáldsagan Solar er saga um það hvernig sérgæðingsháttur og persónulegur metnaður getur hindrað að mikilvægar hugmyndir komist til framkvæmda. Umræðan um loftslagsmál hefur á undanförnum árum orðið undirstaða allmargra skáldverka. Tilhneigingin í þeirri deild hefur verið í átt til æsingaskrifa, svipað og í orðræðunni almennt, en sérstaða þessarar nýjustu skáldsögu Ian McEwan, samanborið við aðrar skáldaðar frásagnir sem byggja á umræðunni um hlýnun jarðar, er sú að hér eru ekki felldir neinir dómar um réttmæti eða sannleiksgildi vísindarannsókna. McEwan gengst ekki inn á þá vanabundnu, siðferðilegu tvenndarhugsun sem einkennir alla umfjöllun um þessi mál, en Solar er líka nýstárleg í höfundarverki hans sjálfs að því leyti að hér leyfir hann sér meira frelsi á hinu kómíska sviði. Michael Beard er allt að því grótesk persóna, mikið er gert úr óhóflegu vaxtarlagi hans og taumleysi í kvennamálum, og hann gerist sekur um alls konar vafasamt athæfi, lygar fyrir dómstólum og ritstuld, svo nokkuð sé nefnt. Hér er meiri galsi en við eigum að venjast úr bókum McEwan, atvikið sem verður vendipunkturinn í lífi Beards er hrein tilviljun og orkar næstum eins og atriði úr teiknimynd. Ljóst er að hér er mikil rannsóknarvinna að baki, McEwan hefur sett sig rækilega inn í starfsumhverfi vísindamanna og skilyrðin sem þeim eru búin í fjölmiðlamiðuðu stjórnmálaumhverfi. Pólitísk rétthugsun á sviði kynjabaráttu fær líka sinn skammt af umfjöllun, í kafla sem virðist þó falla illa að heildarmynd verksins. McEwan er einn af fremstu rithöfundum Bretlands á okkar tíð, og það kemur því ekki á óvart að skáldsagan Solar samanstandi af nokkrum lipurlega skrifuðum senum. Vandinn er þó sá hvernig atriðunum er raðað saman; sú úrvinnsla er ekki alltaf sannfærandi og því má segja að bygging bókarinnar sé næsta losaraleg. Aukapersónurnar eru heldur ekki sérlega rismiklar, hálfgerðar steríótýpur, líkt og Beard sjálfur. Skáldsagan Solar er þó allrar athygli verð, því þótt heildarútkoman sé takmörkuð ber texti McEwans ávallt vott um mikinn hagleik, hugmyndaauðgin er söm við sig. Útkoman er forvitnileg tilraun, hófstilltur og fágaður ærslaleikur með vitsmunalegu ívafi, paródísk úttekt á þeim absúrdisma sem blundar svo grunnt undir kaldhömruðu yfirborðinu á menningu og valdastofnunum 21. aldarinnar.

(Víðsjá, 13. janúar 2011)