Posts tagged: Íslensk fræðirit

Þorvaldur Kristinsson: Lárus Pálsson leikari

Hjalti Ægisson, ágúst 11, 2010

Hver er uppáhaldsleikarinn þinn? Spurningin er kunnugleg, hún er staðalbúnaður í spurningapökkum lífsstílsblaða og unglingatímarita; segðu okkur hver er uppáhaldsleikarinn þinn svo við skiljum betur hvernig manneskja þú ert. Svarið þarf að byggjast á upplifun; þú þarft að nefna leikara sem þú hefur kynnt þér í einhverjum skilningi – farið á leikrit, séð bíómyndir – því ef þú nefnir leikara sem þú hefur aldrei séð nema á ljósmyndum ertu að skrökva. Fyrir vikið er stór hluti þeirra sem hafa einhvern tímann þjónað leiklistargyðjunni í aldanna rás sjálfkrafa útilokaður frá svarinu. Leiklistin er nefnilega list augnabliksins; í leikhúsinu er sérhver sýning einstök og hún verður aldrei endurtekin. Þess vegna er starf leikarans ólíkt starfi ljóðskáldsins og listmálarans – varðveisla þess er háð minni og miðlun þeirra sem upplifðu það. Af þessum sökum verður leiklistarsaga alltaf nokkrum vandkvæðum bundin; hún er varðveisla einhvers sem er, strangt til tekið, ekki hægt að varðveita. Frásögn um áhrifaríkan leik getur auðveldlega orðið svo loftkennd að sá sem les verður að taka viljann fyrir verkið, ef hann var ekki sjálfur viðstaddur. Bók Þorvaldar Kristinssonar, Lárus Pálsson leikari, er ævisaga leikara sem hvarf af sviðinu fyrir fjörutíu árum, og því trúlegt að stærstur hluti þeirra sem lesa verkið sé fólk sem varð ekki þeirrar ánægju aðnjótandi að sjá Lárus Pálsson á sviði.

Og víst er um það, að í bók Þorvaldar eru einstaka tilvik um lýsingar sem segja lítið sem ekkert. Hér er dæmi: „Sendir þá ekki stjarnan frá sér snögga eldingu bak við brosið, svipuhöggin falla eitt af öðru og með undirtónum raddarinnar stýrir hún karlmönnunum á augabragði inn í þá hrynjandi sem þarf til að gefa samleiknum líf og merkingu…“ Hvað þetta þýðir nákvæmlega veit ég ekki, en hitt veit ég að með því að velja þessa tilvitnun er verkinu ekki sýnd full sanngirni. Sannleikurinn er nefnilega sá að bók Þorvaldar er svo full af skýrum og lifandi lýsingum að það er hrein unun að lesa.

Lárus Pálsson lærði leiklist í Kaupmannahöfn og fetaði þannig slóð sem fáir samlandar hans höfðu farið áður. Í frásögn Þorvaldar af námsárum Lárusar er ýmislegt dregið fram sem liggur ekki í augum uppi, en skiptir verulegu máli. Sem dæmi má nefna þá tilhneigingu Íslendinga sem mun hafa verið við lýði langt fram yfir miðja 20. öld, að vanrækja vísvitandi að læra dönsku sómasamlega og bera hana fram með áberandi, íslenskum hreim til að ýkja sérstöðu sína og einangrun frá gömlu herraþjóðinni. Það var því á brattann að sækja fyrir Lárus, sem komst ekki hjá því að læra dönskuna almennilega, enda málið helsta atvinnutæki leikarans. Og Lárus er réttur maður á réttum stað; þetta rökstyður Þorvaldur með því að gera ítarlega grein fyrir umhverfinu sem Lárus gekk inn í og starfaði við í Kaupmannahöfn. Hann starfar við Konunglega leikhúsið á árunum sem Andreas Møller stýrir því, en Møller lagði mikla áherslu á leikbókmenntir samtímans. Í leikhúsinu í Riddarasalnum er Lárus svo nokkru síðar aftur á þeim stað þar sem helstu nýmælin og gróskuna í dönsku leikhúslífi er að finna. Þegar hann kemur heim til Íslands árið 1940 nýtur hann svo enn góðs af ytri aðstæðum því Bretavinnan er hafin, fólk hefur meira á milli handanna en áður og aðsókn að leikhúsi eykst mjög. Þegar Þjóðleikhúsið tekur til starfa lendir Lárus hins vegar í alveg nýrri stöðu: Hann hefur ekki lengur fullt frelsi til verka og upplifir samskiptaörðugleika í starfi sínu.

Þótt einkalífi Lárusar Pálssonar séu gerð viðunandi skil í bók Þorvaldar er það fagmaðurinn Lárus sem er í forgrunni – leikari, leikstjóri og leiklistarkennari. Nemendur Lárusar mynda kjarnann í íslensku leikhúslífi frá miðri öldinni og til dagsins í dag. Aðferð Þorvaldar við að greina frá kennslu Lárusar er dálítið ósamstæð – hann nafngreinir nemendurna og samstarfsmennina stundum og stundum ekki í meginmáli, að því er virðist eftir því hvort hann vill leggja áherslu á Lárus sjálfan eða mynd annarra af honum. Athugagreinarnar aftast í bókinni taka þó oftast af allan vafa um hvaða fólk er að ræða. En áhrif Lárusar eru ekki bara á sviði leiklistarinnar, heldur líka leikbókmenntanna, eins og Þorvaldur rekur rækilega. Þótt ekki væri um auðugan garð að gresja í íslenskum leikbókmenntum á tíma Lárusar átti hann í frjóu samstarfi við ýmsa höfunda um leikritun, aðlaganir og þýðingar. Davíð Stefánsson er elsta dæmið um slíkan höfund, en samstarf hans og Lárusar um hagræðingar og styttingar á Gullna hliðinu eru líklega hið fyrsta sinnar tegundar hérlendis. Í ævisögu Davíðs Stefánssonar frá því í fyrra, Snert hörpu mína, er ekkert sagt frá þessari glímu um textann. Fleiri verk fóru undir hnífinn hjá Lárusi, t.d. Tyrkja-Gudda eftir Jakob Jónsson og Valtýr á grænni treyju eftir Jón Björnsson. Það vekur þó athygli að Þorvaldur nefnir ekkert um skoðanir Lárusar á umfangi leikritsins Uppstigningar eftir Sigurð Nordal sem hann leikstýrði árið 1945, en það verk hefur einmitt haft orð á sér fyrir að vera óþarflega langt. Lárus átti líka stóran þátt í því að festa Halldór Laxness í sessi sem þjóðskáld með uppfærslu sinni á Íslandsklukkunni, og hann fékk ungan lyfsala á Húsavík, Helga Hálfdanarson, til að þýða sitt fyrsta Shakespeare-leikrit.

Þorvaldur Kristinsson hefur mjög breiða sýn á hlutina í þessari ævisögu, dregur víðtækar og vel rökstuddar ályktanir og lítur jafnan svo á að orsakir atvika séu fleiri en ein. Hann skoðar Lárus í ljósi kalda stríðsins og þeirra flokkspólitísku aðstæðna sem listalífinu var búin um og eftir miðja öldina, enda hugsaði Lárus Pálsson leiksýningar sínar oft sem innlegg í samtímaumræðu. Rannsóknarvinna Þorvaldar um þær sýningar sem Lárus kom að á Norðurlöndunum er afar mikils virði, því með henni gefst tilefni til að skilgreina íslenska leikhússamfélagið með hliðsjón af erlendum dæmum. Frásögnin er lífleg og hugmyndarík; Þorvaldur finnur samsvaranir á milli Lárusar og persónanna sem hann túlkar á sviðinu og setur leikhúsið í samhengi við annað menningarlíf, t.d. í kaflanum um Hamletssýninguna í Iðnó 1949, en svo vildi til að kvikmynd Laurence Olivier um Hamlet var sýnd í Tjarnarbíó þetta sama vor. Sannfæringarkraftur Þorvaldar Kristinssonar í þessari bók er ólítill, og þótt sá er hér talar hafi aldrei notið leikhæfileika Lárusar Pálssonar nema í hljóðupptökum, þá er ég að hugsa um að nefna nafn hans næst þegar ég verð spurður hver sé uppáhaldsleikarinn minn.

(Víðsjá, 18. desember 2008)

Kristmundur Bjarnason: Amtmaðurinn á einbúasetrinu

Hjalti Ægisson, ágúst 10, 2010

Saga íslenskrar sjálfstæðisbaráttu hefur orðið sífellt flóknari á síðustu árum, og munar þar mestu um þá innspýtingu sem hefur fylgt rannsóknaraðferðum á borð við einsögu, kvennasögu og módernískar kenningar um þjóðernishyggju. Fáir trúa því núorðið að dönsk yfirvöld hafi í meginatriðum samanstaðið af illum og siðblindum kúgurum. Sagnfræðingar hafa aftur á móti leitast við að endurskoða ferlið sem Ísland gekk í gegnum frá útgáfu Fjölnis til lýðveldisstofnunarinnar með hliðsjón af því sem gerðist í öðrum löndum. Hliðstæðurnar eru víða augljósar en margt liggur enn órannsakað. Grímur Jónsson amtmaður er gott dæmi um 19. aldar Íslending sem hefur lengi legið óbættur hjá garði; Grímur var vitaskuld ekki í „vinningsliðinu“, og frá því að Björn Þorsteinsson prófessor kvað í Íslandssögu sinni upp úr um Grím að hann hefði verið „dálítið galinn“ hefur sú einkunn staðið óhögguð að mestu. Það er því löngu tímabært að fá ítarlega ævisögu Gríms amtmanns upp í hendurnar. Ævisagan Amtmaðurinn á einbúasetrinu er á vissan hátt í samræmi við sagnfræðilega endurskoðunarstefnu síðustu tveggja áratuga, því hér er upphaf sjálfstæðisbaráttunnar skoðað frá sjónarhóli hins opinbera valdhafa. Þó er það svo að höfundur bókarinnar, Kristmundur Bjarnason á Sjávarborg, var orðinn nafnkunnur fræðimaður hérlendis löngu áður en nokkur maður hafði heyrt minnst á Benedict Anderson. Kristmundur verður níræður á næsta ári; þegar nafni hans er slegið upp í Gegni koma upp 160 færslur af ýmsu tagi, þar á meðal allar Fimmbækurnar eftir Enid Blyton, sem Kristmundur þýddi á íslensku.

Amtmaðurinn á einbúasetrinu er hefðbundin ævisaga að forminu til, saga eins einstaklings frá vöggu til grafar. Ekkert er við það að athuga í sjálfu sér, en við lestur sumra kafla vakna spurningar um hvort ævisöguformið hafi beinlínis hamlandi áhrif á framsetningu efnisins. Þetta á sérstaklega við í fyrri hluta bókarinnar þar sem Ingibjörg Jónsdóttir, systir Gríms, kemur mjög við sögu. Mikið er stuðst við þau bréf Ingibjargar sem birtust í Húsfreyjunni á Bessastöðum; þetta er svo ríkulegur efniviður að maður ímyndar sér að einhver gæti tekið að sér að skrifa systkinasögu – bók þar sem Grímur og Ingibjörg eru í jafnmiklu aðalhlutverki. En í meðförum Kristmundar verður líka ljóst hvers ævisagan er megnug, ekki síst í yfirlitsköflum um þar sem hin sértæka rannsókn er tengd við breiðari heildarmynd. Kaflarnir um uppeldi og skólagöngu Gríms eru raktir í nákvæmri tímaröð, en þegar Grímur er tekinn við amtmannsstarfinu koma kaflar þar sem einstök mál eru afgreidd, eitt í einu, og þá oft hlaupið fram í tímann til að rekja þráðinn til enda. Kaflarnir um embættisstörfin eru oft mjög yfirgripsmiklir, enda viðbúið að saga svo áhrifamikils embættismanns sem Gríms Jónssonar sé öðrum þræði samfélagssaga tímabilsins sem hann lifir. Persóna Gríms er notuð sem bindiefni margra ólíkra frásagna, og Kristmundur dregur hér saman ýmislegt úr sínum fyrri rannsóknum sem eru flestar á mun þrengra sviði, s.s. Saga Sauðárkróks og bækurnar um Þorstein á Skipalóni. Til að bæta um betur er svo birtur í bókinni mikill fjöldi munnmælasagna og lausavísna, og settur í samhengi við meginsöguna. Frásögnin er rituð með blandaðri aðferð, ef svo má segja; ímyndaðar senur og hlutlægar staðreyndir eru settar fram á víxl.

Amtmaðurinn á einbúasetrinu er bók sem bregður nýju ljósi á Grím Jónsson amtmann. Það er t.a.m. dregið vel fram að Grímur viðhafði nútímalega stjórnunarhætti á borð við verðlaunaveitingar, og var framfarasinnaðri og frjálslyndari en almennt er talið; hann beitti sér fyrir bættum samgöngum og ræktun matjurta, fæðu sem flestir samlandar hans höfðu hina mestu óbeit á. Þáttur Baldvins Einarssonar er ein skýrasta sönnun þess að áhrif amtmannsins á hina ungu og frjálslyndu kynslóð voru allnokkur, en af bréfum Baldvins að dæma er aðdáun hans á Grími alveg augljós. Víða skín sú tilhneiging höfundarins í gegn að bera blak af Grími eða taka upp hanskann fyrir hann, t.d. í frásögninni um aftöku Agnesar og Friðriks 1830. Það er gefið í skyn að amtmanni hafi verið óljúft að gefa grænt ljós á aftökuna, en ekki er vísað til neinna heimilda, s.s. bréfaskrifa, til að rökstyðja þá skoðun. Það er þó hvergi reynt að draga fjöður yfir þá skapgerðarbresti sem Grímur Jónsson bjó sannarlega yfir. Sálfræðilegar túlkanir eru ekki alls fjarri, þótt ekki séu þær of áberandi. Þannig er t.d. lagt upp með það í æskuköflunum að Grímur hafi stefnt að frama í embættismannakerfinu frá unga aldri. Stefnufesta hans og ósveigjanleiki á fullorðinsárum eru rakin til menntunar hans í landher Dana, en sú túlkun er víða sjáanleg í skrifum eldri höfunda um Grím amtmann.

Tök Kristmundar Bjarnasonar á efninu í Amtmanninum á einbúasetrinu eru sannarlega engin lausatök; hér er vitnað í mikið magn frumheilda – sendibréf, annála, dómabækur, tímarit, verslunarbækur – og meira að segja munnlegar frásagnir gamalla Hörgdæla sem höfundur ræddi við á sjötta áratug síðustu aldar. Það eru því engar ýkjur að segja að Kristmundur sé í svo gott sem beinu talsambandi við ýmsa þá aðila sem komu að atburðunum sem lýst er. Mikið er um leiðréttingar á rangfærslum í eldri heimildum og málfarið er allt kjarngott og rismikið án þess að virka nokkurs staðar uppskrúfað eða tilgerðarlegt. Bókin er afrakstur hálfrar aldar rannsókna að minnsta kosti, og nú þegar Kristmundur er búinn að reisa Grími Jónssyni þennan mikla bautastein, er auðvitað bara að vona að yngri fræðimenn taki við keflinu. Þess má að lokum geta að Norðurreið Skagfirðinga, sá örlagaríki atburður sem stendur við endalok ævi Gríms Jónssonar, var enn raunverulegt þrætuefni manna eftir miðja 20. öld; fólk skiptist í lið eftir því hvort það studdi Grím eða Norðurreiðarmenn og deildi um siðferðilegt réttmæti þeirrar ráðgátu sem uppákoman óneitanlega var. Ef nógu margir lesa Amtmanninn á einbúasetrinu er aldrei að vita nema sá þráður verði tekinn upp aftur – og mikið yrði það skemmtilegt.

(Víðsjá, 3. desember 2008)