{"id":1537,"date":"2019-09-03T08:00:27","date_gmt":"2019-09-03T08:00:27","guid":{"rendered":"http:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=1537"},"modified":"2021-06-14T22:29:26","modified_gmt":"2021-06-14T22:29:26","slug":"ristavel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2019\/09\/03\/ristavel\/","title":{"rendered":"Ristav\u00e9l"},"content":{"rendered":"<p>Um <a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/groups\/1395992847329077\/search\/?query=ristav%C3%A9l&amp;epa=SEARCH_BOX\">f\u00e1tt \u00ed tungum\u00e1linu<\/a> skapast hatrammari deilur en um or\u00f0in <em>brau\u00f0rist<\/em> og <em>ristav\u00e9l<\/em>. <a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/groups\/1395992847329077\/permalink\/1795034967424861\/\">S\u00ed\u00f0ast<\/a> \u00feegar \u00feau or\u00f0 bar \u00e1 g\u00f3ma \u00ed M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum \u00e1 Facebook voru skrifa\u00f0ar hvorki fleiri n\u00e9 f\u00e6rri en 265 athugasemdir vi\u00f0 f\u00e6rsluna, og h\u00e6gt er a\u00f0 finna fj\u00f6lmarga umr\u00e6\u00f0u\u00fer\u00e6\u00f0i um \u00feetta m\u00e1l \u00e1 netinu. M\u00f6rgum sem nota <em>brau\u00f0rist<\/em> finnst <em>ristav\u00e9l<\/em> lj\u00f3tt og kj\u00e1nalegt or\u00f0, sem <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/3475893?iabr=on#page\/n20\/\">tilheyri barnam\u00e1li og talm\u00e1li<\/a> en eigi ekkert erindi inn \u00ed formlegt m\u00e1l fullor\u00f0ins f\u00f3lks. \u00deeim sem nota <em>ristav\u00e9l<\/em> finnst \u00fea\u00f0 or\u00f0 aftur \u00e1 m\u00f3ti fullkomlega e\u00f0lilegt.<\/p>\n<p>Oft er \u00fea\u00f0 nota\u00f0 sem r\u00f6k gegn <em>ristav\u00e9l<\/em> a\u00f0 \u00ed t\u00e6kinu s\u00e9 engin <em>v\u00e9l<\/em> \u00ed merkingunni 't\u00e6ki, oft samsett \u00far m\u00f6rgum hlutum, ol\u00edu- e\u00f0a rafkn\u00fai\u00f0, til a\u00f0 vinna \u00e1kve\u00f0i\u00f0 verk' (<em>m\u00f3tor<\/em>). En vitanlega innihalda heiti \u00e1 fj\u00f6lm\u00f6rgum t\u00e6kjum \u00feennan or\u00f0hluta \u00e1n \u00feess a\u00f0 \u00ed \u00feeim s\u00e9 nokkur v\u00e9l \u00ed \u00feessari merkingu. Sem d\u00e6mi m\u00e1 nefna <em>eldav\u00e9l<\/em>, <em>myndav\u00e9l<\/em>, <em>ritv\u00e9l<\/em>, <em>rakv\u00e9l<\/em>, <em>kaffiv\u00e9l<\/em>, <em>m\u00fagav\u00e9l<\/em>; <em>leitarv\u00e9l<\/em>, <em>b\u00f3kunarv\u00e9l<\/em>, <em>\u00fe\u00fd\u00f0ingarv\u00e9l<\/em>; o.s.frv. Vissulega eru oft einhvers konar \u201ev\u00e9lar\u201c \u00ed sumum \u00feessara t\u00e6kja n\u00faor\u00f0i\u00f0, s.s. rakv\u00e9lum og ritv\u00e9lum, en \u00feannig var \u00fea\u00f0 ekki \u00feegar or\u00f0in voru b\u00fain til.<\/p>\n<p>Or\u00f0i\u00f0 <em>ristav\u00e9l<\/em> er hli\u00f0st\u00e6tt <em>eldav\u00e9l<\/em>, <em>myndav\u00e9l<\/em>, <em>saumav\u00e9l<\/em> og fleiri or\u00f0um \u00fear sem l\u00edta m\u00e1 svo \u00e1 a\u00f0 fyrri hlutinn s\u00e9 nafnh\u00e1ttur sagnar. Vissulega kemur oft einnig til greina a\u00f0 fyrri li\u00f0urinn s\u00e9 eignarfall fleirt\u00f6lu, en s\u00e1 m\u00f6guleiki er ekki alltaf fyrir hendi, t.d. \u00ed <em>hakkav\u00e9l<\/em>. E\u00f0lilegt er a\u00f0 l\u00edta svo \u00e1 a\u00f0 \u00feessi or\u00f0 s\u00e9u myndu\u00f0 \u00e1 sama h\u00e1tt \u2013 <em>hakkav\u00e9l<\/em> er 't\u00e6ki (v\u00e9l) til a\u00f0 hakka me\u00f0', <em>ristav\u00e9l<\/em> er 't\u00e6ki til a\u00f0 rista me\u00f0'. \u00dea\u00f0 getur vel veri\u00f0 a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 s\u00e9 upprunni\u00f0 \u00ed m\u00e1li barna en b\u00f6rn eru b\u00fdsna gl\u00farin \u00ed or\u00f0myndun og \u00fea\u00f0 er varla h\u00e6gt a\u00f0 nota or\u00f0myndunarleg r\u00f6k til a\u00f0 hafna <em>ristav\u00e9l<\/em>.<\/p>\n<p>Einnig er til afbrig\u00f0i\u00f0\u00a0<em>ristabrau\u00f0sv\u00e9l <\/em>sem er mun sjaldg\u00e6fara en <em>ristav\u00e9l<\/em>, a\u00f0eins eitt d\u00e6mi \u00ed\u00a0<em>Risam\u00e1lheildinni<\/em>, \u00fe\u00f3tt elsta d\u00e6mi um or\u00f0i\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> s\u00e9 jafngamalt. Ef til vill hefur \u00feessi mynd einkum veri\u00f0 notu\u00f0 \u00e1 Austurlandi, a.m.k. ef draga m\u00e1 einhverjar \u00e1lyktanir af gamans\u00f6gu \u00ed <em>Degi\u00a0<\/em>1985 \u00fear sem segir fr\u00e1 Akureyringi sem r\u00e9\u00f0 sig \u00e1 austfirskan netab\u00e1t og \u00fe\u00f3tti heldur f\u00e1kunnandi um verklag og or\u00f0f\u00e6ri \u00e1 sj\u00f3. Einu sinni \u00e6tla\u00f0i hann a\u00f0 rista s\u00e9r brau\u00f0snei\u00f0 en fann ekki \u00feartilgert t\u00e6ki og spur\u00f0i \u201eStr\u00e1kar, hvar er brau\u00f0ristin? \u00de\u00e1 gall vi\u00f0 mikill hl\u00e1tur og einn segir \u00e1 milli hl\u00e1turshvi\u00f0anna: Hann kallar ristabrau\u00f0sv\u00e9lina brau\u00f0rist\u201c.<\/p>\n<p>En hva\u00f0a or\u00f0 eigum vi\u00f0 \u00fe\u00e1 a\u00f0 nota um \u00feetta fyrirb\u00e6ri? Vi\u00f0 getum liti\u00f0 b\u00e6\u00f0i til aldurs og uppruna. Elsta d\u00e6mi um <em>brau\u00f0rist<\/em> \u00e1 t\u00edmarit.is er fr\u00e1 1915. \u00deetta er t\u00f6kuor\u00f0 \u00far d\u00f6nsku \u2013 \u00fear heitir fyrirb\u00e6ri\u00f0 <em>br\u00f8drist<\/em> e\u00f0a <em>br\u00f8drister<\/em>, \u00fe\u00f3tt enska t\u00f6kuor\u00f0i\u00f0 <em>toaster<\/em> s\u00e9 reyndar oft nota\u00f0 \u00ed sta\u00f0inn. Aftur \u00e1 m\u00f3ti er elsta d\u00e6mi\u00f0 um <em>ristav\u00e9l<\/em> \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> fr\u00e1 1983, og ekkert bendir til annars en or\u00f0i\u00f0 s\u00e9 \u00edslensk sm\u00ed\u00f0. Aldurinn m\u00e6lir \u00fev\u00ed me\u00f0 <em>brau\u00f0rist<\/em>, en ef vi\u00f0 viljum taka \u00edslenskar n\u00fdmyndanir fram yfir t\u00f6kuor\u00f0 \u00e6ttum vi\u00f0 frekar a\u00f0 velja <em>ristav\u00e9l<\/em>. Myndin\u00a0<em>ristabrau\u00f0sv\u00e9l\u00a0<\/em>er of sjaldg\u00e6f til a\u00f0 koma til \u00e1lita.<\/p>\n<p>M\u00e9r dettur samt ekki \u00ed hug a\u00f0 leggja til a\u00f0 <em>brau\u00f0rist<\/em> s\u00e9 hafna\u00f0 \u2013 or\u00f0i\u00f0 hefur au\u00f0vita\u00f0 fyrir l\u00f6ngu unni\u00f0 s\u00e9r hef\u00f0 \u00ed m\u00e1linu og \u00e9g nota \u00fea\u00f0 alltaf sj\u00e1lfur. Ef <em>ristav\u00e9l <\/em>v\u00e6ri a\u00f0 koma upp n\u00fana myndi \u00e9g sennilega leggjast gegn or\u00f0inu me\u00f0 \u00feeim r\u00f6kum a\u00f0 fyrirb\u00e6ri\u00f0 sem \u00fea\u00f0 \u00e6tti a\u00f0 t\u00e1kna hef\u00f0i \u00feegar \u00edslenskt heiti. En \u00ed lj\u00f3si \u00feess a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 kom upp fyrir meira en aldar\u00feri\u00f0jungi, er \u00fatbreitt, er \u00edslensk n\u00fdmyndun og br\u00fdtur engar or\u00f0myndunarreglur er engin \u00e1st\u00e6\u00f0a til a\u00f0 hafna \u00fev\u00ed \u2013 \u00fea\u00f0 er ekkert a\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 sama fyrirb\u00e6ri\u00f0 eigi s\u00e9r fleiri en eitt heiti.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Um f\u00e1tt \u00ed tungum\u00e1linu skapast hatrammari deilur en um or\u00f0in brau\u00f0rist og ristav\u00e9l. S\u00ed\u00f0ast \u00feegar \u00feau or\u00f0 bar \u00e1 g\u00f3ma \u00ed M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum \u00e1 Facebook voru skrifa\u00f0ar hvorki fleiri n\u00e9 f\u00e6rri en 265 athugasemdir vi\u00f0 f\u00e6rsluna, og h\u00e6gt er a\u00f0 finna fj\u00f6lmarga umr\u00e6\u00f0u\u00fer\u00e6\u00f0i um \u00feetta m\u00e1l \u00e1 netinu. M\u00f6rgum sem nota brau\u00f0rist finnst ristav\u00e9l lj\u00f3tt og [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635,158638],"tags":[],"class_list":["post-1537","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar","category-malvillur"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1537","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1537"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1537\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3935,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1537\/revisions\/3935"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1537"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1537"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1537"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}