{"id":2062,"date":"2020-02-05T07:00:14","date_gmt":"2020-02-05T07:00:14","guid":{"rendered":"http:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=2062"},"modified":"2021-01-04T10:31:18","modified_gmt":"2021-01-04T10:31:18","slug":"skyrt-ordalag-og-vondud-framsetning","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2020\/02\/05\/skyrt-ordalag-og-vondud-framsetning\/","title":{"rendered":"Sk\u00fdrt or\u00f0alag og v\u00f6ndu\u00f0 framsetning"},"content":{"rendered":"<p><strong>5. \u00cdslensk m\u00e1lr\u00e6kt felst \u00ed \u00fev\u00ed a\u00f0<\/strong> <strong>leitast vi\u00f0 a\u00f0 or\u00f0a hugsun s\u00edna sk\u00fdrt og skipulega og vanda framsetningu b\u00e6\u00f0i tala\u00f0s m\u00e1ls og rita\u00f0s.<\/strong><\/p>\n<p>Meginhlutverk tungum\u00e1lsins er a\u00f0 vera <a href=\"https:\/\/www.ruv.is\/frett\/tungumal-i-fortid-samtid-og-framtid\">samskiptat\u00e6ki<\/a>. En \u00feessu t\u00e6ki er h\u00e6gt a\u00f0 beita \u00e1 mismunandi h\u00e1tt eins og \u00f6\u00f0rum t\u00e6kjum, og eins og me\u00f0 \u00f6nnur t\u00e6ki m\u00e1 gera r\u00e1\u00f0 fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 bestur \u00e1rangur n\u00e1ist ef \u00fev\u00ed er beitt af \u00feekkingu, \u00e1 markvissan og hnitmi\u00f0a\u00f0an h\u00e1tt. Vi\u00f0 n\u00e1um betur til \u00e1heyrenda e\u00f0a lesenda ef vi\u00f0 v\u00f6ndum uppbyggingu setninga, veljum vi\u00f0eigandi or\u00f0 og t\u00f6lum sk\u00fdrt en ef setningager\u00f0in er ruglingsleg, or\u00f0anotkun \u00f3markviss og frambur\u00f0ur \u00f3\u00e1heyrilegur.<\/p>\n<p>Fr\u00e1gangur b\u00e6\u00f0i rita\u00f0s og tala\u00f0s m\u00e1ls skiptir l\u00edka m\u00e1li. Rita\u00f0ur texti sem er fullur af hvers kyns fr\u00e1vikum \u2013 \u00f3venjulegri beygingu, ritvillum, \u00f3samr\u00e6mi, \u00f3hef\u00f0bundinni notkun or\u00f0asambanda o.s.frv. er ekki traustvekjandi. Sama gildir um tala\u00f0 m\u00e1l \u00fear sem frambur\u00f0ur er mj\u00f6g \u00f3sk\u00fdr e\u00f0a k\u00e6ruleysis\u00adlegur, erlendar slettur nota\u00f0ar \u00ed \u00f3h\u00f3fi, o.s.frv. M\u00e1l af \u00feessu tagi truflar margt f\u00f3lk og veldur \u00fev\u00ed a\u00f0 bo\u00f0skapurinn kemst ekki til skila, vegna \u00feess a\u00f0 \u00e1heyrendur e\u00f0a lesendur festast \u00ed forminu og l\u00e1ta \u00fea\u00f0 lei\u00f0a athyglina fr\u00e1 merkingunni.<\/p>\n<p>\u00deess vegna er mikilv\u00e6gt a\u00f0 lesa rita\u00f0an texta sem ma\u00f0ur sendir fr\u00e1 s\u00e9r vandlega yfir \u2013 huga vel a\u00f0 beygingu, fallstj\u00f3rn, beygingarsamr\u00e6mi, or\u00f0avali, stafsetningu, setningager\u00f0 og greinar\u00admerkj\u00adum. Einnig \u00fearf a\u00f0 huga a\u00f0 samr\u00e6mi \u00ed leturger\u00f0, leturst\u00e6r\u00f0, l\u00ednubili o.\u00fe.h. \u00deetta \u00e1 au\u00f0vita\u00f0 s\u00e9rstaklega vi\u00f0 um texta sem f\u00f3lk birtir opinberlega \u00e1 einhvern h\u00e1tt, \u00e1 prenti e\u00f0a \u00e1 netinu, rit\u00adger\u00f0ir sem nemendur skila, o.fl. Reyndar er \u00fea\u00f0 \u00feannig eftir tilkomu samf\u00e9lagsmi\u00f0la a\u00f0 f\u00f3lk skrifar miklu oftar en \u00e1\u00f0ur texta sem kemur fyrir <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2019\/08\/26\/islenskur-malstadall\/\">augu margra<\/a>.<\/p>\n<p>Vi\u00f0 \u00feennan yfirlestur er um a\u00f0 gera a\u00f0 n\u00fdta s\u00e9r hvers kyns hj\u00e1lparg\u00f6gn, b\u00e6\u00f0i \u00e1 b\u00f3k og rafr\u00e6n. \u00darval sl\u00edkra hj\u00e1lpargagna hefur st\u00f3raukist \u00e1 s\u00ed\u00f0ustu \u00e1rum og a\u00f0gengi a\u00f0 \u00feeim batna\u00f0. \u00dear m\u00e1 ekki s\u00edst nefna vef \u00c1rnastofnunar, <a href=\"http:\/\/malid.is\"><em>M\u00e1li\u00f0.is<\/em><\/a>. \u00dear er flett upp \u00ed sj\u00f6 gagnas\u00f6fnum \u00ed einu; <em><u>Beygingar<\/u><\/em><em>\u00ad<\/em><em><u>l\u00fdsingu \u00edslensks n\u00fat\u00edmam\u00e1ls<\/u><\/em>, <em><a href=\"http:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/\">\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/a><\/em>, <em><a href=\"https:\/\/idord.arnastofnun.is\/\">\u00cd\u00f0or\u00f0abankanum<\/a><\/em><em>,<\/em> <em><a href=\"http:\/\/malfar.arnastofnun.is\/\">M\u00e1lfarsbankan\u00adum<\/a><\/em>, <em><a href=\"http:\/\/ordanet.arnastofnun.is\/\">\u00cdslensku or\u00f0aneti<\/a><\/em>, <em><a href=\"http:\/\/stafsetning.arnastofnun.is\">Stafsetningaror\u00f0ab\u00f3k<\/a><\/em> og <em>\u00cdslenskri or\u00f0sifjab\u00f3k<\/em>. Beinir hlekkir eru \u00e1 \u00f6ll \u00feessi gagnas\u00f6fn nema \u00fea\u00f0 s\u00ed\u00f0asttalda.<\/p>\n<p><em><a href=\"http:\/\/malheildir.arnastofnun.is\/\">Risam\u00e1lheildin<\/a><\/em> er safn sem hefur a\u00f0 geyma 1,5 milljar\u00f0 or\u00f0a \u00far fj\u00f6lbreyttum textum, einkum fr\u00e1 s\u00ed\u00f0ustu \u00e1rum. H\u00e6gt er a\u00f0 leita \u00ed textunum \u00e1 margv\u00edslegan h\u00e1tt, svo sem eftir m\u00e1lfr\u00e6\u00f0ilegri greiningu. Sama leitarvi\u00f0m\u00f3t er \u00e1 safni \u00edslenskra <a href=\"https:\/\/malheildir.arnastofnun.is\/?mode=fornrit#?lang=is-is&amp;stats_reduce=word&amp;isCaseInsensitive&amp;searchBy=word&amp;cqp=%5B%5D\">forntexta<\/a>. A\u00f0 auki m\u00e1 nefna <em><a href=\"https:\/\/ritmalssafn.arnastofnun.is\/\">Ritm\u00e1lssafn Or\u00f0a\u00adb\u00f3kar H\u00e1sk\u00f3lans<\/a><\/em> me\u00f0 d\u00e6mum \u00far textum allt fr\u00e1 1540, <a href=\"https:\/\/islex.arnastofnun.is\/is\/\"><em>\u00cdSLEX<\/em> \u2013 \u00edslensk-norr\u00e6nar or\u00f0ab\u00e6kur<\/a>, <a href=\"http:\/\/www.hugtakasafn.utn.stjr.is\/\"><em>Hugtakasafn<\/em> \u00de\u00fd\u00f0ingami\u00f0st\u00f6\u00f0var utanr\u00edkisr\u00e1\u00f0uneytisins<\/a>, <a href=\"https:\/\/nyyrdi.arnastofnun.is\/\"><em>N\u00fdyr\u00f0avef<\/em> \u00c1rnastofnunar<\/a>, \u00edslenskar <a href=\"http:\/\/ritreglur.arnastofnun.is\">ritreglur<\/a>, og <a href=\"https:\/\/onp.ku.dk\/onp\/onp.php\">\u00edslenska fornm\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/a> me\u00f0 d\u00f6nskum og enskum sk\u00fdring\u00adum.\u00a0\u00d6ll framantalin g\u00f6gn eru opin og \u00f3keypis \u00e1 netinu.<\/p>\n<p>Auk \u00feessa er <em><a href=\"https:\/\/snara.is\/\">Snara<\/a><\/em> sem grei\u00f0a \u00fearf \u00e1skriftargjald fyrir. \u00dear er m.a.\u00a0<em>\u00cdslensk or\u00f0ab\u00f3k<\/em>, <em>\u00cdslensk samheitaor\u00f0ab\u00f3k<\/em>,\u00a0 <em>Mergur m\u00e1lsins<\/em> og or\u00f0ab\u00e6kur milli \u00edslensku og \u00fdmissa erlendra m\u00e1la \u2013 d\u00f6nsku, ensku, \u00fe\u00fdsku, fr\u00f6nsku, sp\u00e6nsku, \u00edt\u00f6lsku og p\u00f3lsku.\u00a0Til vi\u00f0b\u00f3tar m\u00e1 v\u00edsa \u00e1 kver \u00d3lafs Oddssonar,\u00a0<a href=\"https:\/\/www.mr.is\/docs\/OlOGottm.pdf\"><em>Gott m\u00e1l<\/em><\/a>;\u00a0<a href=\"http:\/\/malfar.arnastofnun.is\/um-malfarspistla-JGF\"><em>Pistla<\/em><\/a> J\u00f3ns G. Fri\u00f0j\u00f3nssonar; og\u00a0<a href=\"http:\/\/notendur.hi.is\/eirikur\/ritun2012.pdf\"><em>Ritger\u00f0asm\u00ed\u00f0<\/em><\/a> eftir Eir\u00edk R\u00f6gnvaldsson. \u00dea\u00f0 er mikilv\u00e6gt a\u00f0 vita um \u00feessi hj\u00e1lparg\u00f6gn, l\u00e6ra a\u00f0 nota \u00feau, og n\u00fdta s\u00e9r \u00feau reglulega. K\u00e6ruleysisleg umgengni vi\u00f0 \u00edslenskuna, hvort heldur er \u00ed r\u00e6\u00f0u e\u00f0a riti, er engum til s\u00f3ma.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>5. \u00cdslensk m\u00e1lr\u00e6kt felst \u00ed \u00fev\u00ed a\u00f0 leitast vi\u00f0 a\u00f0 or\u00f0a hugsun s\u00edna sk\u00fdrt og skipulega og vanda framsetningu b\u00e6\u00f0i tala\u00f0s m\u00e1ls og rita\u00f0s. Meginhlutverk tungum\u00e1lsins er a\u00f0 vera samskiptat\u00e6ki. En \u00feessu t\u00e6ki er h\u00e6gt a\u00f0 beita \u00e1 mismunandi h\u00e1tt eins og \u00f6\u00f0rum t\u00e6kjum, og eins og me\u00f0 \u00f6nnur t\u00e6ki m\u00e1 gera r\u00e1\u00f0 fyrir \u00fev\u00ed [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635,158636],"tags":[],"class_list":["post-2062","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar","category-malraekt"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2062","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2062"}],"version-history":[{"count":22,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2062\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3485,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2062\/revisions\/3485"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2062"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2062"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2062"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}