{"id":2716,"date":"2020-07-05T21:30:37","date_gmt":"2020-07-05T21:30:37","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=2716"},"modified":"2021-12-05T11:08:06","modified_gmt":"2021-12-05T11:08:06","slug":"smit","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2020\/07\/05\/smit\/","title":{"rendered":"Smit"},"content":{"rendered":"<p>Fyrr \u00ed sumar var haft samband vi\u00f0 mig fr\u00e1 fj\u00f6lmi\u00f0li nokkrum \u00fear sem haf\u00f0i or\u00f0i\u00f0 \u00e1greiningur \u00e1 ritstj\u00f3rninni um me\u00f0fer\u00f0 or\u00f0sins <em>smit <\/em>sem hefur heyrst \u00e6\u00f0i oft undanfari\u00f0 \u00e1r. Pr\u00f3farkalesarar h\u00f6f\u00f0u lei\u00f0r\u00e9tt setninguna \u201eFj\u00f6ldi smita er kominn yfir hundra\u00f0\u201c og sagt a\u00f0 hana yr\u00f0i a\u00f0 umor\u00f0a, vegna \u00feess a\u00f0 <em>smit <\/em>v\u00e6ri ekki til \u00ed fleirt\u00f6lu. \u00dea\u00f0 er vissulega r\u00e9tt a\u00f0 samkv\u00e6mt or\u00f0ab\u00f3kum er \u00feetta eint\u00f6luor\u00f0, og <em>Beygingarl\u00fdsing \u00edslensks n\u00fat\u00edmam\u00e1ls<\/em> gaf til skamms t\u00edma enga fleirt\u00f6lubeygingu, \u00fe\u00f3tt h\u00fan s\u00e9 komin inn n\u00fana. \u00c1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> m\u00e1 \u00fe\u00f3 finna d\u00e6mi um fleirt\u00f6lu or\u00f0sins fr\u00e1 s\u00ed\u00f0ustu \u00e1ratugum, en \u00feau eru \u00f6rf\u00e1.<\/p>\n<p>H\u00e9r er samt ekki allt sem s\u00fdnist. \u00cd or\u00f0ab\u00f3kum er merking or\u00f0sins s\u00f6g\u00f0 vera '\u00fea\u00f0 \u00feegar sj\u00fakd\u00f3mur (s\u00fdklar) berst fr\u00e1 einum einstaklingi til annars'. En \u00ed fr\u00e9ttum s\u00ed\u00f0ustu m\u00e1na\u00f0a er mj\u00f6g algengt a\u00f0 sagt s\u00e9 a\u00f0 <em>smitum hafi fj\u00f6lga\u00f0<\/em>, <em>tv\u00f6 smit hafi greinst \u00ed g\u00e6r<\/em> o.s.frv. \u00dearna hefur or\u00f0i\u00f0 greinilega fengi\u00f0 n\u00fdja merkingu, vissulega mj\u00f6g skylda hinni upprunalegu. En \u00ed sta\u00f0 \u00feess a\u00f0 \u00fea\u00f0 v\u00edsi til ferlisins, eins og or\u00f0ab\u00f3karskilgreiningarnar gera, v\u00edsar \u00fea\u00f0 n\u00fa til \u00fatkomunnar \u00far ferlinu. \u00dear me\u00f0 ver\u00f0ur ekkert \u00f3e\u00f0lilegt a\u00f0 nota \u00fea\u00f0 \u00ed fleirt\u00f6lu og tala um <em>m\u00f6rg smit<\/em>.<\/p>\n<p>Anna\u00f0 svipa\u00f0 d\u00e6mi er or\u00f0i\u00f0 <em>\u00fej\u00f3nusta <\/em>sem til skamms t\u00edma var oftast haft \u00ed eint\u00f6lu en n\u00fa s\u00e9st oft \u00ed fleirt\u00f6lu. Fleirtalan <em>\u00fej\u00f3nustur <\/em>er \u00fe\u00f3 til \u00feegar \u00ed fornu m\u00e1li \u2013 \u201eHann skipa\u00f0i m\u00f6nnum \u00ed \u00fej\u00f3nustur\u201c stendur \u00ed <em>Heimskringlu<\/em>. \u00cd <em>Nor\u00f0ra <\/em>1910 segir a\u00f0 eitt af hlutverkum r\u00e1\u00f0herra \u00cdslands s\u00e9 \u201ea\u00f0 setja menn \u00ed hinar \u00fdmsu \u00fej\u00f3nustur er var\u00f0a \u00e1byrg\u00f0 fyrir almenningi\u201c. \u00cd hagsk\u00fdrslum hefur li\u00f0inn \u201e\u00fdmsar \u00fej\u00f3nustur\u201c veri\u00f0 a\u00f0 finna \u00ed meira en 40 \u00e1r. Svo eru \u00fea\u00f0 au\u00f0vita\u00f0 <em>gu\u00f0s\u00fej\u00f3nustur <\/em>sem lengi veri\u00f0 nota\u00f0ar \u00ed fleirt\u00f6lu.<\/p>\n<p>N\u00fa b\u00fd\u00f0ur fj\u00f6ldi fyrirt\u00e6kja \u00fdmsar <em>\u00fej\u00f3nustur<\/em>. \u00cd <em>M\u00e1lfarsbankanum <\/em>segir: \u201eEkki er m\u00e6lt me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 tala um \u00fej\u00f3nustu \u00ed fleirt\u00f6lu (nema \u00ed \u00feeirri fornu merkingu: \u00fej\u00f3nustust\u00falka). \u00cd sta\u00f0 \u00feess a\u00f0 segja \u201emargar \u00fej\u00f3nustur\u201c er t.a.m. h\u00e6gt a\u00f0 nota: <strong>margs konar \u00fej\u00f3nusta<\/strong>, <strong>\u00fdmis \u00fej\u00f3nusta<\/strong>.\u201c En \u00feetta gengur ekki alltaf. Merking or\u00f0sins hefur nefnilega v\u00edkka\u00f0 d\u00e1l\u00edti\u00f0 \u00feannig a\u00f0 \u00ed sta\u00f0 almennrar merkingar er \u00fea\u00f0 l\u00e1ti\u00f0 v\u00edsa til tiltekinnar skilgreindrar \u00fej\u00f3nustu sem veitt er (og seld s\u00e9rstaklega) \u2013 <em>s\u00edma\u00fej\u00f3nusta<\/em>, <em>vef\u00fej\u00f3nusta<\/em>, <em>p\u00f3st\u00fej\u00f3nusta <\/em>o.s.frv. \u00de\u00e1 er e\u00f0lilegt a\u00f0 augl\u00fdsa <em>\u00fdmsar \u00fej\u00f3nustur \u00ed bo\u00f0i<\/em> \u2013 <em>\u00fdmiss konar \u00fej\u00f3nusta \u00ed bo\u00f0i<\/em> er miklu \u00f3lj\u00f3sara og fleirtalan <em>\u00fej\u00f3nustur <\/em>liggur beint vi\u00f0 enda \u00e1 h\u00fan s\u00e9r langa hef\u00f0.<\/p>\n<p>M\u00e1li\u00f0 sn\u00fdst sem s\u00e9 ekki um \u00fea\u00f0 hvort fleirt\u00f6lumyndirnar <em>smit <\/em>og <em>\u00fej\u00f3nustur <\/em>s\u00e9u til \u2013 \u00fea\u00f0 eru \u00fe\u00e6r auglj\u00f3slega, og m\u00e1lfr\u00e6\u00f0ilega er ekkert vi\u00f0 \u00fe\u00e6r a\u00f0 athuga. \u00de\u00e6r fela hins vegar \u00ed s\u00e9r merkingarv\u00edkkun or\u00f0anna sem um er a\u00f0 r\u00e6\u00f0a. \u00dea\u00f0 er svo smekksatri\u00f0i hvort f\u00f3lk fellir sig vi\u00f0 \u00feessa merkingarv\u00edkkun og \u00fev\u00ed ver\u00f0ur hver a\u00f0 svara fyrir sig. En \u00fea\u00f0 m\u00e1 benda \u00e1 a\u00f0 fj\u00f6lm\u00f6rg hli\u00f0st\u00e6\u00f0 d\u00e6mi eru til \u00ed m\u00e1linu \u2013 sum almennt vi\u00f0urkennd, \u00f6nnur ekki. Og sum sl\u00edk tilvik sem \u00e1\u00f0ur var amast vi\u00f0 \u00feykja n\u00fana g\u00f3\u00f0 og gild.<\/p>\n<p>Til skamms t\u00edma b\u00f6r\u00f0ust umvandarar t.d. harkalega gegn fleirt\u00f6lunni <em>keppnir <\/em>og s\u00f6g\u00f0u a\u00f0 <em>keppni <\/em>v\u00e6ri a\u00f0eins til \u00ed eint\u00f6lu og merkti 'kapp' \u2013 eins og or\u00f0i\u00f0 gerir t.d. \u00ed setningunni <em>\u00fea\u00f0 var alltaf mikil keppni \u00e1 milli systkinanna<\/em>. En vi\u00f0 \u00feessa \u00f3hlutst\u00e6\u00f0u merkingu hefur b\u00e6st merkingin 'kappleikur', eins og t.d. \u00ed <em>systkinin h\u00e1\u00f0u margar keppnir<\/em>. \u00deessi merkingarv\u00edkkun er a.m.k. 90 \u00e1ra g\u00f6mul. N\u00fa hef \u00e9g ekki s\u00e9\u00f0 amast vi\u00f0 fleirt\u00f6lunni <em>keppnir <\/em>\u00ed 15-20 \u00e1r og dreg \u00fe\u00e1 \u00e1lyktun af \u00fev\u00ed a\u00f0 flestir s\u00e9u b\u00fanir a\u00f0 taka hana \u00ed s\u00e1tt \u2013 <em>M\u00e1lfarsbankinn<\/em> segir \u201eFleirtalan\u00a0<strong>keppnir<\/strong> \u00e1 a\u00f0eins vi\u00f0 \u00feegar tala\u00f0 er um kappleiki e\u00f0a m\u00f3t en ekki \u00feegar or\u00f0i\u00f0 merkir: kapp\u201c. \u00d6nnur svipu\u00f0 d\u00e6mi eru <em>sultur <\/em>og <em>krydd<\/em>. \u00dea\u00f0 kemur \u00ed lj\u00f3s hvernig fer me\u00f0 <em>smit <\/em>og <em>\u00fej\u00f3nustur<\/em>.<\/p>\n<p>Annars skrifa\u00f0i H\u00f6skuldur \u00der\u00e1insson pr\u00f3fessor einu sinni \u00e1g\u00e6ta sm\u00e1grein um \u00feetta efni og er r\u00e9tt a\u00f0 v\u00edsa \u00e1 hana <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/5401526?iabr=on#page\/n176\/\">h\u00e9r<\/a>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Fyrr \u00ed sumar var haft samband vi\u00f0 mig fr\u00e1 fj\u00f6lmi\u00f0li nokkrum \u00fear sem haf\u00f0i or\u00f0i\u00f0 \u00e1greiningur \u00e1 ritstj\u00f3rninni um me\u00f0fer\u00f0 or\u00f0sins smit sem hefur heyrst \u00e6\u00f0i oft undanfari\u00f0 \u00e1r. Pr\u00f3farkalesarar h\u00f6f\u00f0u lei\u00f0r\u00e9tt setninguna \u201eFj\u00f6ldi smita er kominn yfir hundra\u00f0\u201c og sagt a\u00f0 hana yr\u00f0i a\u00f0 umor\u00f0a, vegna \u00feess a\u00f0 smit v\u00e6ri ekki til \u00ed fleirt\u00f6lu. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635,158638],"tags":[],"class_list":["post-2716","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar","category-malvillur"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2716","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2716"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2716\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4058,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2716\/revisions\/4058"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2716"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2716"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2716"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}