{"id":2925,"date":"2020-09-06T21:02:09","date_gmt":"2020-09-06T21:02:09","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=2925"},"modified":"2021-05-09T22:59:17","modified_gmt":"2021-05-09T22:59:17","slug":"thjodarsatt-um-thagufallssyki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2020\/09\/06\/thjodarsatt-um-thagufallssyki\/","title":{"rendered":"\u00dej\u00f3\u00f0ars\u00e1tt um \u201e\u00fe\u00e1gufallss\u00fdki\u201c"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd \u00e1ratugi hefur veri\u00f0 barist hatrammlega gegn svokalla\u00f0ri \u201e\u00fe\u00e1gufallss\u00fdki\u201c e\u00f0a \u201e\u00fe\u00e1gufallshneig\u00f0\u201c sem felst \u00ed \u00fev\u00ed a\u00f0 nota\u00f0 er \u00fe\u00e1gufall \u00e1 frumlag nokkurra sagna sem \u00e1\u00f0ur t\u00f3ku me\u00f0 s\u00e9r \u00feolfalls- e\u00f0a nefnifallsfrumlag. \u00deetta eru einkum sagnirnar <i>langa<\/i>,\u00a0<i>vanta<\/i>\u00a0og\u00a0<i>hlakka<\/i>, en einnig\u00a0<i>dreyma<\/i>,\u00a0<i>kv\u00ed\u00f0a<\/i>\u00a0og nokkrar fleiri \u2013 sumar sjaldg\u00e6far. En andst\u00e6tt \u00fev\u00ed sem \u00e6tla m\u00e6tti af har\u00f0ri andst\u00f6\u00f0u vi\u00f0 \u00feessa breytingu er \u00fea\u00f0 engin n\u00fd b\u00f3la a\u00f0 sagnir breyti um frumlagsfall. S\u00f6gnin\u00a0<i>v\u00e6nta<\/i>, sem n\u00fa hefur alltaf nefnifallsfrumlag, t\u00f3k til skamms t\u00edma i\u00f0ulega me\u00f0 s\u00e9r \u00feolfall \u2013\u00a0<i>mig v\u00e6ntir<\/i>. Sama m\u00e1li gegnir um\u00a0<i>vona\u00a0<\/i>\u2013 \u00e1\u00a0<i>t\u00edmarit.is<\/i>\u00a0eru eldri d\u00e6mi um\u00a0<i>mig vonar\u00a0<\/i>en um\u00a0<i>\u00e9g vona<\/i>.<\/p>\n<p>\u00cd fr\u00e6gum ritd\u00f3mi um \u201eR\u00edmur af Tistrani og Ind\u00ed\u00f6nu\u201c \u00ed\u00a0<i>Fj\u00f6lni\u00a0<\/i>1835 skrifar J\u00f3nas Hallgr\u00edmsson: \u201e\u00dea\u00f0 eru farnar a\u00f0 r\u00edsa upp raddir m\u00f3ti \u00feessum \u00f3s\u00f3ma; og ein af \u00feessum r\u00f6ddum, sem talar og l\u00e6tur til s\u00edn heira \u00e1 ei\u00f0im\u00f6rku, h\u00fan er ekkji \u00f3n\u00edt, og hefir \u2014 a\u00f0 mig vonar \u2014 komi\u00f0 einhvurju til lei\u00f0ar.\u201c \u00cd \u201e\u00c1grip af r\u00e6\u00f0u \u00e1hr\u00e6randi \u00edslenzkuna\u201c \u00ed\u00a0<i>Fj\u00f6lni<\/i>\u00a01838 skrifar Konr\u00e1\u00f0 G\u00edslason: \u201eMig v\u00e6ntir, a\u00f0 allir, sem \u00fea\u00f0 huglei\u00f0a, muni hlj\u00f3ta a\u00f0 ver\u00f0a okkur samd\u00f3ma.\u201c Hvorki J\u00f3nas n\u00e9 Konr\u00e1\u00f0 hefur \u00fe\u00f3tt s\u00e9rstakur b\u00f6gub\u00f3si \u00ed me\u00f0fer\u00f0 m\u00f3\u00f0urm\u00e1lsins \u2013 eftir Sigur\u00f0i Nordal pr\u00f3fessor er haft: \u201e\u00dea\u00f0 sem J\u00f3nas Hallgr\u00edmsson hefur skrifa\u00f0 og Konr\u00e1\u00f0 sam\u00feykkt, \u00fea\u00f0 kalla \u00e9g \u00edslensku.\u201c<\/p>\n<p>\u00c1 19. \u00f6ld t\u00f3ku sagnirnar\u00a0<i>f\u00e6kka<\/i>\u00a0og\u00a0<i>fj\u00f6lga<\/i>\u00a0yfirleitt nefnifallsfrumlag. D\u00e6mi um \u00fea\u00f0 m\u00e1 sj\u00e1 \u00ed\u00a0<i>Fj\u00f6lni<\/i>\u00a01839, \u00fear sem segir \u201ef\u00f3lki\u00f0 hafi ekki gjeta\u00f0 aukist, s\u00ed\u00f0an \u00fea\u00f0 f\u00f3r a\u00f0 f\u00e6kka \u00e1 14. \u00f6ld\u201c og \u201ehj\u00e1leigur eru lag\u00f0ar \u00ed ei\u00f0i, til \u00feess a\u00f0 r\u00edma um heimajar\u00f0ir, so a\u00f0 heimab\u00e6ndur fj\u00f6lga\u201c. \u00deessar sagnir taka n\u00fa \u00e6vinlega \u00fe\u00e1gufallsfrumlag \u2013 vi\u00f0 segjum\u00a0<i>f\u00f3lkinu f\u00e6kkar<\/i>,\u00a0<i>b\u00e6ndum fj\u00f6lgar<\/i>. Samt dettur engum \u00ed hug a\u00f0 kalla \u00feetta \u201e\u00fe\u00e1gufallss\u00fdki\u201c e\u00f0a reyna a\u00f0 sn\u00faa \u00feessum breytingum vi\u00f0. \u00dearna eru fj\u00f3rar sagnir \u2013\u00a0<i>fj\u00f6lga<\/i>,\u00a0<i>f\u00e6kka<\/i>,\u00a0<i>vona<\/i>\u00a0og\u00a0<i>v\u00e6nta<\/i>\u00a0\u2013 \u00fear sem frumlagsfall hefur breyst s\u00ed\u00f0an \u00e1 19. \u00f6ld. Tv\u00e6r \u00fe\u00e6r fyrrnefndu taka n\u00fa \u00fe\u00e1gufall \u00ed sta\u00f0 nefnifalls \u00e1\u00f0ur, en tv\u00e6r \u00fe\u00e6r s\u00ed\u00f0arnefndu taka n\u00fa \u00e6vinlega nefnifall \u00ed sta\u00f0 \u00feolfallsins sem \u00fe\u00e6r t\u00f3ku i\u00f0ulega me\u00f0 s\u00e9r \u00e1\u00f0ur.<\/p>\n<p>\u00deetta eru algengar sagnir, r\u00e9tt eins og \u00fe\u00e6r sem tengdar eru vi\u00f0 \u201e\u00fe\u00e1gufallss\u00fdki\u201c. Samt dettur engum \u00ed hug a\u00f0 halda \u00fev\u00ed fram a\u00f0 breytingar \u00e1 frumlagsfalli \u00feessara sagna hafi spillt m\u00e1linu \u00e1 einhvern h\u00e1tt. Vitaskuld gerir \u201e\u00fe\u00e1gufallss\u00fdkin\u201c \u00fea\u00f0 ekki heldur. \u00dea\u00f0 eru engin r\u00f6k fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 breyting \u00e1 frumlagsfalli f\u00e1einna sagna af \u00feeim \u00fe\u00fasundum sem eru \u00ed m\u00e1linu stefni \u00edslenskunni \u00ed h\u00e6ttu. En \u00feessi \u201es\u00fdki\u201c hefur \u00fe\u00f3 veri\u00f0 talin hin verstu m\u00e1lspj\u00f6ll og einhvern veginn or\u00f0i\u00f0 \u201em\u00f3\u00f0ir allra m\u00e1lvillna\u201c ef svo m\u00e1 segja. H\u00e6gt er a\u00f0 finna fj\u00f6lm\u00f6rg d\u00e6mi \u00far dagbl\u00f6\u00f0um fr\u00e1 seinni hluta 20. aldar \u00fear sem \u201es\u00fdkinni\u201c er hallm\u00e6lt og hinum \u201es\u00fdktu\u201c valin hin verstu or\u00f0.<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/files\/2020\/09\/\u00fegf0.png\" width=\"600\" \/><\/p>\n<p>En \u00fer\u00e1tt fyrir \u00e1ratuga hatramma bar\u00e1ttu gegn \u201e\u00fe\u00e1gufallss\u00fdki\u201c s\u00fdna fj\u00f6lmargar ranns\u00f3knir sem hafa veri\u00f0 ger\u00f0ar \u00e1 t\u00ed\u00f0ni og \u00fatbrei\u00f0slu hennar undanfarin 40 \u00e1r allar \u00fea\u00f0 sama: H\u00fan er \u00fatbreidd um land allt (\u00fer\u00e1tt fyrir a\u00f0 h\u00fan hafi h\u00e9r \u00e1\u00f0ur oft veri\u00f0 tengd vi\u00f0 Reykjav\u00edk), h\u00fan er algengari me\u00f0al yngra f\u00f3lks en eldra, og h\u00fan n\u00e6r til s\u00edfellt st\u00e6rri hluta m\u00e1lnotenda. Mi\u00f0a\u00f0 vi\u00f0 hina vi\u00f0urkenndu skilgreiningu \u00e1 \u201er\u00e9ttu\u201c m\u00e1li og \u201er\u00f6ngu\u201c sem h\u00e9r hefur \u00e1\u00f0ur veri\u00f0 vitna\u00f0 til \u2013 \u201eR\u00e9tt m\u00e1l er \u00fea\u00f0 sem samr\u00e6mist m\u00e1lvenju, rangt m\u00e1l samr\u00e6mist engri m\u00e1lvenju\u201c \u2013 er alveg lj\u00f3st a\u00f0 ekki er h\u00e6gt a\u00f0 kalla \u201e\u00fe\u00e1gufallss\u00fdki\u201c rangt m\u00e1l, \u00fev\u00ed a\u00f0 h\u00fan er \u00f3tv\u00edr\u00e6tt m\u00e1lvenja umtalsver\u00f0s hluta m\u00e1lnotenda.<\/p>\n<p>En vandinn er s\u00e1 a\u00f0 \u00fea\u00f0 er b\u00fai\u00f0 a\u00f0 gera hana a\u00f0 sl\u00edkri gr\u00fdlu \u00ed marga \u00e1ratugi a\u00f0 fyrir m\u00f6rgum er h\u00fan \u2013 \u00f3sj\u00e1lfr\u00e1tt og \u00f3me\u00f0vita\u00f0 \u2013 \u00edmynd l\u00e9legs m\u00e1lfars, vankunn\u00e1ttu og hir\u00f0uleysis, a\u00f0 ekki s\u00e9 sagt f\u00e1fr\u00e6\u00f0i og jafnvel heimsku. \u00dear a\u00f0 auki finnst m\u00f6rgum h\u00fan hryllilega lj\u00f3t. \u00deetta er tilfinning sem ekki m\u00e1 gera l\u00edti\u00f0 \u00far, heldur ber a\u00f0 taka alvarlega. \u00c9g skil hana vel \u2013 sj\u00e1lfur kippist \u00e9g vi\u00f0 \u00feegar \u00e9g heyri \u00fe\u00e1gufall me\u00f0\u00a0<i>langa<\/i>,\u00a0<i>vanta<\/i>\u00a0og\u00a0<i>hlakka<\/i>. \u00c9g veit a\u00f0 \u00e9g \u00e1 ekki a\u00f0 d\u00e6ma m\u00e6landann fyrir \u00fea\u00f0, og geri \u00fea\u00f0 ekki \u2013 vona \u00e9g \u2013 en \u00e9g \u00fearf virkilega a\u00f0 passa mig.<\/p>\n<p>Vegna \u00feess hversu \u00fatbreidd tilfinningin er og sterk hj\u00e1 m\u00f6rgum er ekki einfalt a\u00f0 sn\u00faa vi\u00f0 bla\u00f0inu \u00ed einu vetfangi og vi\u00f0urkenna \u00fe\u00e1gufall sem jafnr\u00e9tta og e\u00f0lilega \u00edslensku og \u00feolfall me\u00f0 umr\u00e6ddum s\u00f6gnum. En vi\u00f0 ver\u00f0um samt a\u00f0 stefna \u00ed \u00fe\u00e1 \u00e1tt \u2013 \u00fea\u00f0 er hvorki \u00ed \u00fe\u00e1gu m\u00e1lnotenda n\u00e9 \u00edslenskunnar a\u00f0 l\u00edta ni\u00f0ur \u00e1 m\u00e1l sem umtalsver\u00f0ur hluti \u00fej\u00f3\u00f0arinnar er alinn upp vi\u00f0. Vi\u00f0 \u00feurfum a\u00f0 h\u00e6tta a\u00f0 pr\u00f3fa nemendur \u00ed fallnotkun me\u00f0 umr\u00e6ddum s\u00f6gnum, og svo \u00feurfum vi\u00f0 \u00f6ll a\u00f0 reyna a\u00f0 breyta hugarfari okkar og taka \u201e\u00fe\u00e1gufallss\u00fdkina\u201c \u00ed s\u00e1tt. \u00dej\u00f3\u00f0ars\u00e1tt.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd \u00e1ratugi hefur veri\u00f0 barist hatrammlega gegn svokalla\u00f0ri \u201e\u00fe\u00e1gufallss\u00fdki\u201c e\u00f0a \u201e\u00fe\u00e1gufallshneig\u00f0\u201c sem felst \u00ed \u00fev\u00ed a\u00f0 nota\u00f0 er \u00fe\u00e1gufall \u00e1 frumlag nokkurra sagna sem \u00e1\u00f0ur t\u00f3ku me\u00f0 s\u00e9r \u00feolfalls- e\u00f0a nefnifallsfrumlag. \u00deetta eru einkum sagnirnar langa,\u00a0vanta\u00a0og\u00a0hlakka, en einnig\u00a0dreyma,\u00a0kv\u00ed\u00f0a\u00a0og nokkrar fleiri \u2013 sumar sjaldg\u00e6far. En andst\u00e6tt \u00fev\u00ed sem \u00e6tla m\u00e6tti af har\u00f0ri andst\u00f6\u00f0u vi\u00f0 \u00feessa breytingu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635,158638],"tags":[],"class_list":["post-2925","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar","category-malvillur"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2925","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2925"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2925\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3832,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2925\/revisions\/3832"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2925"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2925"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2925"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}