{"id":3004,"date":"2020-10-04T14:31:14","date_gmt":"2020-10-04T14:31:14","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=3004"},"modified":"2020-10-04T14:31:14","modified_gmt":"2020-10-04T14:31:14","slug":"framburdur-og-stafsetning","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2020\/10\/04\/framburdur-og-stafsetning\/","title":{"rendered":"Frambur\u00f0ur og stafsetning"},"content":{"rendered":"<p>\u00de\u00f3tt tala\u00f0 m\u00e1l s\u00e9 grundv\u00f6llur mannlegs m\u00e1ls hefur f\u00f3lk lengi kunna\u00f0 a\u00f0fer\u00f0ir til a\u00f0 breyta \u00fev\u00ed \u00ed\u00a0<b>ritm\u00e1l<\/b>. Algengasta a\u00f0fer\u00f0\u00adin, og s\u00fa sem vi\u00f0 notum, er a\u00f0 l\u00e1ta\u00a0<b>b\u00f3kstafi<\/b>\u00a0standa fyrir \u00e1kve\u00f0in hlj\u00f3\u00f0. Vi\u00f0 getum \u00fev\u00ed \u00ed st\u00f3rum dr\u00e1ttum skipt ritu\u00f0u m\u00e1li \u00ed einingar \u00e1 sama h\u00e1tt og t\u00f6lu\u00f0u m\u00e1li, nema \u00ed ritm\u00e1linu heita einingarnar b\u00f3kstafir en ekki hlj\u00f3\u00f0. Oft eru ger\u00f0ar athugasemdir vi\u00f0 tilbrig\u00f0i \u00ed frambur\u00f0i \u00e1 forsendum stafsetningar \u2013 tala\u00f0 um a\u00f0 \u00fea\u00f0 eigi a\u00f0 \u201ebera fram alla stafina\u201c e\u00f0a eitthva\u00f0 sl\u00edkt. Til a\u00f0 \u00feessi samsv\u00f6run milli tala\u00f0s m\u00e1ls og rita\u00f0s v\u00e6ri full\u00adkomin \u00feyrfti hver b\u00f3kstafur a\u00f0 svara til eins, og a\u00f0eins eins, hlj\u00f3\u00f0s.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er \u00fe\u00f3 au\u00f0velt a\u00f0 ganga \u00far skugga um a\u00f0 svo er ekki. Einna sk\u00fdrast kemur \u00feetta \u00ed lj\u00f3s \u00ed samanbur\u00f0i mis\u00admunandi tungum\u00e1la. Vi\u00f0 vitum t.d. flest a\u00f0 \u00fear sem skrifa\u00f0 er\u00a0<i>a<\/i>\u00a0\u00ed ensku er oft ekki bori\u00f0 fram sama hlj\u00f3\u00f0 og \u00fear sem skrifa\u00f0 er\u00a0<i>a<\/i>\u00a0\u00ed \u00edslensku, heldur i\u00f0ulega eitthva\u00f0 sem l\u00edkist\u00a0<i>ei<\/i>. S\u00f6mulei\u00f0is er\u00a0<i>e<\/i>\u00a0\u00ed ensku oft bori\u00f0 fram eins og \u00fear v\u00e6ri skrifa\u00f0\u00a0<i>\u00ed<\/i>; og svo m\u00e6tti lengi telja. \u00deetta s\u00fdnir okkur a\u00f0 samband b\u00f3kstafa og hlj\u00f3\u00f0a er \u00f3l\u00edkt eftir m\u00e1lum, og vi\u00f0 \u00feurfum a\u00f0 l\u00e6ra hvernig \u00fev\u00ed er h\u00e1tta\u00f0 \u00ed hverju n\u00fdju m\u00e1li sem vi\u00f0 l\u00e6rum.<\/p>\n<p>En reyndar er h\u00e9r leita\u00f0 langt yfir skammt. Hli\u00f0st\u00e6\u00f0 d\u00e6mi eru m\u00fdm\u00f6rg \u00ed \u00edslensku, \u00fe\u00f3tt vi\u00f0 t\u00f6kum sjaldnast eftir \u00feeim vegna \u00feess a\u00f0 \u00feau eru okkur svo t\u00f6m. Samt vita \u00f6ll a\u00f0 \u00fe\u00f3tt skrifa\u00f0 s\u00e9\u00a0<i>a<\/i>\u00a0\u00ed or\u00f0um eins og\u00a0<i>langur<\/i>\u00a0og\u00a0<i>ganga<\/i>\u00a0bera flest \u00fea\u00f0 fram eins og skrifa\u00f0 v\u00e6ri\u00a0<i>\u00e1<\/i>; og \u00fe\u00f3tt skrifa\u00f0 s\u00e9\u00a0<i>h<\/i>\u00a0\u00ed or\u00f0um eins og\u00a0<i>hvernig<\/i>\u00a0og\u00a0<i>hven\u00e6r<\/i>\u00a0ber meginhluti f\u00f3lks \u00fea\u00f0 fram eins og skrifa\u00f0 v\u00e6ri\u00a0<i>k<\/i>. Vi\u00f0 getum l\u00edka sko\u00f0a\u00f0 fimm or\u00f0 sem \u00f6ll eru skrifu\u00f0 me\u00f0 b\u00f3kstafnum\u00a0<i>g<\/i>\u02d0\u00a0<i>gata<\/i>\u00a0\u2013\u00a0<i>geta<\/i>\u00a0\u2013\u00a0<i>s\u00edga<\/i>\u00a0\u2013\u00a0<i>sagt<\/i>\u00a0\u2013\u00a0<i>bogi<\/i>. Ef vel er a\u00f0 g\u00e1\u00f0 kemur \u00ed lj\u00f3s a\u00f0 \u00feessi eini b\u00f3kstafur stendur h\u00e9r fyrir fimm mismunandi hlj\u00f3\u00f0!<\/p>\n<p>S\u00f6gnin\u00a0<i>geta<\/i>\u00a0er borin fram eins og \u00fear v\u00e6ri skrifa\u00f0\u00a0<i>gj<\/i>; pr\u00f3fi\u00f0 bara a\u00f0 bera upphaf or\u00f0sins fram eins og \u00fei\u00f0 v\u00e6ru\u00f0 a\u00f0 fara a\u00f0 segja\u00a0<i>gata<\/i>. S\u00f6gnina\u00a0<i>s\u00edga<\/i>\u00a0geti\u00f0 \u00fei\u00f0 svo bori\u00f0 saman vi\u00f0 or\u00f0i\u00f0\u00a0<i>s\u00edga\u00adretta<\/i>. \u00de\u00f3tt fyrri hluti \u00feess or\u00f0s s\u00e9\u00a0<b>skrifa\u00f0ur<\/b>\u00a0eins og s\u00f6gnin\u00a0<i>s\u00edga<\/i>\u00a0er frambur\u00f0urinn \u00f3l\u00edkur; \u00ed\u00a0<i>s\u00edgaretta<\/i>\u00a0er sama\u00a0<i>g<\/i>-hlj\u00f3\u00f0i\u00f0 og \u00ed\u00a0<i>gata<\/i>, en \u00ed s\u00f6gninni\u00a0<i>s\u00edga<\/i>\u00a0er greinilega anna\u00f0 hlj\u00f3\u00f0. \u00cd\u00a0<i>sagt<\/i>\u00a0b\u00e6tist vi\u00f0 enn eitt hlj\u00f3\u00f0; reyni\u00f0 \u00fei\u00f0 bara a\u00f0 setja eitthvert \u00feeirra \u00feriggja hlj\u00f3\u00f0a sem \u00e1 undan eru komin \u00fearna \u00ed sta\u00f0inn og athugi\u00f0 hvort \u00fei\u00f0 heyri\u00f0 ekki mun. A\u00f0 lokum er svo\u00a0<i>bogi<\/i>, sem er bori\u00f0 fram eins og \u00fear v\u00e6ri skrifa\u00f0\u00a0<i>j<\/i>\u00a0en ekki\u00a0<i>g<\/i>. Vi\u00f0 \u00feetta m\u00e6tti svo b\u00e6ta or\u00f0um eins og\u00a0<i>margt<\/i>, sem alltaf er bori\u00f0 fram eins og \u00fea\u00f0 v\u00e6ri skrifa\u00f0\u00a0<i>mart<\/i>.<\/p>\n<p>Vi\u00f0 h\u00f6fum \u00fev\u00ed d\u00e6mi um a\u00f0 \u00ed \u00edslensku s\u00e9u tengsl milli b\u00f3k\u00adstafsins\u00a0<i>g<\/i>\u00a0og frambur\u00f0ar \u00e1 a.m.k. sex mismunandi vegu;\u00a0<i>g<\/i>\u00a0getur svara\u00f0 til fimm mismunandi hlj\u00f3\u00f0a og a\u00f0 auki til \u201eekki neins\u201c, eins og \u00ed\u00a0<i>margt<\/i>. \u00deessi margr\u00e6\u00f0ni veldur okkur samt yfirleitt engum vandr\u00e6\u00f0um \u00ed \u00edslensku, vegna \u00feess a\u00f0 vi\u00f0 kunnum m\u00e1li\u00f0 og \u00feekkjum reglur \u00feess \u00e1n \u00feess a\u00f0 gera okkur grein fyrir \u00fev\u00ed. Vi\u00f0 \u201evitum\u201c a\u00f0\u00a0<i>g<\/i>\u00a0svarar til annars hlj\u00f3\u00f0s ef\u00a0<i>e<\/i>\u00a0er \u00e1 eftir (eins og \u00ed\u00a0<i>geta<\/i>) en ef\u00a0<i>a<\/i>\u00a0fer \u00e1 eftir (eins og \u00ed\u00a0<i>gata<\/i>). Vi\u00f0 \u201evitum\u201c l\u00edka a\u00f0\u00a0<i>g<\/i>\u00a0svarar til annars hlj\u00f3\u00f0s (e\u00f0a annarra hlj\u00f3\u00f0a) inni \u00ed or\u00f0i en \u00ed upphafi or\u00f0s; og vi\u00f0 \u201evitum\u201c a\u00f0\u00a0<i>g<\/i>\u00a0er bori\u00f0 fram eins og\u00a0<i>j<\/i>\u00a0inni \u00ed or\u00f0i ef\u00a0<i>i<\/i>\u00a0fer \u00e1 eftir (eins og \u00ed\u00a0<i>bogi<\/i>).<\/p>\n<p>\u00c1st\u00e6\u00f0an fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 vi\u00f0 getum nota\u00f0 rita\u00f0 m\u00e1l til a\u00f0 t\u00e1kna talm\u00e1l er sem s\u00e9 ekki s\u00fa a\u00f0 milli eininga \u00ed talm\u00e1li (hlj\u00f3\u00f0anna) og eininga \u00ed ritm\u00e1li (b\u00f3kstafanna) s\u00e9 alltaf fullkomin samsv\u00f6run, heldur s\u00fa a\u00f0 \u00feegar vi\u00f0 l\u00e6r\u00f0um a\u00f0 lesa l\u00e6r\u00f0um vi\u00f0 hvernig tengslunum milli b\u00f3kstafa og hlj\u00f3\u00f0a er h\u00e1tta\u00f0. \u00de\u00f3tt sami b\u00f3kstafur geti sta\u00f0i\u00f0 fyrir m\u00f6rg hlj\u00f3\u00f0, og sama hlj\u00f3\u00f0i\u00f0 geti veri\u00f0 t\u00e1kna\u00f0 me\u00f0 mismunandi b\u00f3kst\u00f6fum, er sambandi\u00f0 ekki tilviljanakennt \u2013 um \u00fea\u00f0 gilda reglur sem taka mi\u00f0 af st\u00f6\u00f0u \u00ed or\u00f0i og b\u00f3kst\u00f6fum og hlj\u00f3\u00f0um \u00ed umhverfinu.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er bara \u00ed \u00f6rf\u00e1um tilvikum sem stafsetningin s\u00fdnir ekki frambur\u00f0 svo a\u00f0 \u00f3tv\u00edr\u00e6tt s\u00e9. Helst er \u00fea\u00f0 \u00ed or\u00f0um me\u00f0 tv\u00edrita\u00f0\u00a0<i>l<\/i>, eins og\u00a0<i>villa<\/i>, sem b\u00e6\u00f0i getur \u00fe\u00fdtt \u2018mist\u00f6k, eitthva\u00f0 sem gert er rangt\u2019 og l\u00edka \u2018st\u00f3rt og \u00edbur\u00f0armiki\u00f0 h\u00fas\u2019. Fyrra or\u00f0i\u00f0 er bori\u00f0 fram eins og skrifa\u00f0 v\u00e6ri\u00a0<i>dl<\/i>, en \u00ed \u00fev\u00ed seinna er bori\u00f0 fram langt\u00a0<i>l<\/i>. \u00cd sumum or\u00f0um me\u00f0 tv\u00edrita\u00f0\u00a0<i>n<\/i>\u00a0getur frambur\u00f0ur l\u00edka veri\u00f0 mismunandi eftir merkingu. Or\u00f0i\u00f0\u00a0<i>br\u00fanni<\/i>\u00a0er bori\u00f0 fram me\u00f0\u00a0<i>dn\u00a0<\/i>ef \u00fea\u00f0 er beygingarmynd af l\u00fdsingaror\u00f0inu\u00a0<i>br\u00fann<\/i>, en me\u00f0 l\u00f6ngu\u00a0<i>n<\/i>\u00a0ef \u00fea\u00f0 er mynd af nafnor\u00f0inu\u00a0<i>br\u00fa<\/i>. Eins geta skil or\u00f0hluta \u00ed samsetningum haft \u00e1hrif \u00e1 frambur\u00f0 og ekki au\u00f0velt a\u00f0 setja reglur um \u00fea\u00f0.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00de\u00f3tt tala\u00f0 m\u00e1l s\u00e9 grundv\u00f6llur mannlegs m\u00e1ls hefur f\u00f3lk lengi kunna\u00f0 a\u00f0fer\u00f0ir til a\u00f0 breyta \u00fev\u00ed \u00ed\u00a0ritm\u00e1l. Algengasta a\u00f0fer\u00f0\u00adin, og s\u00fa sem vi\u00f0 notum, er a\u00f0 l\u00e1ta\u00a0b\u00f3kstafi\u00a0standa fyrir \u00e1kve\u00f0in hlj\u00f3\u00f0. Vi\u00f0 getum \u00fev\u00ed \u00ed st\u00f3rum dr\u00e1ttum skipt ritu\u00f0u m\u00e1li \u00ed einingar \u00e1 sama h\u00e1tt og t\u00f6lu\u00f0u m\u00e1li, nema \u00ed ritm\u00e1linu heita einingarnar b\u00f3kstafir en ekki [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-3004","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3004","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3004"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3004\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3005,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3004\/revisions\/3005"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3004"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3004"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3004"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}