{"id":3100,"date":"2020-10-29T22:59:22","date_gmt":"2020-10-29T22:59:22","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=3100"},"modified":"2021-05-18T23:24:32","modified_gmt":"2021-05-18T23:24:32","slug":"nyja-tholmyndin","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2020\/10\/29\/nyja-tholmyndin\/","title":{"rendered":"N\u00fdja \u00feolmyndin"},"content":{"rendered":"<p>Einhver mest \u00e1berandi n\u00fdjung \u00ed \u00edslenskri setningager\u00f0 undanfarna \u00e1ratugi er hin svokalla\u00f0a\u00a0<b>\u201en\u00fdja \u00feolmynd\u201c<\/b>\u00a0\u2013 setningar eins og\u00a0<i>\u00fea\u00f0 var bari\u00f0 mig<\/i>\u00a0\u00ed sta\u00f0\u00a0<i>\u00e9g var barin(n)\u00a0<\/i>og\u00a0<i>\u00fea\u00f0 var hrint m\u00e9r<\/i>\u00a0\u00ed sta\u00f0\u00a0<i>m\u00e9r var hrint<\/i>. Fyrir utan \u201e\u00fe\u00e1gufallss\u00fdkina\u201c svok\u00f6llu\u00f0u er n\u00fdja \u00feolmyndin l\u00edklega s\u00fa m\u00e1lbreyting sem kallar fram h\u00f6r\u00f0ust vi\u00f0br\u00f6g\u00f0 hj\u00e1 f\u00f3lki. \u00dea\u00f0 er kannski engin fur\u00f0a \u2013 h\u00fan er ger\u00f3l\u00edk hef\u00f0bundnu \u00feolmyndinni og fer \u00fev\u00ed ekki fram hj\u00e1 okkur. M\u00f6rgum finnst h\u00fan lj\u00f3t, og ekki \u00e6tla \u00e9g a\u00f0 blanda m\u00e9r \u00ed \u00fe\u00e1 umr\u00e6\u00f0u. \u00cd sta\u00f0inn skulum vi\u00f0 reyna a\u00f0 \u00e1tta okkur \u00e1 e\u00f0li \u00feessa fyrirb\u00e6ris.<\/p>\n<p>\u00cd hef\u00f0bundinni \u00feolmynd er germyndarandlag (\u00feolandi) gert a\u00f0 frumlagi \u2013 (<i>einhver<\/i>)\u00a0<i>bar\u00f0i\u00a0<b>mig<\/b><\/i>\u00a0&gt;\u00a0<i><b>\u00e9g<\/b>\u00a0var barin<\/i>(<i>n<\/i>). Gerandinn (<i>einhver<\/i>) v\u00edkur \u00far frumlagss\u00e6ti og er anna\u00f0hvort alveg sleppt \u00far setningunni e\u00f0a haf\u00f0ur \u00ed forsetningarli\u00f0 \u2013\u00a0<i>\u00e9g var barin<\/i>(<i>n<\/i>)\u00a0<i><b>af einhverjum<\/b><\/i>. Ef germyndarandlagi\u00f0 er \u00ed \u00feolfalli (<i>mig<\/i>) ver\u00f0ur \u00fea\u00f0 a\u00f0 nefnifallsfrumlagi \u00ed \u00feolmynd (<i>\u00e9g<\/i>), en ef \u00fea\u00f0 er \u00ed \u00fe\u00e1gufalli e\u00f0a eignarfalli heldur \u00fea\u00f0 falli s\u00ednu \u00ed \u00feolmynd \u2013 (<i>einhver<\/i>)\u00a0<i>hrinti\u00a0<b>m\u00e9r<\/b>\u00a0&gt;<\/i>\u00a0<i><b>m\u00e9r<\/b>\u00a0var hrint<\/i>. \u00dea\u00f0 sem einkennir \u201en\u00fdju \u00feolmyndina\u201c er a\u00f0 andlagi\u00f0 heldur germyndarst\u00f6\u00f0u sinni \u00e1 eftir a\u00f0als\u00f6gninni \u00ed sta\u00f0 \u00feess a\u00f0 f\u00e6rast \u00ed frumlagss\u00e6ti eins og \u00fea\u00f0 gerir \u00ed hef\u00f0bundinni \u00feolmynd, og heldur jafnframt aukafalli s\u00ednu, hvort sem \u00fea\u00f0 er \u00feolfall (<i>\u00fea\u00f0 var bari\u00f0 mig<\/i>) e\u00f0a \u00fe\u00e1gufall (<i>\u00fea\u00f0 var hrint m\u00e9r<\/i>).<\/p>\n<p>\u00deessi n\u00fdja \u00feolmynd var fyrst nefnd \u00e1 prenti svo a\u00f0 \u00e9g viti \u00ed <a href=\"https:\/\/timarit.is\/files\/16853131\">fyrsta \u00fe\u00e6tti<\/a> G\u00edsla J\u00f3nssonar um \u00edslenskt m\u00e1l \u00ed\u00a0<i>Morgunbla\u00f0inu\u00a0<\/i>1979. G\u00edsli tilf\u00e6rir setninguna\u00a0<i>\u00dea\u00f0 var bari\u00f0 mig \u00ed baki\u00f0<\/i>\u00a0og kallar hana \u201ef\u00e1t\u00e6klegt barnam\u00e1l\u201c. \u00cd kverinu\u00a0<i>G\u00e6tum tungunnar\u00a0<\/i>sem Helgi H\u00e1lfdanarson samdi 1984 tilf\u00e6rir hann setninguna <i>\u00dea\u00f0 var sagt honum a\u00f0 fara<\/i>\u00a0og segir a\u00f0 r\u00e9tt v\u00e6ri\u00a0<i>Honum var sagt a\u00f0 fara<\/i>. En \u00feessi setningager\u00f0 \u00e1 s\u00e9r \u00fe\u00f3 talsvert eldri r\u00e6tur. Elsta d\u00e6mi sem \u00e9g hef s\u00e9\u00f0 er \u00ed br\u00e9fi sem n\u00edu \u00e1ra barn skrifa\u00f0i \u00e1ri\u00f0 1939. \u00dear stendur \u201e\u00feanga\u00f0 til ver\u00f0ur jar\u00f0a\u00f0 afa\u201c \u2013 \u00fe.e.,\u00a0<i>\u00feanga\u00f0 til afi ver\u00f0ur jar\u00f0a\u00f0ur<\/i>. \u00de\u00f3tt setningin hefjist ekki \u00e1\u00a0<i>\u00fea\u00f0<\/i>\u00a0eins og algengast er um setningar af \u00feessu tagi er \u00feetta greinilega sama setningager\u00f0. \u00dea\u00f0 s\u00e9st \u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 andlagi\u00f0,\u00a0<i>afa<\/i>, stendur \u00ed aukafalli \u00e1 eftir s\u00f6gninni.<\/p>\n<p>Fyrstu ranns\u00f3knina \u00e1 \u00feessari setningager\u00f0 ger\u00f0u Sigr\u00ed\u00f0ur Sigurj\u00f3nsd\u00f3ttir og Joan Maling um aldam\u00f3tin, og\u00a0<a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/5411380#page\/n123\/mode\/2up\">birtu<\/a>\u00a0\u00ed t\u00edmaritinu\u00a0<i>\u00cdslensku m\u00e1li\u00a0<\/i>2001. \u00de\u00e6r ranns\u00f6ku\u00f0u einkum 15-16 \u00e1ra unglinga \u00e1 \u00fdmsum st\u00f6\u00f0um \u00e1 landinu, en einnig nokkra fullor\u00f0na til samanbur\u00f0ar. Ni\u00f0urst\u00f6\u00f0urnar voru \u00fe\u00e6r a\u00f0 u.\u00fe.b. 60% unglinganna s\u00f6g\u00f0ust geta sagt setningar \u00e1 vi\u00f0 \u00fe\u00e6r sem h\u00e9r hafa veri\u00f0 nefndar, en a\u00f0eins \u00f6rf\u00e1 pr\u00f3sent fullor\u00f0na f\u00f3lksins. \u00ddmsar ranns\u00f3knir hafa s\u00ed\u00f0an veri\u00f0 ger\u00f0ar \u00e1 \u00feessari setningager\u00f0 og sta\u00f0festa allar a\u00f0 h\u00fan er a\u00f0 brei\u00f0ast \u00fat \u2013 \u00feau sem tileinka s\u00e9r hana \u00e1 m\u00e1lt\u00f6kuskei\u00f0i halda henni yfirleitt \u00e1 fullor\u00f0ins\u00e1rum \u00fe\u00f3tt fr\u00e1 \u00fev\u00ed s\u00e9u undantekningar, og \u00fe\u00f3tt dragi \u00far t\u00ed\u00f0ni hennar hj\u00e1 sumum.<\/p>\n<p>\u00cd ranns\u00f3knarverkefninu \u201e<a href=\"http:\/\/molicodilaco.hi.is\/\">Greining \u00e1 m\u00e1lfr\u00e6\u00f0ilegum aflei\u00f0ingum stafr\u00e6ns m\u00e1lsamb\u00fdlis<\/a>\u201c voru \u00fe\u00e1tttakendur \u00e1 \u00f6llum aldri spur\u00f0ir um \u00e1lit \u00e1 setningunni <em>S\u00ed\u00f0an var bor\u00f0a\u00f0 k\u00f6kuna<\/em> (\u00ed framhaldi af <em>Afm\u00e6lisbarni\u00f0 bl\u00e9s \u00e1 kertin<\/em>). \u00cd aldursh\u00f3punum innan vi\u00f0 \u00fer\u00edtugt fannst yfir 40% m\u00e1lhafa setningin \u201emj\u00f6g e\u00f0lileg\u201c e\u00f0a \u201efrekar e\u00f0lileg\u201c. \u00cd aldursh\u00f3punum yfir fertugt fannst aftur \u00e1 m\u00f3ti um e\u00f0a yfir 95% m\u00e1lhafa setningin \u201emj\u00f6g \u00f3e\u00f0lileg\u201c e\u00f0a \u201efrekar \u00f3e\u00f0lileg\u201c. Aldursh\u00f3purinn milli \u00fer\u00edtugs og fertugs er svo \u00fearna mitt \u00e1 milli. \u00dea\u00f0 er f\u00f3lk f\u00e6tt \u00e1 \u00e1runum 1977-1986, \u00feannig a\u00f0 \u00e1rgangurinn sem Sigr\u00ed\u00f0ur og Joan ranns\u00f6ku\u00f0u (f. 1984) er me\u00f0al \u00feeirra yngstu \u00ed \u00feeim h\u00f3pi.<\/p>\n<p>En ein \u00e1hugaver\u00f0 spurning \u00ed \u00feessu sambandi er hvort n\u00fdja \u00feolmyndin s\u00e9 l\u00edkleg til a\u00f0 \u00fatr\u00fdma \u00feeirri hef\u00f0bundnu. \u00dev\u00ed er ekki h\u00e6gt a\u00f0 svara me\u00f0 vissu \u00e1 \u00feessari stundu, en \u00feetta fer v\u00e6ntanlega a\u00f0 verulegu leyti eftir \u00fev\u00ed hvort b\u00e1\u00f0ar setningager\u00f0irnar hafa s\u00f6mu merkingu og sama hlutverk. \u00ddmislegt bendir \u00fe\u00f3 til a\u00f0 merkingar- og notkunarsvi\u00f0 n\u00fdju \u00feolmyndarinnar falli ekki alveg saman vi\u00f0 \u00fe\u00e1 hef\u00f0bundnu, og s\u00e9 \u00fea\u00f0 r\u00e9tt er vel h\u00e6gt a\u00f0 hugsa s\u00e9r a\u00f0 b\u00e1\u00f0ar lifi \u00e1fram hli\u00f0 vi\u00f0 hli\u00f0, hvor me\u00f0 sitt hlutverk. F\u00f3lk eins og \u00e9g, sem ekki hefur n\u00fdju \u00feolmyndina \u00ed m\u00e1li s\u00ednu, \u00e1 erfitt me\u00f0 a\u00f0 meta \u00feetta, en \u00edtarleg umr\u00e6\u00f0a og greining \u00e1 \u00feessu er of fr\u00e6\u00f0ileg fyrir \u00feennan vettvang.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Einhver mest \u00e1berandi n\u00fdjung \u00ed \u00edslenskri setningager\u00f0 undanfarna \u00e1ratugi er hin svokalla\u00f0a\u00a0\u201en\u00fdja \u00feolmynd\u201c\u00a0\u2013 setningar eins og\u00a0\u00fea\u00f0 var bari\u00f0 mig\u00a0\u00ed sta\u00f0\u00a0\u00e9g var barin(n)\u00a0og\u00a0\u00fea\u00f0 var hrint m\u00e9r\u00a0\u00ed sta\u00f0\u00a0m\u00e9r var hrint. Fyrir utan \u201e\u00fe\u00e1gufallss\u00fdkina\u201c svok\u00f6llu\u00f0u er n\u00fdja \u00feolmyndin l\u00edklega s\u00fa m\u00e1lbreyting sem kallar fram h\u00f6r\u00f0ust vi\u00f0br\u00f6g\u00f0 hj\u00e1 f\u00f3lki. \u00dea\u00f0 er kannski engin fur\u00f0a \u2013 h\u00fan er ger\u00f3l\u00edk hef\u00f0bundnu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635,158638],"tags":[],"class_list":["post-3100","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar","category-malvillur"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3100","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3100"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3100\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3865,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3100\/revisions\/3865"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3100"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3100"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3100"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}