{"id":3212,"date":"2020-11-15T08:00:02","date_gmt":"2020-11-15T08:00:02","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=3212"},"modified":"2020-11-14T17:02:18","modified_gmt":"2020-11-14T17:02:18","slug":"ahersluforlidir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2020\/11\/15\/ahersluforlidir\/","title":{"rendered":"\u00c1hersluforli\u00f0ir"},"content":{"rendered":"<p>Flest algengustu l\u00fdsingaror\u00f0 m\u00e1lsins hafa tilt\u00f6lulega v\u00ed\u00f0a merkingu \u2013 eru notu\u00f0 til a\u00f0 l\u00fdsa margs konar hlutum og fyrirb\u00e6rum, og n\u00e1kv\u00e6m merking \u00feeirra fer eftir or\u00f0inu sem \u00feau standa me\u00f0 hverju sinni. Vissulega er sameiginlegur merkingar\u00fe\u00e1ttur \u00ed l\u00fdsingaror\u00f0inu <em>g\u00f3\u00f0ur<\/em> \u00ed <em>g\u00f3\u00f0ur ma\u00f0ur<\/em>, <em>g\u00f3\u00f0 b\u00f3k<\/em>, <em>g\u00f3\u00f0 hugmynd<\/em>, <em>g\u00f3\u00f0ur b\u00edll<\/em>, <em>gott skap<\/em>, <em>g\u00f3\u00f0 l\u00ed\u00f0an<\/em>, <em>gott ve\u00f0ur<\/em>, <em>gott r\u00e1\u00f0<\/em>, <em>g\u00f3\u00f0 skemmtun<\/em>, <em>g\u00f3\u00f0 r\u00edkisstj\u00f3rn<\/em>, en merkingartilbrig\u00f0i or\u00f0sins eru samt jafnm\u00f6rg og or\u00f0in sem \u00fea\u00f0 tengist. \u00deetta kemur l\u00edka fram \u00ed notkun \u00e1hersluforli\u00f0a. \u00deeir eru sjaldnast nota\u00f0ir me\u00f0 tilteknu l\u00fdsingaror\u00f0i \u00ed \u00f6llum merkingartilbrig\u00f0um \u00feess, heldur er notkun \u00feeirra yfirleitt bundin vi\u00f0 \u00e1kve\u00f0i\u00f0 samhengi.<\/p>\n<p>Or\u00f0i\u00f0 <em>eldheitur<\/em> er t.d. au\u00f0skiljanleg l\u00edking, 'heitur eins og eldur', en samt er ekki h\u00e6gt a\u00f0 tala um <em>eldheitt vatn<\/em> e\u00f0a <em>eldheitan ofn<\/em>. Forli\u00f0urinn er bundinn vi\u00f0 \u00f3eiginlega merkingu or\u00f0sins <em>heitur<\/em>, \u00fe.e. '\u00e1kafur' \u2013 vi\u00f0 getum tala\u00f0 um <em>eldheitan a\u00f0d\u00e1anda<\/em>, <em>eldheitan stu\u00f0ningsmann <\/em>o.s.frv. En \u00fe\u00f3tt vi\u00f0 t\u00f6lum ekki um <em>eldheitan ofn<\/em> getum vi\u00f0 tala\u00f0 um <em>funheitan ofn<\/em> \u2013 samt merkir <em>funi<\/em> 'eldur' og \u00fev\u00ed m\u00e6tti b\u00faast vi\u00f0 a\u00f0 h\u00e6gt v\u00e6ri a\u00f0 nota <em>eldheitur<\/em> og <em>funheitur <\/em>\u00ed sama samhengi. Vi\u00f0 getum nota\u00f0 <em>funheitt <\/em>um lofthita, en a\u00f0eins innan dyra \u2013 \u00e9g held a\u00f0 vi\u00f0 myndum aldrei segja a\u00f0 \u00fea\u00f0 v\u00e6ri <em>funheitt <\/em>\u00fati jafnvel \u00fe\u00f3tt vi\u00f0 v\u00e6rum st\u00f6dd \u00ed 30 stiga hita. M\u00f6rg fleiri hli\u00f0st\u00e6\u00f0 d\u00e6mi m\u00e6tti t\u00edna til.<\/p>\n<p>L\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 <em>fullur<\/em> er \u00e1hugavert \u00ed \u00feessu sambandi. \u00dea\u00f0 getur teki\u00f0 me\u00f0 s\u00e9r mikinn fj\u00f6lda forli\u00f0a, en flestir \u00feeirra eiga vi\u00f0 eina merkingu or\u00f0sins, \u00fe.e. 'drukkinn'. Me\u00f0al samsetninga sem hafa \u00fe\u00e1 merkingu eru <em>augafullur<\/em>,<em> blekfullur<\/em>,<em> blindfullur<\/em>,<em> draugfullur<\/em>,<em> drullufullur<\/em>,<em> haugfullur<\/em>,<em> hr\u00fatfullur<\/em>,<em> kengfullur<\/em>,<em> kolfullur<\/em>,<em> k\u00f3ffullur<\/em>,<em> moldfullur<\/em>,<em> perufullur<\/em>,<em> pissfullur<\/em>,<em> p\u00f6ddufullur<\/em>,<em> sj\u00f3\u00f0fullur<\/em>,<em> svartfullur<\/em>,<em> sv\u00ednfullur<\/em>,<em> \u00fe\u00e9ttfullur<\/em>,<em> \u00f6skufullur <\/em>og \u00f6rugglega m\u00f6rg fleiri. Stundum er h\u00e6gt a\u00f0 tengja tvo e\u00f0a jafnvel \u00ferj\u00e1 forli\u00f0i saman og vera <em>blindaugafullur<\/em>,<em> blind\u00f6skufullur<\/em>,<em> blind\u00f6skuaugafullur<\/em>,<em> blindauga\u00f6skufullur<\/em> o.s.frv. \u00de\u00f3 er varla h\u00e6gt a\u00f0 segja *<em>draugkengfullur<\/em> e\u00f0a <em>*k\u00f3fpissfullur<\/em> e\u00f0a *<em>bleksj\u00f3\u00f0fullur<\/em> svo a\u00f0 d\u00e6mi s\u00e9u tekin.<\/p>\n<p>\u00deegar <em>fullur<\/em> er nota\u00f0 \u00ed annarri merkingu ver\u00f0ur a\u00f0 nota a\u00f0ra \u00e1hersluforli\u00f0i \u2013 <em>barmafullur<\/em>, <em>kjaftfullur<\/em>, <em>k\u00faffullur<\/em>, <em>sneisafullur<\/em> o.s.frv. Sumar \u00feessara samsetninga me\u00f0 <em>-fullur<\/em> hafa b\u00f3kstaflega merkingu, t.d. <em>barmafullur<\/em>, a\u00f0rar eru l\u00edkingar af \u00fdmsu tagi, misjafnlega auglj\u00f3sar, t.d. <em>kjaftfullur<\/em>, og enn a\u00f0rar tengja venjulegir m\u00e1lnotendur t\u00e6past vi\u00f0 upprunann. Undir \u00fea\u00f0 fellur <em>sneisafullur<\/em>, en samkv\u00e6mt <em>\u00cdslenskri or\u00f0sifjab\u00f3k<\/em> var <em>sneis<\/em> 'teinn e\u00f0a sp\u00fdta notu\u00f0 til a\u00f0 loka sl\u00e1turkepp' \u2013 \u00feegar keppurinn er <em>sneisafullur<\/em> er m\u00e1l til komi\u00f0 a\u00f0 loka honum me\u00f0 sneisinni. Svo eru einhver or\u00f0anna t\u00f6kuor\u00f0 e\u00f0a ger\u00f0 a\u00f0 erlendri fyrirmynd \u2013 <em>pissfullur<\/em> er t.d. v\u00e6ntanlega komi\u00f0 \u00far d\u00f6nsku, <em>pissefuld<\/em>.<\/p>\n<p>Allt s\u00fdnir \u00feetta a\u00f0 notkun \u00e1hersluforli\u00f0a er mj\u00f6g h\u00e1\u00f0 m\u00e1lvenjum og ekki fyrirsegjanleg \u00fat fr\u00e1 merkingunni einni saman \u2013 vi\u00f0 \u00feurfum a\u00f0 l\u00e6ra hva\u00f0a forli\u00f0i er h\u00e6gt a\u00f0 nota me\u00f0 hva\u00f0a l\u00fdsingaror\u00f0um vi\u00f0 hva\u00f0a a\u00f0st\u00e6\u00f0ur. S\u00fa kunn\u00e1tta kemur ekki \u00f6ll \u00ed einu, heldur byggist upp sm\u00e1tt og sm\u00e1tt, og b\u00f6rn nota t.d. oft forli\u00f0i \u00e1 annan h\u00e1tt en fullor\u00f0i\u00f0 f\u00f3lk \u2013 \u00feau eru b\u00fain a\u00f0 l\u00e6ra forli\u00f0ina og \u00e1tta sig \u00e1 hlutverki \u00feeirra, en ekki \u00e1 \u00f6llum takm\u00f6rkunum sem gilda um notkun \u00feeirra. Og notkun forli\u00f0anna er ekki heldur kl\u00f6ppu\u00f0 \u00ed stein \u2013 stundum notar f\u00f3lk n\u00fdja forli\u00f0i til \u00e1herslu, e\u00f0a \u00feekkta forli\u00f0i \u00ed \u00f6\u00f0ru samhengi en venja er. \u00c1st\u00e6\u00f0ulaust er a\u00f0 hafna sl\u00edkri tilbreytingu fortakslaust \u2013 \u00ed henni getur oft falist skemmtileg n\u00fdsk\u00f6pun.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Flest algengustu l\u00fdsingaror\u00f0 m\u00e1lsins hafa tilt\u00f6lulega v\u00ed\u00f0a merkingu \u2013 eru notu\u00f0 til a\u00f0 l\u00fdsa margs konar hlutum og fyrirb\u00e6rum, og n\u00e1kv\u00e6m merking \u00feeirra fer eftir or\u00f0inu sem \u00feau standa me\u00f0 hverju sinni. Vissulega er sameiginlegur merkingar\u00fe\u00e1ttur \u00ed l\u00fdsingaror\u00f0inu g\u00f3\u00f0ur \u00ed g\u00f3\u00f0ur ma\u00f0ur, g\u00f3\u00f0 b\u00f3k, g\u00f3\u00f0 hugmynd, g\u00f3\u00f0ur b\u00edll, gott skap, g\u00f3\u00f0 l\u00ed\u00f0an, gott ve\u00f0ur, gott [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-3212","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3212","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3212"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3212\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3215,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3212\/revisions\/3215"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3212"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3212"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3212"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}