{"id":3664,"date":"2021-03-30T21:31:49","date_gmt":"2021-03-30T21:31:49","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=3664"},"modified":"2021-05-26T20:14:44","modified_gmt":"2021-05-26T20:14:44","slug":"samtengingar-med-og-an-ad","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2021\/03\/30\/samtengingar-med-og-an-ad\/","title":{"rendered":"Samtengingar me\u00f0 og \u00e1n a\u00f0"},"content":{"rendered":"<p>Sm\u00e1or\u00f0i\u00f0 <em>a\u00f0 <\/em>er hluti \u00fdmissa \u00edslenskra samtenginga, en \u00fea\u00f0 er \u00fe\u00f3 misvel s\u00e9\u00f0. \u00cd <em>M\u00e1lfarsbankanum<\/em> <a href=\"http:\/\/malfar.arnastofnun.is\/grein\/72135\">segir<\/a>: \u201eM\u00e6lt er me\u00f0 eftirfarandi samtengingum, a.m.k. \u00ed ritu\u00f0u m\u00e1li (og formlegu tali): <strong>ef<\/strong>, <strong>hvort<\/strong>, <strong>sem<\/strong>. S\u00ed\u00f0ur: \u201eef a\u00f0\u201c, \u201ehvort a\u00f0\u201c, \u201esem a\u00f0\u201c. Aftur \u00e1 m\u00f3ti eiga tengingarnar: <strong>\u00fev\u00ed a\u00f0<\/strong>, <strong>\u00fe\u00f3 a\u00f0<\/strong>, <strong>svo a\u00f0<\/strong> \u00e1vallt vel vi\u00f0 og hafa veri\u00f0 taldar vanda\u00f0ra m\u00e1l en \u201e\u00fev\u00ed\u201c, \u201e\u00fe\u00f3\u201c, \u201esvo\u201c.\u201c En \u00e1 hverju byggist \u00fea\u00f0 a\u00f0 l\u00edta me\u00f0 vel\u00fe\u00f3knun \u00e1 <em>a\u00f0<\/em> \u00ed sumum tengingum en hafa horn \u00ed s\u00ed\u00f0u \u00feess \u00ed \u00f6\u00f0rum? \u00de\u00e6r myndir tenginganna sem taldar eru \u00f3\u00e6skilegri eru sannarlega ekki n\u00fdjar.<\/p>\n<p>L\u00edtum fyrst \u00e1 d\u00e6mi \u00fear sem <em>a\u00f0 <\/em>er sleppt. \u00cd <em>Fj\u00f6lni <\/em>1835 segir: \u201eHundurinn bar sig illa og \u00edldi, <u>af \u00fev\u00ed<\/u> hann var \u00f3vanur \u00feessari me\u00f0fer\u00f0.\u201c \u00cd <em>Sk\u00edrni <\/em>1830 segir: Nikul\u00e1s R\u00fassakeisari l\u00e9t ekki lengi fr\u00fda s\u00e9r hugar, <u>\u00fev\u00ed<\/u> hann \u00fe\u00f3ktist hafa n\u00f3g efni til str\u00ed\u00f0s fyrir laungu.\u201c \u00cd <em>Sk\u00edrni <\/em>1832 segir: \u201eKon\u00fangr er jafnan l\u00edtt vi\u00f0 heilsu, <u>\u00fe\u00f3 <\/u>hann s\u00e9 \u00fangr a\u00f0 aldri.\u201c \u00cd <em>Sk\u00edrni <\/em>1837 segir: Forseti \u00dej\u00f3\u00f0veldanna, Jakkson, er n\u00fa or\u00f0inn gamall, og hefir veri\u00f0 lengi veikur af bl\u00f3\u00f0sp\u00fdu, <u>svo <\/u>hann hefir stundum naumast geta\u00f0 sinnt stj\u00f3rnarefnum.\u201c<\/p>\n<p>Sama er a\u00f0 segja um tengingar \u00fear sem <em>a\u00f0 <\/em>er b\u00e6tt vi\u00f0. \u00cd <em>Fj\u00f6lni <\/em>1830 segir: \u201eHonum fannst, e\u00ednsog s\u00e9r mundi ver\u00f0a glatt og l\u00e9tt \u00ed huga, <u>ef a\u00f0<\/u> \u00feessi e\u00edni ma\u00f0ur v\u00e6ri fr\u00e1.\u201c \u00cd <em>Fj\u00f6lni<\/em> 1835 segir: \u201e\u00dea\u00f0 eru eptirle\u00edfar mikillar d\u00fdra\u00e6ttar, <u>sem a\u00f0<\/u> er \u00e1\u00feekk skorkvikindum og miklu fremri a\u00f0 sk\u00f6pulagi enn lind\u00fdrin.\u201c \u00cd <em>Fj\u00f6lni <\/em>1847 segir: \u201ejeg ... veit ekki, a\u00f0 kalla m\u00e1, enn sem komi\u00f0 er, <u>hvort a\u00f0<\/u> jeg fyrir nokkurn hlut megi teljast dugandi b\u00f3nda-efni.\u201c \u00cd <em>\u00dej\u00f3\u00f0\u00f3lfi <\/em>1850 segir: \u201eEf menn spyrja n\u00fa a\u00f0 \u00fev\u00ed, hvernig kj\u00f3sendurnir eigi a\u00f0 f\u00e1 vissu s\u00edna um \u00fea\u00f0, <u>hvort a\u00f0<\/u> \u00feeir menn, sem \u00feeim leikur helzt hugur \u00e1 a\u00f0 kj\u00f3sa \u2026\u201c<\/p>\n<p>En <em>a\u00f0 <\/em>er oft b\u00e6tt vi\u00f0 fleiri tengingar en \u00fe\u00e6r sem eru taldar \u00ed upphafi. \u00cd <em>Sk\u00edrni<\/em> 1868 segir: \u201eR\u00e1\u00f0herrann ... kva\u00f0st eigi vilja standa fyrir herm\u00e1lunum, <u>nema a\u00f0<\/u> hann ljeti pr\u00fassneska manninn fara \u00far \u00feeirri \u00fej\u00f3nustu.\u201c \u00cd <em>Fj\u00f6lni <\/em>1835 segir: \u201eJafnvel <u>\u00fe\u00f3tt a\u00f0<\/u> margar g\u00f3\u00f0ar og nytsamar b\u00e6kur s\u00e9u til \u00e1 \u00edslenzku, \u00fe\u00e1 er samt hitt miklu fleira, sem enn er \u00f3skrifa\u00f0 um.\u201c \u00cd <em>\u00dej\u00f3\u00f0\u00f3lfi <\/em>1853 segir: \u201e<u>Fyrst a\u00f0<\/u> hann n\u00fa j\u00e1tar sj\u00e1lfur, a\u00f0 hann hlaupi yfir \u00e1 \u00fev\u00ed va\u00f0inu, sem kennt er vi\u00f0 hunda \u2026\u201c \u00cd <em>\u00cdsafold<\/em> 1898 segir: \u201eSissener var ekki heima, <u>\u00feegar a\u00f0<\/u> \u00e9g kom, en hann kom heim nokkru \u00e1\u00f0ur en \u00e9g f\u00f3r.\u201c Sj\u00e1lfsagt m\u00e6tti b\u00e6ta einhverjum tengingum vi\u00f0 \u00feessa upptalningu.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er \u00fev\u00ed lj\u00f3st a\u00f0 a.m.k. 200 \u00e1ra hef\u00f0 er fyrir flestum \u00feeim afbrig\u00f0um sem \u00feykja s\u00ed\u00f0ri en hin. \u00c9g ver\u00f0 a\u00f0 j\u00e1ta a\u00f0 \u00e9g \u00e1tta mig ekki \u00e1 \u00fev\u00ed hvers vegna <em>a\u00f0<\/em> \u00e1 stundum a\u00f0 vera hluti samtengingar en stundum ekki. M\u00e9r \u00feykir l\u00edklegt a\u00f0 \u00e6skilegri afbrig\u00f0in s\u00e9u talin eldri, en \u00ed fornu m\u00e1li standa \u00fe\u00f3 <em>\u00fev\u00ed<\/em>, <em>\u00fe\u00f3<\/em> og <em>svo<\/em> stundum \u00e1n <em>a\u00f0<\/em> \u2013 hitt er mj\u00f6g sjaldg\u00e6ft a\u00f0 <em>a\u00f0<\/em> s\u00e9 b\u00e6tt vi\u00f0. En \u00fea\u00f0 er lj\u00f3st a\u00f0 mj\u00f6g langt er s\u00ed\u00f0an \u00feetta f\u00f3r a\u00f0 ri\u00f0last, eins og s\u00e9st \u00e1 d\u00e6munum h\u00e9r a\u00f0 framan sem \u00f6ll eru s\u00ed\u00f0an \u00e1 19. \u00f6ld og m\u00f6rg hver \u00far <em>Fj\u00f6lni<\/em> sem venjulega hefur fremur \u00fe\u00f3tt til fyrirmyndar um m\u00e1lfar en hitt.<\/p>\n<p>\u00c9g veit ekki hvort \u00e1\u00f0urnefndar reglur eru enn kenndar \u00ed sk\u00f3lum, en s\u00e9 svo finnst m\u00e9r \u00fea\u00f0 \u00e1st\u00e6\u00f0ulaust \u2013 \u00fe\u00e6r eiga s\u00e9r enga sto\u00f0 \u00ed m\u00e1lkerfinu. A\u00f0 \u00fev\u00ed marki sem n\u00fat\u00edma m\u00e1lnotendur hafa tilfinningu fyrir \u00fev\u00ed hven\u00e6r <em>a\u00f0 <\/em>\u00e1 a\u00f0 vera me\u00f0 og hven\u00e6r ekki held \u00e9g a\u00f0 s\u00fa tilfinning s\u00e9 till\u00e6r\u00f0 en ekki komin til \u00e1 m\u00e1lt\u00f6kuskei\u00f0i \u2013 a.m.k. er \u00fea\u00f0 \u00feannig hj\u00e1 m\u00e9r. \u00c9g l\u00e6r\u00f0i reglurnar \u00ed sk\u00f3la \u00e1 s\u00ednum t\u00edma og \u00fe\u00e6r festust svo \u00ed m\u00e9r a\u00f0 \u00e9g skrifa alltaf sj\u00e1lfkrafa <em>a\u00f0 <\/em>\u00e1 eftir <em>\u00fev\u00ed<\/em>, <em>\u00fe\u00f3 <\/em>og <em>svo<\/em>, en aldrei \u00e1 eftir <em>ef<\/em>, <em>hvort <\/em>og <em>sem<\/em>\u00a0\u2013 en \u00ed t\u00f6lu\u00f0u m\u00e1li sleppi \u00e9g <em>a\u00f0<\/em>-inu hins vegar oftast \u00e1 eftir fyrrnefndu tengingunum, en nota \u00fea\u00f0 i\u00f0ulega \u00e1 eftir \u00feeim s\u00ed\u00f0arnefndu, einkum <em>sem<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Sm\u00e1or\u00f0i\u00f0 a\u00f0 er hluti \u00fdmissa \u00edslenskra samtenginga, en \u00fea\u00f0 er \u00fe\u00f3 misvel s\u00e9\u00f0. \u00cd M\u00e1lfarsbankanum segir: \u201eM\u00e6lt er me\u00f0 eftirfarandi samtengingum, a.m.k. \u00ed ritu\u00f0u m\u00e1li (og formlegu tali): ef, hvort, sem. S\u00ed\u00f0ur: \u201eef a\u00f0\u201c, \u201ehvort a\u00f0\u201c, \u201esem a\u00f0\u201c. Aftur \u00e1 m\u00f3ti eiga tengingarnar: \u00fev\u00ed a\u00f0, \u00fe\u00f3 a\u00f0, svo a\u00f0 \u00e1vallt vel vi\u00f0 og hafa veri\u00f0 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635,158638],"tags":[],"class_list":["post-3664","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar","category-malvillur"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3664","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3664"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3664\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3891,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3664\/revisions\/3891"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3664"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3664"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3664"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}