{"id":3739,"date":"2021-04-23T17:33:35","date_gmt":"2021-04-23T17:33:35","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=3739"},"modified":"2021-04-24T13:19:11","modified_gmt":"2021-04-24T13:19:11","slug":"medvirkur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2021\/04\/23\/medvirkur\/","title":{"rendered":"me\u00f0virkur"},"content":{"rendered":"<p>N\u00fdlega var \u00e9g spur\u00f0ur hvort r\u00e9ttara v\u00e6ri a\u00f0 segja <em>me\u00f0virkur kerfinu<\/em> e\u00f0a <em>me\u00f0virkur me\u00f0 kerfinu<\/em>. \u00deetta er ekki alveg einfalt eins og \u00e9g komst a\u00f0 \u00feegar \u00e9g f\u00f3r a\u00f0 sko\u00f0a s\u00f6gu or\u00f0sins. \u00cd <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k<\/em> er \u00fea\u00f0 sk\u00fdrt 'standa me\u00f0 e-m \u00e1 rangri braut vegna misr\u00e1\u00f0innar g\u00f3\u00f0semi e\u00f0a \u00f3tta' og teki\u00f0 fram a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 \u201eeinkum um a\u00f0standanda alk\u00f3h\u00f3lista\u201c. Sk\u00fdringin \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em> <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/57998\">er<\/a> 'haldinn me\u00f0virkni', en <em>me\u00f0virkni <\/em><a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/57999\">er<\/a> 'heg\u00f0unarmynstur, t.d. hj\u00e1 a\u00f0standanda alk\u00f3h\u00f3lista, \u00fear sem heg\u00f0un og l\u00ed\u00f0an a\u00f0standandans stj\u00f3rnast af \u00e1hrifavaldinum'. \u00cd vi\u00f0b\u00e6ti <em>\u00cdslensk-danskrar or\u00f0ab\u00f3kar<\/em> fr\u00e1 1963 er or\u00f0i\u00f0 hins vegar <a href=\"https:\/\/blondal.arnastofnun.is\/faersla\/166519\/merkja\/me%C3%B0virkur\">\u00fe\u00fdtt<\/a> sem <em>medvirkende<\/em> sem merkir fremur '\u00fe\u00e1tttakandi'.<\/p>\n<p>Or\u00f0i\u00f0 <em>me\u00f0virkur <\/em>er hvorki a\u00f0 finna \u00ed fyrstu \u00fatg\u00e1fu <em>\u00cdslenskrar or\u00f0ab\u00f3kar <\/em>fr\u00e1 sama \u00e1ri n\u00e9 annarri \u00fatg\u00e1fu fr\u00e1 1983, en \u00fea\u00f0 er \u00fe\u00f3 talsvert eldra \u2013 elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um \u00fea\u00f0 er \u00ed bla\u00f0inu <em>H\u00e6ni<\/em> 1928 \u00fear sem segir \u201eHalld\u00f3r Stef\u00e1nsson er me\u00f0vitandi og me\u00f0virkur \u00ed l\u00f6ggj\u00f6finni um sitt emb\u00e6tti\u201c. \u00cd <em>Verkl\u00fd\u00f0sbla\u00f0inu<\/em> 1932 segir \u201e\u00cd komm\u00fanistaflokkunum eru \u00fea\u00f0 me\u00f0limirnir, sem \u00f6llu r\u00e1\u00f0a og allt skipulag flokksins mi\u00f0a\u00f0 vi\u00f0 \u00fea\u00f0, a\u00f0 allir s\u00e9u starfandi og me\u00f0virkir um \u00f6ll m\u00e1l.\u201c Einnig er oft tala\u00f0 um <em>me\u00f0virka ors\u00f6k<\/em>. \u00cd \u00feessum d\u00e6mum er lj\u00f3st a\u00f0 <em>me\u00f0virkur<\/em> merkir 'virkur', '\u00fe\u00e1tttakandi \u00ed', 'einn af', og sama m\u00e1li vir\u00f0ist gegna um \u00f6ll d\u00e6mi fram til 1990. Tr\u00falegt er a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 s\u00e9 komi\u00f0 \u00far d\u00f6nsku \u00fear sem <em>medvirkende<\/em> merkir einmitt \u00feetta eins og \u00e1\u00f0ur segir.<\/p>\n<p>Fyrsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um \u00fe\u00e1 merkingu sem n\u00fa er gefin \u00ed or\u00f0ab\u00f3kum er \u00ed <em>Pressunni <\/em>1990, \u00fear sem segir: \u201eS\u00e1 e\u00f0a s\u00fa sem giftist e\u00f0a fer \u00ed samb\u00fa\u00f0 me\u00f0 f\u00edkli ver\u00f0ur me\u00f0virkur, en \u00fea\u00f0 \u00fe\u00fd\u00f0ir einfaldlega a\u00f0 hann fer a\u00f0 sty\u00f0ja vi\u00f0 f\u00edknina og gera \u00e1standi\u00f0 verra.\u201c\u00a0Tveimur \u00e1rum seinna er svo <a href=\"https:\/\/timarit.is\/files\/17882770\">grein<\/a> um \u00e1fengis- og f\u00edknime\u00f0fer\u00f0 \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu<\/em> sem hefst svo: \u201e\u201eMe\u00f0virkni\u201c er eitt af n\u00fdyr\u00f0unum \u00ed tungum\u00e1li okkar og langt fr\u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00fea\u00f0 hafi skipa\u00f0 s\u00e9r fastan sess.\u201c \u00cd eldri d\u00e6mum um <em>me\u00f0virkni<\/em> \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> merkir \u00fea\u00f0 '\u00fe\u00e1tttaka', en fr\u00e1 1990 er \u00fea\u00f0 alltaf nota\u00f0 \u00ed tengslum vi\u00f0 \u00e1fengissj\u00faklinga. Upp \u00far \u00fev\u00ed fj\u00f6lgar d\u00e6mum um b\u00e6\u00f0i <em>me\u00f0virkur<\/em> og <em>me\u00f0virkni<\/em> mj\u00f6g og n\u00fdja merkingin festist \u00ed sessi en s\u00fa eldri h\u00f6rfar.<\/p>\n<p>\u00deetta er skemmtilegt d\u00e6mi um or\u00f0 sem hafa breytt um merkingu \u2013 a\u00f0 \u00fev\u00ed er vir\u00f0ist \u00e1n \u00feess a\u00f0 vi\u00f0 h\u00f6fum teki\u00f0 eftir \u00fev\u00ed, og \u00e1n \u00feess a\u00f0 nokkur hafi amast vi\u00f0 \u00fev\u00ed. \u00c1st\u00e6\u00f0urnar fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00fea\u00f0 gat gerst eru nokkrar. \u00cd fyrsta lagi voru b\u00e6\u00f0i l\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 <em>me\u00f0virkur<\/em> og nafnor\u00f0i\u00f0 <em>me\u00f0virkni <\/em>sjaldg\u00e6f, einkum \u00fea\u00f0 s\u00ed\u00f0arnefnda \u2013 um \u00fea\u00f0 eru a\u00f0eins fj\u00f6gur d\u00e6mi \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> fram til 1990, en um 80 um \u00fea\u00f0 fyrrnefnda. D\u00f6nsk \u00e1hrif voru l\u00edka or\u00f0in hverfandi \u00feannig a\u00f0 merking <em>medverkende<\/em> \u00ed d\u00f6nsku var m\u00e1lnotendum ekki ofarlega \u00ed huga. \u00c1 n\u00edunda \u00e1ratugnum voru vi\u00f0horf til \u00e1fengiss\u00fdki og annarra f\u00edknisj\u00fakd\u00f3ma a\u00f0 breytast og umr\u00e6\u00f0a um \u00feessi m\u00e1l a\u00f0 aukast, og \u00fea\u00f0 kalla\u00f0i \u00e1 n\u00fdjan or\u00f0afor\u00f0a. \u00deessi or\u00f0 voru \u00fev\u00ed strax miki\u00f0 notu\u00f0 \u00ed n\u00fdju merkingunni og \u00fea\u00f0 styrkti hana \u00ed sessi.<\/p>\n<p>En komum aftur a\u00f0 upphafsspurningunni \u2013 hvort \u00e1 a\u00f0 segja <em>me\u00f0virkur kerfinu<\/em> e\u00f0a <em>me\u00f0virkur me\u00f0 kerfinu<\/em>? Lengst af var <em>me\u00f0virkur<\/em> nota\u00f0 \u00e1n \u00feess a\u00f0 taka me\u00f0 s\u00e9r nafnor\u00f0 \u00ed aukafalli e\u00f0a forsetningarli\u00f0 \u2013 \u00fea\u00f0 var tala\u00f0 um <em>me\u00f0virka ors\u00f6k<\/em>, <em>me\u00f0virka \u00e1st\u00e6\u00f0u<\/em>, <em>me\u00f0virka \u00fe\u00e1tttakendur<\/em>, <em>me\u00f0virka \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lags\u00feegna<\/em>, og einnig a\u00f0 vera <em>me\u00f0virkur \u00ed einhverju<\/em>, <em>me\u00f0virkur um eitthva\u00f0<\/em> o.s.frv. Elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um <em>me\u00f0virkur einhverju<\/em>(<em>m<\/em>) er \u00ed <em>L\u00f6gbergi<\/em> 1932 \u00fear sem segir: \u201e\u00dea\u00f0 er eins og hinn andlegi, \u00f3forgengilegi l\u00edkami s\u00e9 me\u00f0virkur anda mannsins, \u00feegar jar\u00f0neski l\u00edkaminn sefur og er me\u00f0vitundarlaus.\u201c En sl\u00edk d\u00e6mi eru s\u00e1raf\u00e1.<\/p>\n<p>Elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um a\u00f0 <em>me\u00f0virkur<\/em> taki me\u00f0 s\u00e9r forsetningarli\u00f0, <em>me\u00f0virkur me\u00f0 einhverjum<\/em>, er \u00ed <em>T\u00edmariti hj\u00fakrunarfr\u00e6\u00f0inga <\/em>1997, \u00fear sem segir: \u201eSm\u00e1m saman rann \u00fea\u00f0 upp fyrir m\u00e9r a\u00f0 \u00e9g var or\u00f0in me\u00f0virk me\u00f0 konunni.\u201c \u00deessi m\u00e1lnotkun breiddist svo \u00f6rt \u00fat og um hana m\u00e1 finna fj\u00f6lda d\u00e6ma fr\u00e1 s\u00ed\u00f0ustu tveimur \u00e1ratugum. \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em> er <em>me\u00f0virkur me\u00f0 einhverjum<\/em> r\u00famlega sj\u00f6 sinnum algengara en <em>me\u00f0virkur einhverjum<\/em>. Aftur \u00e1 m\u00f3ti ver\u00f0ur nafnor\u00f0i\u00f0 <em>me\u00f0virkni<\/em> a\u00f0 taka me\u00f0 s\u00e9r forsetningarli\u00f0 \u00ed \u00feessari merkingu, <em>me\u00f0virkni me\u00f0 einhverjum<\/em>. Ef nota\u00f0 er nafnor\u00f0 \u00ed eignarfalli \u00ed sta\u00f0inn, <em>me\u00f0virkni einhvers<\/em>, er merkingin \u00f6nnur \u2013 v\u00edsar til \u00feess sem er me\u00f0virkur en ekki \u00feess sem me\u00f0virknin beinist a\u00f0.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er au\u00f0vita\u00f0 mj\u00f6g algengt a\u00f0 sami or\u00f0hlutinn (sama myndani\u00f0) s\u00e9 b\u00e6\u00f0i forli\u00f0ur \u00ed samsettu or\u00f0i og forsetning e\u00f0a atviksor\u00f0 sem samsetta or\u00f0i\u00f0 tekur me\u00f0 s\u00e9r. \u00deetta eru d\u00e6mi eins og <em>eftirspurn eftir<\/em>, <em>\u00e1hugi \u00e1<\/em>, <em>a\u00f0l\u00f6gun a\u00f0<\/em>, <em>tillit til<\/em>, <em>ums\u00f3kn um<\/em>, <em>vi\u00f0br\u00f6g\u00f0 vi\u00f0<\/em>, <em>yfirlit yfir<\/em>, <em>afskipti af<\/em>, <em>\u00farval \u00far<\/em>, <em>me\u00f0m\u00e6li me\u00f0<\/em> og m\u00f6rg fleiri. Stundum er amast vi\u00f0 \u00feessari tv\u00edtekningu \u2013 G\u00edsli J\u00f3nsson haf\u00f0i t.d. \u00edmugust \u00e1 m\u00f6rgum sl\u00edkum samb\u00f6ndum og skrifa\u00f0i oft um \u00feau \u00ed \u00fe\u00e1ttum s\u00ednum \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu<\/em>. Stundum er vissulega h\u00e6gt a\u00f0 komast hj\u00e1 tv\u00edtekningunni en oftast ver\u00f0ur samt merkingin \u00f6nnur ef or\u00f0hlutanum er sleppt \u00e1 \u00f6\u00f0rum hvorum sta\u00f0num.<\/p>\n<p>\u00deyki f\u00f3lki fara illa \u00e1 tv\u00edtekningu er vissulega h\u00e6gt a\u00f0 komast hj\u00e1 henni me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 segja <em>me\u00f0virkur kerfinu<\/em>, og d\u00e6mi um sambandi\u00f0 me\u00f0 nafnor\u00f0i \u00ed aukafalli eru l\u00edka eldri en d\u00e6min um forsetningarli\u00f0, \u00fe\u00f3 d\u00e6min s\u00e9u reyndar svo f\u00e1 a\u00f0 \u00e1 \u00feeim er l\u00edti\u00f0 a\u00f0 byggja. Tv\u00edtekning er hins vegar \u00f3hj\u00e1kv\u00e6mileg me\u00f0 nafnor\u00f0inu <em>me\u00f0virkni<\/em> eins og \u00e1\u00f0ur segir, og hugsanlega v\u00e6ri heppilegt a\u00f0 nota hana \u00fe\u00e1 l\u00edka me\u00f0 l\u00fdsingaror\u00f0inu. \u00dea\u00f0 er \u00fe\u00f3 \u00f3m\u00f6gulegt a\u00f0 segja a\u00f0 anna\u00f0 s\u00e9 r\u00e9ttara en hitt og \u00e1 endanum er \u00feetta smekksatri\u00f0i.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>N\u00fdlega var \u00e9g spur\u00f0ur hvort r\u00e9ttara v\u00e6ri a\u00f0 segja me\u00f0virkur kerfinu e\u00f0a me\u00f0virkur me\u00f0 kerfinu. \u00deetta er ekki alveg einfalt eins og \u00e9g komst a\u00f0 \u00feegar \u00e9g f\u00f3r a\u00f0 sko\u00f0a s\u00f6gu or\u00f0sins. \u00cd \u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k er \u00fea\u00f0 sk\u00fdrt 'standa me\u00f0 e-m \u00e1 rangri braut vegna misr\u00e1\u00f0innar g\u00f3\u00f0semi e\u00f0a \u00f3tta' og teki\u00f0 fram a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-3739","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3739","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3739"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3739\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3750,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3739\/revisions\/3750"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3739"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3739"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3739"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}