{"id":3769,"date":"2021-04-30T14:09:32","date_gmt":"2021-04-30T14:09:32","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=3769"},"modified":"2021-05-06T10:22:28","modified_gmt":"2021-05-06T10:22:28","slug":"keyptu-thetta","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2021\/04\/30\/keyptu-thetta\/","title":{"rendered":"Keyptu \u00feetta"},"content":{"rendered":"<p>Flestum hefur v\u00e6ntanlega veri\u00f0 kennt a\u00f0 bo\u00f0h\u00e1ttur sagnarinnar <em>kaupa <\/em>s\u00e9 <em>kauptu<\/em>, ekki <em>keyptu<\/em>. \u00c1 \u00feessu hefur veri\u00f0 hnykkt \u00ed \u00f3tal m\u00e1lfars\u00fe\u00e1ttum \u00e1ratugum saman \u2013 elsta d\u00e6mi sem \u00e9g hef s\u00e9\u00f0 um \u00fea\u00f0 er fr\u00e1 1940 \u00ed ritd\u00f3mi um \u00fe\u00fddda b\u00f3k, \u00fear sem segir \u201e\u00d3vi\u00f0felldi\u00f0 er \u00fe\u00f3 a\u00f0 sj\u00e1 bo\u00f0h\u00e1tt sagharinnar a\u00f0 kaupa \u201ekeyptu\u201c [...] fyrir kauptu\u201c. \u00cd <em>M\u00e1lfarsbankanum<\/em> <a href=\"http:\/\/malfar.arnastofnun.is\/grein\/67235\">segir<\/a>: \u201eBh. et. kauptu (ekki \u201ekeyptu\u201c).\u201c \u00deetta er l\u00edka \u00ed fullu samr\u00e6mi vi\u00f0 \u00fea\u00f0 a\u00f0 bo\u00f0h\u00e1ttur er venjulega mynda\u00f0ur af nafnh\u00e6tti \u2013 <em>far-\u00f0u<\/em>, <em>kom-du<\/em>, <em>les-tu<\/em>, <em>kalla-\u00f0u<\/em> o.s.frv., og nafnh\u00e1ttur sagnarinnar er <em>kaupa<\/em>, ekki *<em>keypa<\/em>. \u00dearf \u00fe\u00e1 frekari vitnanna vi\u00f0? Er m\u00e1li\u00f0 ekki \u00fatr\u00e6tt?<\/p>\n<p>Ekki alveg. S\u00e1 mikli m\u00e1lv\u00f6ndunarma\u00f0ur G\u00edsli J\u00f3nsson <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1617194?iabr=on#page\/n23\/mode\/1up\/\">taldi<\/a> a\u00f0 <em>kauptu<\/em> og <em>keyptu<\/em> v\u00e6ri jafnr\u00e9tt. \u00dea\u00f0 bygg\u00f0i hann \u00e1 \u00feeirri sko\u00f0un annars ekki s\u00ed\u00f0ri m\u00e1lv\u00f6ndunarmanns, Halld\u00f3rs Halld\u00f3rssonar pr\u00f3fessors, a\u00f0 til hef\u00f0u veri\u00f0 tv\u00e6r sagnir s\u00f6mu e\u00f0a svipa\u00f0rar merkingar, <em>kaupa<\/em>, \u00fe\u00e1t\u00ed\u00f0 <em>kaupa\u00f0i<\/em>, og <em>keypa<\/em>, \u00fe\u00e1t\u00ed\u00f0 <em>keypti<\/em>. \u00de\u00e6r hef\u00f0u s\u00ed\u00f0an runni\u00f0 saman og eftir st\u00e6\u00f0i n\u00fat\u00ed\u00f0in af <em>kaupa <\/em>en \u00fe\u00e1t\u00ed\u00f0in af <em>keypa \u2013 <\/em>og bo\u00f0h\u00e1ttur beggja. \u00dea\u00f0 m\u00e6lir reyndar gegn \u00feessari sk\u00fdringu a\u00f0 myndin <em>keyptu <\/em>vir\u00f0ist ekki koma fyrir \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> fyrr en um 1900 en kauptu er algeng \u00e1 19. \u00f6ld. \u00dev\u00ed hef\u00f0i <em>keyptu <\/em>or\u00f0i\u00f0 a\u00f0 var\u00f0veitast lengi \u00ed m\u00e1linu, jafnvel \u00f6ldum saman, \u00e1n \u00feess a\u00f0 komast \u00e1 prent. \u00dea\u00f0 er ekki \u00fatiloka\u00f0, en ekki mj\u00f6g l\u00edklegt.<\/p>\n<p>\u00de\u00f3tt elstu d\u00e6mi sem \u00e9g fann um bo\u00f0h\u00e1ttinn <em>keyptu<\/em> \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> s\u00e9u fr\u00e1 upphafi 20. aldar er <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/5655417?iabr=on#page\/n220\/mode\/1up\">elsta \u00feekkta d\u00e6mi<\/a> um hann fr\u00e1 seinni hluta 17. aldar. \u00cd <em>Heimskringlu<\/em> 1901 segir \u201eKomdu og keyptu bl\u00f3m handa henni\u201c og \u00ed <em>Kvennabla\u00f0inu<\/em> sama \u00e1r segir \u201e\u00d3, keyptu eitt handa m\u00e9r\u201c. \u00d6rf\u00e1 d\u00e6mi sj\u00e1st \u00e1 prenti n\u00e6stu \u00e1ratugina en upp \u00far 1940 fara a\u00f0 birtast \u00ed bl\u00f6\u00f0um athugasemdir vi\u00f0 myndina <em>keyptu<\/em> sem benda til \u00feess a\u00f0 h\u00fan s\u00e9 \u00fe\u00e1 or\u00f0in nokku\u00f0 \u00fatbreidd. \u00cd <em>\u00dej\u00f3\u00f0viljanum <\/em>1960 segir \u00c1rni B\u00f6\u00f0varsson: \u201eAlgengasta bo\u00f0h\u00e1ttarmyndin sunnanlands - og sj\u00e1lfsagt v\u00ed\u00f0ar \u2013 er \u201ekeyptu \u00feetta e\u00f0a hitt\u201c.\u201c \u00cd textum fr\u00e1 2001-2020 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> og \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em> er hlutfall <em>keyptu \u00fe\u00e9r<\/em> \u00e1 m\u00f3ti <em>kauptu \u00fe\u00e9r<\/em> u.\u00fe.b. 2:3. \u00dear er a\u00f0allega um a\u00f0 r\u00e6\u00f0a pr\u00f3farkalesna texta \u00feannig a\u00f0 hlutfalli\u00f0 \u00ed talm\u00e1li er v\u00e6ntanlega talsvert h\u00e6rra.<\/p>\n<p>S\u00e9 ekki gert r\u00e1\u00f0 fyrir a\u00f0 til hafi veri\u00f0 s\u00f6gnin <em>keypa<\/em> er l\u00edklegast a\u00f0 bo\u00f0h\u00e1tturinn <em>keyptu<\/em> s\u00e9 leiddur af \u00fe\u00e1t\u00ed\u00f0 sagnarinnar. \u00dea\u00f0 eru til <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/5655418?iabr=on#page\/n221\/mode\/1up\">fleiri d\u00e6mi<\/a> um a\u00f0 bo\u00f0h\u00e1ttur vir\u00f0ist leiddur af \u00fe\u00e1t\u00ed\u00f0 fremur en nafnh\u00e6tti \u2013 d\u00e6mi finnast um<em> ork-tu <\/em>\u00ed sta\u00f0<em> yrk-tu<\/em> af <em>yrkja<\/em>, <em>s\u00f3t-tu<\/em> \u00ed sta\u00f0 <em>s\u00e6k-tu<\/em> af <em>s\u00e6kja<\/em>, <em>stud-du<\/em> \u00ed sta\u00f0 <em>styd-du<\/em> af <em>sty\u00f0ja<\/em>, o.fl. En \u00fe\u00f3tt bo\u00f0h\u00e1tturinn s\u00e9 vissulega yfirleitt leiddur af nafnh\u00e6tti er \u00fea\u00f0 alls ekki svo a\u00f0 s\u00fa myndun s\u00e9 alltaf regluleg. Bo\u00f0h\u00e1ttur af <em>ganga<\/em> er t.d. <em>gakk-tu<\/em>, ekki *<em>gang-du<\/em> e\u00f0a *<em>gang-tu<\/em>, bo\u00f0h\u00e1ttur af <em>standa<\/em> er <em>stat-tu<\/em>, ekki *<em>stan<\/em>(<em>d<\/em>)<em>-tu<\/em>, o.s.frv. \u00dea\u00f0 er \u00fev\u00ed ekki h\u00e6gt a\u00f0 halda \u00fev\u00ed fram a\u00f0 vegna \u00feess a\u00f0 nafnh\u00e1tturinn er <em>kaupa<\/em> komi ekki annar bo\u00f0h\u00e1ttur til greina en <em>kauptu \u2013 <\/em>venslin milli nafnh\u00e1ttar og bo\u00f0h\u00e1ttar eru fl\u00f3knari en svo.<\/p>\n<p>Bo\u00f0h\u00e1tturinn <em>keyptu<\/em> er meira en 300 \u00e1ra gamall og mj\u00f6g \u00fatbreiddur \u00e1 seinni \u00e1rum, jafnvel \u00e1l\u00edka \u00fatbreiddur og <em>kauptu<\/em>. Meira en 80 \u00e1ra bar\u00e1tta gegn honum hefur engu skila\u00f0 \u2013 hann ver\u00f0ur s\u00edfellt algengari. H\u00e9r er r\u00e9tt a\u00f0 minna \u00e1 vi\u00f0urkennda skilgreiningu \u00e1 \u201er\u00e9ttu\u201c m\u00e1li og \u201er\u00f6ngu\u201c sem var sett fram \u00ed \u00e1litsger\u00f0 nefndar um m\u00e1lv\u00f6ndun og frambur\u00f0arkennslu \u00ed grunnsk\u00f3lum 1986 \u2013 \u201er\u00e9tt m\u00e1l er \u00fea\u00f0 sem er \u00ed samr\u00e6mi vi\u00f0 m\u00e1lvenju, rangt er \u00fea\u00f0 sem br\u00fdtur \u00ed b\u00e1ga vi\u00f0 m\u00e1lvenju\u201c. \u00dea\u00f0 er enginn vafi \u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 bo\u00f0h\u00e1tturinn <em>keyptu<\/em> er m\u00e1lvenja st\u00f3rs h\u00f3ps m\u00e1lnotenda, jafnvel helmings \u00feeirra. \u00dev\u00ed er algerlega fr\u00e1leitt a\u00f0 kalla hann \u201erangt m\u00e1l\u201c \u2013 eins og G\u00edsli J\u00f3nsson sag\u00f0i fyrir 36 \u00e1rum er <em>kauptu<\/em> og <em>keyptu<\/em> jafnr\u00e9tt.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Flestum hefur v\u00e6ntanlega veri\u00f0 kennt a\u00f0 bo\u00f0h\u00e1ttur sagnarinnar kaupa s\u00e9 kauptu, ekki keyptu. \u00c1 \u00feessu hefur veri\u00f0 hnykkt \u00ed \u00f3tal m\u00e1lfars\u00fe\u00e1ttum \u00e1ratugum saman \u2013 elsta d\u00e6mi sem \u00e9g hef s\u00e9\u00f0 um \u00fea\u00f0 er fr\u00e1 1940 \u00ed ritd\u00f3mi um \u00fe\u00fddda b\u00f3k, \u00fear sem segir \u201e\u00d3vi\u00f0felldi\u00f0 er \u00fe\u00f3 a\u00f0 sj\u00e1 bo\u00f0h\u00e1tt sagharinnar a\u00f0 kaupa \u201ekeyptu\u201c [...] fyrir [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635,158638],"tags":[],"class_list":["post-3769","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar","category-malvillur"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3769","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3769"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3769\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3798,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3769\/revisions\/3798"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3769"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3769"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3769"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}