{"id":3876,"date":"2021-05-22T14:36:28","date_gmt":"2021-05-22T14:36:28","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=3876"},"modified":"2021-06-18T09:53:34","modified_gmt":"2021-06-18T09:53:34","slug":"er-til-rett-og-rangt-mal","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2021\/05\/22\/er-til-rett-og-rangt-mal\/","title":{"rendered":"Er til r\u00e9tt og rangt m\u00e1l?"},"content":{"rendered":"<p>\u00c9g s\u00e9 \u00fev\u00ed stundum haldi\u00f0 fram a\u00f0 \u00e9g hafni \u00fev\u00ed a\u00f0 til s\u00e9 \u201erangt m\u00e1l\u201c. \u00cd g\u00e6r var t.d. skrifa\u00f0 \u00ed athugasemd \u00ed h\u00f3pnum M\u00e1lspjall \u00e1 Facebook: \u201eGrunnhugmyndin hj\u00e1 h\u00f6fundi M\u00e1lspjallsins vir\u00f0ist vera s\u00fa a\u00f0 ekkert s\u00e9 \"r\u00e9tt\" e\u00f0a \"rangt\" svo fremi sem m\u00e1lnotkunin skiljist.\u201c En \u00feetta er ekki r\u00e9tt \u2013 \u00e9g hika ekki vi\u00f0 a\u00f0 tala um rangt m\u00e1l \u00fear sem vi\u00f0 \u00e1. \u00c9g nota \u00feessi hugt\u00f6k \u00ed samr\u00e6mi vi\u00f0 \u00fe\u00e1 hef\u00f0 sem hefur skapast \u00e1 undanf\u00f6rnum \u00e1ratugum og fyrst var or\u00f0u\u00f0 \u00ed \u00e1litsger\u00f0 nefndar um m\u00e1lv\u00f6ndun og frambur\u00f0arkennslu \u00ed grunnsk\u00f3lum \u00e1ri\u00f0 1986 \u2013 \u201er\u00e9tt m\u00e1l er \u00fea\u00f0 sem er \u00ed samr\u00e6mi vi\u00f0 m\u00e1lvenju, rangt er \u00fea\u00f0 sem br\u00fdtur \u00ed b\u00e1ga vi\u00f0 m\u00e1lvenju.\u201c<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 sem skiptir hins vegar h\u00f6fu\u00f0m\u00e1li \u00ed \u00feessu sambandi, og \u00e9g hef margoft lagt \u00e1herslu \u00e1, er a\u00f0 i\u00f0ulega er m\u00e1lvenjan ekki ein \u2013 m\u00e1lvenjur geta veri\u00f0 mismunandi eftir landshlutum, aldursh\u00f3pum o.fl. \u00cd sl\u00edkum tilvikum ver\u00f0ur \u00fe\u00e1 a\u00f0 telja fleiri en eitt tilbrig\u00f0i r\u00e9tt m\u00e1l, og \u00fea\u00f0 er t.d. ekki vafi \u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 <em>m\u00e9r langar<\/em>, <em>\u00e9g vill<\/em> og <em>\u00fea\u00f0 var bari\u00f0 mig<\/em> er r\u00e9tt m\u00e1l hva\u00f0 sem f\u00f3lki kann a\u00f0 finnast um \u00feessi d\u00e6mi. En \u00ed \u00e1\u00f0urnefndri \u00e1litsger\u00f0 er einnig bent \u00e1 \u201ea\u00f0 me\u00f0 m\u00e1lvenju er ekki \u00e1tt vi\u00f0 einstaklingsbundin tilbrig\u00f0i \u00ed m\u00e1li. Tilteki\u00f0 atri\u00f0i getur ekki or\u00f0i\u00f0 r\u00e9tt m\u00e1l vi\u00f0 \u00fea\u00f0 eitt a\u00f0 einn ma\u00f0ur temji s\u00e9r \u00fea\u00f0.\u201c<\/p>\n<p>\u00cd \u00e1litsger\u00f0inni er einnig bent \u00e1 a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 \u201e\u00ed samr\u00e6mi vi\u00f0 meginstefnuna \u00ed m\u00e1lvernd a\u00f0 reyna a\u00f0 sporna gegn n\u00fdjum m\u00e1lsi\u00f0um me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 benda \u00e1 a\u00f0 \u00feeir s\u00e9u ekki \u00ed samr\u00e6mi vi\u00f0 gildandi m\u00e1lvenjur.\u201c \u00deetta er \u00fea\u00f0 sem \u00e9g hef lagt \u00e1herslu \u00e1. Ef \u00f6rlar \u00e1 einhverri breytingu \u00e1 frambur\u00f0i, beygingu, setningager\u00f0, merkingu e\u00f0a \u00f6\u00f0ru \u00ed m\u00e1lnotkun er oft e\u00f0lilegt og \u00e6skilegt a\u00f0 reyna a\u00f0 kve\u00f0a \u00fe\u00e1 breytingu ni\u00f0ur, \u00e1\u00f0ur en h\u00fan ver\u00f0ur m\u00e1lvenja fj\u00f6lda f\u00f3lks. En ef breytingin \u00e1 s\u00e9r nokkra s\u00f6gu og er or\u00f0in \u00fatbreidd er yfirleitt \u00e1st\u00e6\u00f0ulaust, \u00fe\u00fd\u00f0ingarlaust, vonlaust og vitlaust a\u00f0 reyna a\u00f0 berja hana ni\u00f0ur.<\/p>\n<p>\u00dearna ver\u00f0ur \u00fe\u00f3 a\u00f0 vega og meta hversu afdrifar\u00edk breytingin g\u00e6ti or\u00f0i\u00f0 fyrir m\u00e1lkerfi\u00f0. F\u00e6rsla einstakra nafnor\u00f0a milli beygingarflokka, og breytt fallstj\u00f3rn einstakra sagna, eru d\u00e6mi um meinlausar breytingar sem eiga s\u00e9r hundru\u00f0 hli\u00f0st\u00e6\u00f0na \u00ed m\u00e1ls\u00f6gunni. \u00dea\u00f0 er e\u00f0lilegt a\u00f0 sl\u00edkar breytingar angri f\u00f3lk sem fer a\u00f0 heyra og sj\u00e1 \u00f6nnur f\u00f6ll og a\u00f0rar beygingarmyndir en \u00fea\u00f0 er ali\u00f0 upp vi\u00f0 \u2013 en \u00feetta eru engin m\u00e1lspj\u00f6ll og torvelda sjaldnast skilning. \u00d6\u00f0ru m\u00e1li gegndi ef v\u00edsbendingar s\u00e6just um grundvallarbreytingar \u00e1 m\u00e1lkerfinu, t.d. a\u00f0 or\u00f0 h\u00e6ttu a\u00f0 beygjast e\u00f0a reglur um or\u00f0ar\u00f6\u00f0 breyttust.<\/p>\n<p>\u00de\u00f3tt vissulega s\u00e9 h\u00e6gt a\u00f0 finna einhver d\u00e6mi um sl\u00edkt er t\u00e6past a\u00f0 sj\u00e1 a\u00f0 \u00fearna s\u00e9u breytingar \u00ed uppsiglingu. En \u00fe\u00f3tt svo v\u00e6ri hef\u00f0i \u00fea\u00f0 l\u00edti\u00f0 upp \u00e1 sig a\u00f0 berjast gegn einst\u00f6kum breytingum. Grundvallarbreytingar af \u00feessu tagi, ef upp k\u00e6mu, m\u00e6tti nefnilega a\u00f0 \u00f6llum l\u00edkindum rekja til of l\u00edtillar \u00edslensku \u00ed m\u00e1lumhverfi barna og unglinga. \u00dev\u00ed meira sem vi\u00f0 t\u00f6lum vi\u00f0 b\u00f6rn og unglinga, lesum fyrir \u00feau og hvetjum \u00feau til a\u00f0 lesa sj\u00e1lf, \u00fdtum undir a\u00f0 \u00feau skrifi hvers kyns texta og noti m\u00e1li\u00f0 sem mest \u00e1 allan h\u00e1tt, \u00feeim mun sterkara ver\u00f0ur m\u00e1lkerfi \u00feeirra og \u00feeim mun h\u00e6gari ver\u00f0a breytingar \u00e1 m\u00e1linu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c9g s\u00e9 \u00fev\u00ed stundum haldi\u00f0 fram a\u00f0 \u00e9g hafni \u00fev\u00ed a\u00f0 til s\u00e9 \u201erangt m\u00e1l\u201c. \u00cd g\u00e6r var t.d. skrifa\u00f0 \u00ed athugasemd \u00ed h\u00f3pnum M\u00e1lspjall \u00e1 Facebook: \u201eGrunnhugmyndin hj\u00e1 h\u00f6fundi M\u00e1lspjallsins vir\u00f0ist vera s\u00fa a\u00f0 ekkert s\u00e9 \"r\u00e9tt\" e\u00f0a \"rangt\" svo fremi sem m\u00e1lnotkunin skiljist.\u201c En \u00feetta er ekki r\u00e9tt \u2013 \u00e9g hika ekki vi\u00f0 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-3876","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3876","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3876"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3876\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3946,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3876\/revisions\/3946"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3876"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3876"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3876"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}