{"id":4022,"date":"2021-10-26T14:48:58","date_gmt":"2021-10-26T14:48:58","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=4022"},"modified":"2021-10-27T10:22:21","modified_gmt":"2021-10-27T10:22:21","slug":"orvhent-og-retthent","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2021\/10\/26\/orvhent-og-retthent\/","title":{"rendered":"\u00d6rvhent og r\u00e9tthent"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd Facebook-h\u00f3pnum M\u00e1lspjall var n\u00fdlega spurt um \u00fea\u00f0 hvort \u201eekki v\u00e6ri t\u00edmab\u00e6rt a\u00f0 finna betri or\u00f0 en r\u00e9tthentur\/\u00f6rvhentur\u201c. \u00dearna er komi\u00f0 inn \u00e1 umr\u00e6\u00f0u sem oft ver\u00f0ur mj\u00f6g vi\u00f0kv\u00e6m og erfi\u00f0: Eigum vi\u00f0 a\u00f0 amast vi\u00f0 or\u00f0um sem eru gamalgr\u00f3in \u00ed m\u00e1linu en fela \u00ed s\u00e9r einhvers konar ford\u00f3ma e\u00f0a mismunun, a.m.k. a\u00f0 mati einhverra? Er eitthva\u00f0 athugavert vi\u00f0 or\u00f0i\u00f0 <em>\u00f6rvhentur <\/em>(e\u00f0a <em>\u00f6rvhendur<\/em>)? \u00dea\u00f0 var \u00e1\u00f0ur <em>\u00f6rvendur <\/em>og er tali\u00f0 hafa merkt eitthva\u00f0 \u00ed \u00e1tt vi\u00f0 'sem sn\u00fdr burt, sn\u00fdr \u00f6fugt'. En m\u00e1lnotendur vir\u00f0ast snemma hafa tengt seinni hluta or\u00f0sins vi\u00f0 <em>h\u00f6nd <\/em>og \u00fe\u00e1 kemur <em>h<\/em> inn \u00ed \u00fea\u00f0.<\/p>\n<p>N\u00fa m\u00e1 au\u00f0vita\u00f0 segja a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 neikv\u00e6tt a\u00f0 sn\u00faa \u00f6fugt, en \u00fear e\u00f0 s\u00e1 uppruni liggur ekki \u00ed augum uppi er \u00f3l\u00edklegt a\u00f0 hann trufli venjulega m\u00e1lnotendur. \u00dea\u00f0 er frekar <em>r\u00e9tthentur <\/em>(<em>r\u00e9tthendur<\/em>) sem er vandr\u00e6\u00f0aor\u00f0i\u00f0 \u00ed \u00feessu sambandi. \u00de\u00f3tt vi\u00f0 vitum kannski ekki hva\u00f0 <em>\u00f6rv<\/em>- merkir erum vi\u00f0 ekki \u00ed vafa um merkingu or\u00f0sins <em>r\u00e9tt <\/em>\u2014 og vi\u00f0 erum alin upp \u00ed \u00feeirri tr\u00fa a\u00f0 \u00fea\u00f0 sem ekki er <em>r\u00e9tt <\/em>hlj\u00f3ti a\u00f0 vera <em>rangt<\/em>, ekki s\u00edst \u00ed m\u00e1lfarslegum efnum. \u00deess vegna dr\u00f6gum vi\u00f0 \u00fe\u00e1 \u00e1lyktun a\u00f0 \u00feau sem ekki eru <em>r\u00e9tthent <\/em>hlj\u00f3ti a\u00f0 vera \u201e<em>ranghent<\/em>\u201c.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er vel \u00feekkt a\u00f0 \u00e1\u00f0ur fyrr var \u00f6rvhent f\u00f3lk beitt margv\u00edslegu misr\u00e9tti, svo a\u00f0 ekki s\u00e9 sagt har\u00f0r\u00e6\u00f0i \u2014 b\u00f6rnum var t.d. i\u00f0ulega meina\u00f0 a\u00f0 skrifa me\u00f0 vinstri hendi og h\u00fan jafnvel bundin aftur \u00e1 bak til a\u00f0 hindra notkun hennar og venja b\u00f6rnin vi\u00f0 a\u00f0 nota h\u00e6gri h\u00f6ndina. \u00c9g held varla a\u00f0 \u00f6rvhent f\u00f3lk s\u00e9 l\u00e1ti\u00f0 gjalda \u00feess \u00e1 nokkurn h\u00e1tt n\u00faor\u00f0i\u00f0 \u2014 veit t.d. ekki til \u00feess a\u00f0 b\u00f6rnum s\u00e9 str\u00edtt \u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 vera \u00f6rvhent \u00fe\u00f3tt \u00e9g geti ekki fullyrt um \u00fea\u00f0. Er \u00fe\u00e1 einhver \u00e1st\u00e6\u00f0a til a\u00f0 l\u00e1ta or\u00f0f\u00e6ri\u00f0 trufla sig?<\/p>\n<p>Vi\u00f0 getum au\u00f0vita\u00f0 vitna\u00f0 \u00ed or\u00f0ab\u00f3karsk\u00fdringar, t.d. \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em> \u00fear sem <em>\u00f6rvhentur <\/em>er sk\u00fdrt 'sem beitir fyrir sig vinstri h\u00f6nd frekar en \u00feeirri h\u00e6gri' og <em>r\u00e9tthentur <\/em>'sem beitir fyrir sig h\u00e6gri h\u00f6nd frekar en \u00feeirri vinstri' og sagt a\u00f0 \u00feetta s\u00e9 merking or\u00f0anna \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li \u2014 uppruni \u00feeirra, merking einstakra or\u00f0hluta, e\u00f0a aukamerkingar sem einhverjir m\u00e1lnotendur kunni a\u00f0 lesa \u00far \u00feeim komi m\u00e1linu ekki vi\u00f0. \u00dea\u00f0 s\u00e9 endalaust h\u00e6gt a\u00f0 finna or\u00f0 sem einhverjum finnist \u00f3vi\u00f0eigandi e\u00f0a mei\u00f0andi og ekki h\u00e6gt a\u00f0 elta \u00f3lar vi\u00f0 sl\u00edkt.<\/p>\n<p>Eftir sem \u00e1\u00f0ur kann \u00fea\u00f0 vissulega a\u00f0 hafa \u00e1hrif \u00e1 f\u00f3lk ef \u00fea\u00f0 skynjar \u00fea\u00f0 svo a\u00f0 tungum\u00e1li\u00f0 d\u00e6mi einhverja me\u00f0f\u00e6dda og \u00f3sj\u00e1lfr\u00e1\u00f0a heg\u00f0un \u00feess ranga, vegna \u00feess a\u00f0 \u00fea\u00f0 er ekki <strong><em>r\u00e9tt<\/em><\/strong><em>hent <\/em>og andst\u00e6\u00f0an <em>r\u00e9tt-rangt<\/em> er svo inngr\u00f3in \u00ed okkur. Vi\u00f0 viljum ekki a\u00f0 tungum\u00e1li\u00f0 mismuni f\u00f3lki e\u00f0a ja\u00f0arsetji \u00fea\u00f0, viljum ekki a\u00f0 minnihlutah\u00f3pum finnist tungum\u00e1li\u00f0 setja sig \u00e1 einhvern h\u00e1tt sk\u00f6r l\u00e6gra en meirihlutann. \u00dea\u00f0 er alveg h\u00e6gt a\u00f0 hugsa s\u00e9r \u00f6nnur or\u00f0 \u00ed sta\u00f0 <em>r\u00e9tthentur <\/em>og <em>\u00f6rvhentur <\/em>\u2014 or\u00f0in <em>h\u00e6grihentur <\/em>og <em>vinstrihentur <\/em>hafa t.d. svol\u00edti\u00f0 veri\u00f0 notu\u00f0 (einnig <em>h\u00e6grhentur <\/em>og <em>vinstrhentur<\/em>).<\/p>\n<p>\u00c9g \u00e6tla ekki a\u00f0 taka \u00e1kve\u00f0na afst\u00f6\u00f0u \u00ed \u00feessu m\u00e1li. M\u00e9r fyndist vissulega eftirsj\u00e1 a\u00f0 gamalgr\u00f3num or\u00f0um eins og <em>\u00f6rvhentur <\/em>og <em>r\u00e9tthentur<\/em>, og m\u00e9r finnst \u201em\u00e1lhreinsun\u201c af \u00feessu tagi almennt varas\u00f6m, en hins vegar skil \u00e9g vel ef \u00f6rvhentu f\u00f3lki finnst \u00feessi or\u00f0 truflandi e\u00f0a \u00f3\u00fe\u00e6gileg. A\u00f0alatri\u00f0i\u00f0 er eins og jafnan, a\u00f0 s\u00fdna tillitssemi og umbur\u00f0arlyndi \u2014 a\u00f0 f\u00f3lk skilji afst\u00f6\u00f0u annarra og s\u00fdni henni vir\u00f0ingu \u00ed sta\u00f0 \u00feess a\u00f0 gera l\u00edti\u00f0 \u00far henni og kalla hana ofurvi\u00f0kv\u00e6mni, \u00edhaldssemi, p\u00f3lit\u00edska r\u00e9tthugsun og \u00f6\u00f0rum sl\u00edkum n\u00f6fnum sem sj\u00e1st of oft \u00ed m\u00e1lfarslegri umr\u00e6\u00f0u.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd Facebook-h\u00f3pnum M\u00e1lspjall var n\u00fdlega spurt um \u00fea\u00f0 hvort \u201eekki v\u00e6ri t\u00edmab\u00e6rt a\u00f0 finna betri or\u00f0 en r\u00e9tthentur\/\u00f6rvhentur\u201c. \u00dearna er komi\u00f0 inn \u00e1 umr\u00e6\u00f0u sem oft ver\u00f0ur mj\u00f6g vi\u00f0kv\u00e6m og erfi\u00f0: Eigum vi\u00f0 a\u00f0 amast vi\u00f0 or\u00f0um sem eru gamalgr\u00f3in \u00ed m\u00e1linu en fela \u00ed s\u00e9r einhvers konar ford\u00f3ma e\u00f0a mismunun, a.m.k. a\u00f0 mati einhverra? [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-4022","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4022","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4022"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4022\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4029,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4022\/revisions\/4029"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4022"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4022"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4022"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}