{"id":4067,"date":"2021-12-18T15:41:02","date_gmt":"2021-12-18T15:41:02","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=4067"},"modified":"2021-12-18T18:25:32","modified_gmt":"2021-12-18T18:25:32","slug":"gluggakistur-og-solbekkir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2021\/12\/18\/gluggakistur-og-solbekkir\/","title":{"rendered":"Gluggakistur og s\u00f3lbekkir"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k<\/em> er or\u00f0i\u00f0 <em>gluggakista<\/em> sk\u00fdrt 'l\u00e1r\u00e9tt (tr\u00e9)sylla innan vi\u00f0 og undir glugga (\u00ed torfh\u00fasi l\u00edkl. \u00feilja\u00f0 gluggagat innan glerglugga (\u00e1 19. \u00f6ld))'. Seinni hluti sk\u00fdringarinnar gefur v\u00edsbendingu um upprunann. V\u00e6ntanlega hefur <em>gluggakista<\/em> upphaflega merkt allan rammann kringum gluggann. Ef hann er sm\u00ed\u00f0a\u00f0ur \u00e1 g\u00f3lfi og liggur \u00fear l\u00e1r\u00e9ttur minnir hann \u00e1 kistu.\u00a0\u00deetta s\u00e9st vel \u00ed g\u00f6mlum d\u00e6mum um or\u00f0i\u00f0. \u00cd <em>Atla<\/em> eftir Bj\u00f6rn Halld\u00f3rsson, fr\u00e1 1780, segir: \u201e\u00deegar Menn eru nu komner 2 Al. haatt yfir Jardvegenn, med alla Bygginguna, \u00fea eru Glugga-Kisturnar innsettar.\u201c \u00cd <em>\u00cdsafold<\/em> 1885 segir: \u201eSl\u00edkur vermireitur er \u00feannig tilb\u00fainn, a\u00f0 rekin er saman \u00far 8-10 \u00feuml. brei\u00f0um bor\u00f0um nokkurskonar gluggakista, sett \u00ed hana gler og s\u00ed\u00f0an hvolft ofan yfir moldina.\u201c<\/p>\n<p>Svo er fari\u00f0 a\u00f0 tala um a\u00f0 eitthva\u00f0 s\u00e9 <em>\u00ed gluggakistunni<\/em> \u2013 \u201eTjald var dregi\u00f0 fyrir gluggann a\u00f0 innan, og bl\u00f3m st\u00f3\u00f0u \u00ed gluggakistunni\u201c segir \u00ed <em>\u00cdsafold<\/em> 1876. \u00de\u00e1 er fari\u00f0 a\u00f0 skilja or\u00f0i\u00f0 svo a\u00f0 \u00fea\u00f0 v\u00edsi a\u00f0eins til l\u00e1r\u00e9tta hlutans, ekki rammans \u00ed heild. Einhver d\u00e6mi eru \u00fe\u00f3 um anna\u00f0 langt fram \u00e1 20. \u00f6ld. \u00cd grein um glugga\u00ferif \u00ed <em>Samvinnunni<\/em> 1963 segir: \u201e\u00deegar s\u00fa er vi\u00f0h\u00f6f\u00f0, sem h\u00e9r um r\u00e6\u00f0ir, er gluggakistan \u00fevegin fyrst, opnanleg f\u00f6g og svo s\u00f3lbekkurinn.\u201c \u00dearna er sem s\u00e9 fari\u00f0 a\u00f0 tala um l\u00e1r\u00e9tta hlutann sem <em>s\u00f3lbekk<\/em>. En \u00fea\u00f0 or\u00f0 er eldra og var \u00e1\u00f0ur nota\u00f0 \u00ed annarri merkingu. \u00cd <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k<\/em> fr\u00e1 1920-1924 er \u00fea\u00f0 sk\u00fdrt 'Solb\u00e6nk'. En <em>solb\u00e6nk<\/em> \u00ed d\u00f6nsku hefur ekkert me\u00f0 <em>s\u00f3l<\/em> a\u00f0 gera heldur er ummyndun \u00far <em>s\u00e5lb\u00e6nk<\/em> sem merkir 'fremspring af mursten, cement, skiffer el.lign., anbragt udvendig under et vindues underkarm for at lede regnvand v\u00e6k fra muren' og er komi\u00f0 af <em>Sohlbank<\/em> \u00ed \u00fe\u00fdsku en <em>Sohl<\/em> merkir 'grunnur, undirlag'.\u00a0\u00deetta er sem s\u00e9 \u00fea\u00f0 sem heitir n\u00fa <em>vatnsbretti <\/em>og er utan vi\u00f0 gluggann en ekki inni.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er lj\u00f3st a\u00f0 framan af var or\u00f0i\u00f0 <em>s\u00f3lbekkur <\/em>nota\u00f0 \u00ed \u00feessari merkingu. \u00cd <em>T\u00edmariti i\u00f0na\u00f0armanna<\/em> 1928 segir t.d.: \u201e\u00deegar steypt er upp a\u00f0 gluggunum, mun best a\u00f0 l\u00e1ta vanta til sem nemur breidd j\u00e1rnvinkilsins, en fylla \u00fea\u00f0 s\u00ed\u00f0ar, um lei\u00f0 og m\u00farbr\u00edkin er steypt a\u00f0 utanver\u00f0u (s\u00f3lbekkurinn).\u201c Or\u00f0i\u00f0 var \u00fe\u00f3 aldrei algengt \u00ed \u00feessari merkingu og um e\u00f0a upp \u00far mi\u00f0ri \u00f6ldinni vir\u00f0ist merkingin breytast eins og s\u00e9st gl\u00f6ggt \u00e1 d\u00e6mi \u00far <em>Sunnudagsbla\u00f0inu<\/em> 1960: \u201eM\u00e1ninn var kominn upp og l\u00fdsti upp hallandi s\u00f3lbekkinn innan vi\u00f0 gluggann.\u201c Stundum vir\u00f0ist hafa veri\u00f0 ger\u00f0ur s\u00e1 greinarmunur a\u00f0 <em>gluggakista <\/em>s\u00e9 l\u00e1r\u00e9tti hluti gluggarammans a\u00f0 ne\u00f0an, en <em>s\u00f3lbekkur <\/em>plata e\u00f0a bretti sem lagt er \u00fear ofan \u00e1.\u00a0\u00deetta s\u00e9st \u00e1 d\u00e6mi \u00far <em>T\u00edmanum <\/em>1961 \u00fear sem steinsmi\u00f0ur er spur\u00f0ur hva\u00f0 hann sm\u00ed\u00f0i helst og svarar: \u201eTil d\u00e6mis s\u00f3lbekki \u00ed gluggakistur og alls konar pl\u00f6tur innanh\u00fass.\u201c En \u00ed <em>T\u00edmanum<\/em> 1967 er tr\u00e9smi\u00f0ur spur\u00f0ur um helstu verkefni s\u00edn og svarar: \u201e\u00dea\u00f0 eru a\u00f0allega eldh\u00fasinnr\u00e9ttingar, en svo einnig sk\u00e1par og s\u00f3lbekkir, e\u00f0a gluggakistur.\u201c \u00dearna er talin \u00e1st\u00e6\u00f0a til a\u00f0 \u00fatsk\u00fdra hva\u00f0 <em>s\u00f3lbekkir<\/em> s\u00e9u.<\/p>\n<p>Sprenging ver\u00f0ur svo \u00ed notkun or\u00f0sins um mi\u00f0jan sj\u00f6unda \u00e1ratuginn. \u00cd gamansamri grein \u00ed <em>Vikunni<\/em> 1968 segir: \u201eGluggakisturnar \u2013 fyrirgefi\u00f0 m\u00e9r, a\u00f0 \u00e9g skuli \u00f3vart nota svona sveitalegt or\u00f0, s\u00f3lbekkirnir, vildi \u00e9g sagt hafa.\u201c En um svipa\u00f0 leyti er l\u00edka fari\u00f0 a\u00f0 nota <em>s\u00f3lbekkur<\/em> \u00ed merkingunni 'bekkur til a\u00f0 liggja \u00e1 \u00ed s\u00f3lba\u00f0i' eins og s\u00e1 sem augl\u00fdstur er \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1966 og sag\u00f0ur \u201eMj\u00f6g l\u00e9ttur og \u00fe\u00e6gilegur me\u00f0 h\u00e6\u00f0arstillingu.\u201c Enn seinna var fari\u00f0 a\u00f0 nota or\u00f0i\u00f0 \u00ed merkingunni 'lj\u00f3sabekkur' \u2013 \u201e\u00de\u00fa ver\u00f0ur fallega br\u00fan(n) \u00e1 10 t\u00edmum \u00ed Super-Sun s\u00f3lbekknum\u201c var augl\u00fdst \u00ed <em>Dagbla\u00f0inu<\/em> 1980. \u00dea\u00f0 er \u00fev\u00ed lj\u00f3st a\u00f0 \u00fe\u00f3tt <em>gluggakista<\/em> og <em>s\u00f3lbekkur<\/em> s\u00e9u i\u00f0ulega samheiti \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li v\u00e6ri \u00fea\u00f0 mikil einf\u00f6ldun a\u00f0 l\u00edta svo \u00e1 a\u00f0 \u00fear me\u00f0 v\u00e6ri m\u00e1li\u00f0 afgreitt.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd \u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k er or\u00f0i\u00f0 gluggakista sk\u00fdrt 'l\u00e1r\u00e9tt (tr\u00e9)sylla innan vi\u00f0 og undir glugga (\u00ed torfh\u00fasi l\u00edkl. \u00feilja\u00f0 gluggagat innan glerglugga (\u00e1 19. \u00f6ld))'. Seinni hluti sk\u00fdringarinnar gefur v\u00edsbendingu um upprunann. V\u00e6ntanlega hefur gluggakista upphaflega merkt allan rammann kringum gluggann. Ef hann er sm\u00ed\u00f0a\u00f0ur \u00e1 g\u00f3lfi og liggur \u00fear l\u00e1r\u00e9ttur minnir hann \u00e1 kistu.\u00a0\u00deetta s\u00e9st [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-4067","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4067","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4067"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4067\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4073,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4067\/revisions\/4073"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4067"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4067"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4067"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}