{"id":4095,"date":"2022-01-30T11:53:10","date_gmt":"2022-01-30T11:53:10","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=4095"},"modified":"2022-01-30T13:57:48","modified_gmt":"2022-01-30T13:57:48","slug":"gengisbreyting-lysingarorda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2022\/01\/30\/gengisbreyting-lysingarorda\/","title":{"rendered":"Gengisbreyting l\u00fdsingaror\u00f0a"},"content":{"rendered":"<p>Eins og kunnugt er breytist or\u00f0afor\u00f0i m\u00e1lsins og or\u00f0anotkun ekki a\u00f0eins \u00e1 \u00feann h\u00e1tt a\u00f0 n\u00fdyr\u00f0i og t\u00f6kuor\u00f0 b\u00e6tist vi\u00f0; einnig koma til breytingar \u00e1 merkingu gamalla or\u00f0a, sem veri\u00f0 hafa \u00ed m\u00e1linu fr\u00e1 fornu fari. En merkingarbreytingar eru hvorki jafn \u00e1berandi n\u00e9 sama e\u00f0lis \u00ed \u00f6llum or\u00f0flokkum. Nafnor\u00f0 eru oft heiti \u00e1kve\u00f0inna hluta, og sagnir eiga oft vi\u00f0 einhverja verkna\u00f0i; \u00fea\u00f0 er \u00fev\u00ed oft au\u00f0veldara a\u00f0 negla merkingu \u00feeirra ni\u00f0ur, ef svo m\u00e1 segja, en t.d. merkingu l\u00fdsingaror\u00f0a.<\/p>\n<p>Hva\u00f0a l\u00fdsingaror\u00f0 vi\u00f0 notum byggist nefnilega oft \u00e1 hugl\u00e6gu mati okkar, hvers og eins, en tengist engu s\u00e9rst\u00f6ku \u00ed umhverfi okkar. Ef vi\u00f0 sj\u00e1um mann \u00e1 hlaupum, getum vi\u00f0 v\u00e6ntanlega or\u00f0i\u00f0 samm\u00e1la um a\u00f0 \u00fea\u00f0 sem vi\u00f0 sj\u00e1um s\u00e9 <em>ma\u00f0ur<\/em>, og hann s\u00e9 a\u00f0 <em>hlaupa<\/em>, \u00fev\u00ed a\u00f0 vi\u00f0 getum t\u00ednt til \u00e1kve\u00f0in s\u00fdnileg e\u00f0a \u00e1\u00fereifanleg atri\u00f0i sem einkenni fyrirb\u00e6ri\u00f0 <em>mann<\/em> og ath\u00f6fnina a\u00f0 <em>hlaupa<\/em>. En ef okkur greinir \u00e1 um hvort einhver b\u00edll s\u00e9 <em>g\u00f3\u00f0ur<\/em>, <em>\u00e1g\u00e6tur<\/em>, <em>s\u00e6milegur<\/em>, <em>fr\u00e1b\u00e6r<\/em>, <em>l\u00e9legur<\/em> e\u00f0a <em>\u00e6\u00f0islegur<\/em>, \u00fe\u00e1 getum vi\u00f0 ekki skori\u00f0 \u00far \u00fev\u00ed \u00e1 sama h\u00e1tt, \u00fe.e.a.s. me\u00f0 tilv\u00edsun til \u00e1kve\u00f0inna ytri einkenna.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er ekkert samkomulag um \u00fea\u00f0 hvernig b\u00edll \u00feurfi a\u00f0 vera til a\u00f0 geta talist <em>g\u00f3\u00f0ur<\/em>, <em>\u00e1g\u00e6tur<\/em> o.s.frv. \u00dea\u00f0 m\u00e1 a\u00f0 v\u00edsu hugsa s\u00e9r sl\u00edkt samkomulag, t.d. a\u00f0 \u00feeir sem pr\u00f3fa b\u00edla og gefa \u00feeim umsagnir fyrir bl\u00f6\u00f0in k\u00e6mu s\u00e9r saman um n\u00e1kv\u00e6mlega hvernig <em>g\u00f3\u00f0ur b\u00edll<\/em> \u00e6tti a\u00f0 vera,<em> \u00e1g\u00e6tur b\u00edll<\/em> o.s.frv. En \u00fe\u00e1 v\u00e6rum vi\u00f0 b\u00fain a\u00f0 breyta \u00feessum l\u00fdsingaror\u00f0um \u00ed eins konar fr\u00e6\u00f0iheiti \u00e1 \u00feessu svi\u00f0i, og \u00feetta hef\u00f0i engin \u00e1hrif \u00e1 notkun \u00feeirra \u00ed \u00f6\u00f0ru samhengi. Og ef veri\u00f0 v\u00e6ri a\u00f0 tala t.d. um b\u00f3k, v\u00e6ri \u00feessi lei\u00f0 l\u00edka \u00f3f\u00e6r.<\/p>\n<p>\u00deetta veldur \u00fev\u00ed a\u00f0 merking og notkun l\u00fdsingaror\u00f0a, einkum \u00feeirra sem t\u00e1kna magn e\u00f0a g\u00e6\u00f0i, er alltaf \u00e1 d\u00e1litlu fl\u00f6kti.\u00a0 \u00c9g s\u00e1 sk\u00fdrt d\u00e6mi um \u00fea\u00f0\u00a0 um daginn \u00feegar \u00e9g rak augun \u00ed einkunnastiga \u00feann sem nota\u00f0ur er \u00ed pl\u00f6tud\u00f3mum <em>NT<\/em>. R\u00f6\u00f0 l\u00fdsingaror\u00f0a \u00ed \u00feeim stiga var nefnilega ekki \u00ed samr\u00e6mi vi\u00f0 \u00fe\u00e1 merkingu sem \u00e9g hef lagt \u00ed or\u00f0in. Bestu pl\u00f6turnar fengu \u00fear einkunnina <em>meistaraverk<\/em>, s\u00ed\u00f0an kom <em>fr\u00e1b\u00e6rt<\/em> og <em>mj\u00f6g gott<\/em>, og hef \u00e9g ekkert vi\u00f0 \u00fea\u00f0 a\u00f0 athuga; en s\u00ed\u00f0an komu einkunnirnar <em>gott<\/em>, <em>\u00e1g\u00e6tt<\/em> og <em>s\u00e6milegt<\/em>, \u00ed \u00feessari r\u00f6\u00f0 ofan fr\u00e1. Og \u00fea\u00f0 var sta\u00f0a or\u00f0sins <em>\u00e1g\u00e6tt<\/em> \u00ed \u00feessari r\u00f6\u00f0 sem kom m\u00e9r \u00e1 \u00f3vart.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er ekki \u00fdkja langt s\u00ed\u00f0an <em>\u00e1g\u00e6tur<\/em> var eitt sterkasta l\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0, sbr. \u00fea\u00f0 a\u00f0 efsti hluti einkunnastiga \u00ed sk\u00f3lum nefnist enn\u00fe\u00e1 <em>\u00e1g\u00e6tiseinkunn<\/em>. En nokku\u00f0 er s\u00ed\u00f0an or\u00f0i\u00f0 f\u00f3r a\u00f0 falla \u00ed ver\u00f0i, og mig r\u00e1mar \u00ed a\u00f0 fyrir nokkrum \u00e1rum hafi veri\u00f0 deilt um \u00fea\u00f0 \u00ed bl\u00f6\u00f0um hvort v\u00e6ri betra, <em>\u00e1g\u00e6tt<\/em> e\u00f0a <em>mj\u00f6g gott<\/em>. Samkv\u00e6mt \u00feessum einkunnastiga vir\u00f0ist <em>\u00e1g\u00e6tt<\/em> meira a\u00f0 segja komi\u00f0 ni\u00f0ur fyrir <em>gott<\/em>, eitt og s\u00e9r, hva\u00f0 \u00fe\u00e1 <em>mj\u00f6g gott<\/em>, og er bara n\u00e6st fyrir ofan <em>s\u00e6milegt<\/em>. \u00d6rl\u00f6g \u00feessara tveggja or\u00f0a, <em>\u00e1g\u00e6tur<\/em> og <em>s\u00e6milegur<\/em>, hafa \u00fev\u00ed or\u00f0i\u00f0 svipu\u00f0, \u00fev\u00ed a\u00f0 ver\u00f0fall l\u00fdsingaror\u00f0a er engin n\u00fd b\u00f3la. Or\u00f0i\u00f0 <em>s\u00e6milegur<\/em> merkti a\u00f0 fornu 's\u00e1 sem s\u00e6mir einhverjum', og \u00fea\u00f0 var \u00fev\u00ed miklu betra \u00fe\u00e1 en n\u00fa a\u00f0 vera s\u00e6milegur.<\/p>\n<p>En \u00fea\u00f0 er oft erfitt a\u00f0 gera s\u00e9r grein fyrir \u00fev\u00ed hvort og a\u00f0 hve miklu leyti merking l\u00fdsingaror\u00f0s hefur breyst. \u00dea\u00f0 er vegna \u00feess a\u00f0 notkun l\u00fdsingaror\u00f0s byggist \u00e1 hugl\u00e6gu mati notandans, eins og \u00e1\u00f0ur sag\u00f0i; og vi\u00f0 getum ekki alltaf veri\u00f0 viss um hvert mat hans er.\u00a0 \u00dea\u00f0 m\u00e1 taka d\u00e6mi af or\u00f0inu <em>fr\u00e1b\u00e6r<\/em>, sem enn\u00fe\u00e1 vir\u00f0ist halda st\u00f6\u00f0u sinni ofarlega e\u00f0a efst \u00ed stiganum. En \u00feetta or\u00f0 hefur ekki alltaf merkt \u00fea\u00f0 sem \u00fea\u00f0 merkir n\u00fa, a.m.k. ekki eing\u00f6ngu. \u00cd fornm\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3kum er \u00fea\u00f0 sagt merkja anna\u00f0hvort '\u00e1g\u00e6tur' e\u00f0a '\u00f3venjulegur'. Oft er \u00fea\u00f0 svo a\u00f0 ekki er h\u00e6gt a\u00f0 r\u00e1\u00f0a af samhenginu hvort \u00e1 vi\u00f0.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 \u00e1 t.d. vi\u00f0 um eftirfarandi d\u00e6mi \u00far Reisub\u00f3k J\u00f3ns Ind\u00edafara, sem ritu\u00f0 er \u00e1 seinni hluta 17. aldar, en \u00fear segir \u00e1 einum sta\u00f0: \u201eKvinna hans t\u00f3k fegins hendi vi\u00f0 m\u00e9r og sag\u00f0i mig Gu\u00f0i velkominn me\u00f0 fr\u00e1b\u00e6ru bl\u00ed\u00f0l\u00e6ti.\u201c H\u00e9r geta b\u00e1\u00f0ar merkingarnar sta\u00f0ist. H\u00e6gt er a\u00f0 hugsa s\u00e9r a\u00f0 J\u00f3n s\u00e9 \u00fearna a\u00f0 l\u00e1ta \u00ed lj\u00f3s \u00e1n\u00e6gju s\u00edna me\u00f0 m\u00f3tt\u00f6kurnar, og or\u00f0i\u00f0 s\u00e9 nota\u00f0 u.\u00fe.b. \u00ed n\u00fat\u00edmamerkingu. En hitt er l\u00edka til, a\u00f0 \u00fearna s\u00e9 a\u00f0eins um a\u00f0 r\u00e6\u00f0a hlutlausa l\u00fdsingu \u00feess a\u00f0 bl\u00ed\u00f0l\u00e6ti kvinnunnar hafi veri\u00f0 \u00f3venju miki\u00f0.<\/p>\n<p>\u00c1 \u00f6\u00f0rum sta\u00f0 segir J\u00f3n svo: \u201eOg er \u00feau litu \u00ed brunninn, g\u00e1fu \u00feau miki\u00f0 hlj\u00f3\u00f0 af s\u00e9r og s\u00f6g\u00f0u, a\u00f0 \u00fear flyti eitt dautt meybarn \u00ed brunninum. Sl\u00edkt fr\u00e1b\u00e6rt tilfelli barst skyndilega um borgina ...\u201c T\u00e6plega er \u00e1st\u00e6\u00f0a til a\u00f0 \u00e6tla a\u00f0 J\u00f3n Ind\u00edafari hafi haft svo s\u00e9rkennilegan h\u00famor a\u00f0 honum hafi \u00fe\u00f3tt \u00feetta fyndi\u00f0, heldur mun <em>fr\u00e1b\u00e6rt<\/em> \u00fearna merkja '\u00f3venjulegt'.<\/p>\n<p>(\u00deessi pistill var upphaflega fluttur \u00ed \u00fatvarps\u00fe\u00e6ttinum\u00a0<em>Daglegt m\u00e1l<\/em> sumari\u00f0 1984.)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Eins og kunnugt er breytist or\u00f0afor\u00f0i m\u00e1lsins og or\u00f0anotkun ekki a\u00f0eins \u00e1 \u00feann h\u00e1tt a\u00f0 n\u00fdyr\u00f0i og t\u00f6kuor\u00f0 b\u00e6tist vi\u00f0; einnig koma til breytingar \u00e1 merkingu gamalla or\u00f0a, sem veri\u00f0 hafa \u00ed m\u00e1linu fr\u00e1 fornu fari. En merkingarbreytingar eru hvorki jafn \u00e1berandi n\u00e9 sama e\u00f0lis \u00ed \u00f6llum or\u00f0flokkum. Nafnor\u00f0 eru oft heiti \u00e1kve\u00f0inna hluta, og [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-4095","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4095","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4095"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4095\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4098,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4095\/revisions\/4098"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4095"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4095"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4095"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}