{"id":4357,"date":"2022-07-07T14:50:11","date_gmt":"2022-07-07T14:50:11","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=4357"},"modified":"2022-07-07T14:50:11","modified_gmt":"2022-07-07T14:50:11","slug":"gaslysing","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2022\/07\/07\/gaslysing\/","title":{"rendered":"Gasl\u00fdsing"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd Facebook-h\u00f3pnum <em>M\u00e1lspjalli<\/em> var \u00ed vor spurst fyrir um merkingu or\u00f0sins <em>gasl\u00fdsing<\/em> sem s\u00e9st \u00e6 oftar, og af \u00fev\u00ed spannst <a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/groups\/malspjall\/posts\/828694168524657\/\">langur \u00fer\u00e1\u00f0ur<\/a>. N\u00fa hefur Gu\u00f0r\u00fan Kvaran <a href=\"https:\/\/www.visindavefur.is\/svar.php?id=83696\">svara\u00f0<\/a> spurningu um or\u00f0i\u00f0 \u00e1 V\u00edsindavefnum. \u00c9g hef ekkert vi\u00f0 \u00fea\u00f0 svar a\u00f0 athuga en langar samt til a\u00f0 b\u00e6ta a\u00f0eins vi\u00f0 nokkrum vangaveltum um or\u00f0i\u00f0 og notkun \u00feess. Gu\u00f0r\u00fan vitnar \u00ed <a href=\"https:\/\/kjarninn.is\/skodun\/2017-09-23-gaslysing\/\">grein<\/a> \u00ed <em>Kjarnanum<\/em> fr\u00e1 2017 \u00fear sem segir: \u201eT\u00e6knin sem beitt er kall\u00adast \u00e1 ensku <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Gaslighting\">\u201egaslight\u00ading\u201c<\/a>, e\u00f0a gas\u00adl\u00fds\u00ading, og er \u00feekkt p\u00f3li\u00adt\u00edskt brag\u00f0. \u00cd henni felst a\u00f0 neita stans\u00adlaust allri s\u00f6k, afvega\u00adlei\u00f0a, setja fram m\u00f3t\u00adsagn\u00adir, lj\u00faga upp \u00e1 f\u00f3lk afst\u00f6\u00f0u, hengja sig \u00ed \u00f6ll auka\u00adat\u00adri\u00f0i og hanna n\u00fdja atbur\u00f0a\u00adr\u00e1s eftir \u00e1 sem hentar m\u00e1l\u00adsta\u00f0 \u00feess sem er a\u00f0 verja sig.\u201c H\u00e6gt er a\u00f0 finna \u00fdmsar a\u00f0rar skilgreiningar \u00e1 hugtakinu sem v\u00edkja eitthva\u00f0 fr\u00e1 \u00feessari en \u00ed meginatri\u00f0um held \u00e9g samt a\u00f0 notendur \u00feess s\u00e9u samm\u00e1la um merkinguna.<\/p>\n<p>En \u00fea\u00f0 er ekki h\u00fan sem \u00e9g \u00e6tla a\u00f0 r\u00e6\u00f0a, heldur notkun or\u00f0sins \u00ed \u00edslensku. Eins og fram kemur \u00ed <em>Kjarnanum<\/em> og \u00e1 V\u00edsindavefnum er um a\u00f0 r\u00e6\u00f0a t\u00f6ku\u00fe\u00fd\u00f0ingu enska or\u00f0sins <em>gaslighting<\/em>. Uppruna \u00feess er a\u00f0 leita \u00ed leikritinu <em>Gaslight<\/em> fr\u00e1 1938 og samnefndri kvikmynd fr\u00e1 1944. \u00dear er <a href=\"https:\/\/www.frettabladid.is\/lifid\/gaslysing-a-og-nu\/https:\/knuz.wordpress.com\/2019\/03\/05\/gaslysing\/\">sagt fr\u00e1<\/a> \u201ehj\u00f3num sem eru h\u00e1st\u00e9ttarf\u00f3lk. H\u00fan tiplar \u00e1 t\u00e1num kringum hann. Hann er lj\u00fafur, s\u00ed\u00f0an kaldlyndur. Hann da\u00f0rar vi\u00f0 konur en \u00feegar Bella finnur a\u00f0 \u00fev\u00ed er henni sagt a\u00f0 h\u00fan \u201eoft\u00falki allt\u201c. Hann felur eigur hennar svo h\u00fan efast um ge\u00f0heilsu s\u00edna. \u00c1 kv\u00f6ldin l\u00e6\u00f0ist hann upp \u00e1 efstu h\u00e6\u00f0 h\u00fassins og h\u00e6kkar \u00ed gaslj\u00f3sunum og \u00fe\u00e1 dofna lj\u00f3sin \u00e1 ne\u00f0ri h\u00e6\u00f0inni. Af \u00fev\u00ed er titillinn dreginn.\u201c Uppruninn er sem s\u00e9 lj\u00f3s en \u00e9g hef s\u00e9\u00f0 notkun or\u00f0sins <em>gasl\u00fdsing <\/em>\u00ed \u00feessari merkingu \u00ed \u00edslensku gagnr\u00fdnda \u00e1 tvennum forsendum.<\/p>\n<p>Annars vegar er sagt a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 s\u00e9 \u00f3gagns\u00e6tt \u2013 ekki h\u00e6gt a\u00f0 \u00e6tlast til \u00feess a\u00f0 \u00cdslendingar \u00feekki 80 \u00e1ra gamla bandar\u00edska kvikmynd. \u00dea\u00f0 er h\u00e1rr\u00e9tt, en sama gildir v\u00e6ntanlega um meginhluta f\u00f3lks sem \u00e1 ensku a\u00f0 m\u00f3\u00f0urm\u00e1li. Vi\u00f0 \u00feurfum einfaldlega a\u00f0 l\u00e6ra merkingu l\u00edkinga af \u00feessu tagi. Or\u00f0i\u00f0 <em>smj\u00f6rkl\u00edpa<\/em> er t.d. i\u00f0ulega nota\u00f0 um \u00fea\u00f0 \u00feegar eitthva\u00f0 er (r\u00e9ttilega e\u00f0a ranglega) bori\u00f0 upp \u00e1 andst\u00e6\u00f0ing sem \u00fearf \u00fe\u00e1 a\u00f0 verja t\u00edma og orku \u00ed a\u00f0 bera af s\u00e9r sakir, \u00feannig a\u00f0 athyglin beinist a\u00f0 honum en ekki a\u00f0 \u00feeim sem bar \u00e1s\u00f6kunina fram. \u00deetta er raki\u00f0 til <a href=\"https:\/\/www.deiglan.is\/10504\/\">l\u00fdsingar<\/a> Dav\u00ed\u00f0s Oddssonar \u00ed sj\u00f3nvarpsvi\u00f0tali \u00e1ri\u00f0 2006 \u00e1 \u00fev\u00ed hvernig hann komst upp me\u00f0 \u00fdmislegt umdeilanlegt. N\u00fa er or\u00f0i\u00f0 <em>smj\u00f6rkl\u00edpa<\/em> mj\u00f6g oft nota\u00f0 \u00ed \u00feessari merkingu og hefur unni\u00f0 s\u00e9r hef\u00f0 \u00feannig a\u00f0 f\u00f3lk \u00fearf ekki a\u00f0 \u00feekkja hina upphaflegu s\u00f6gu Dav\u00ed\u00f0s til a\u00f0 skilja \u00fea\u00f0.<\/p>\n<p>\u00d6nnur r\u00f6ksemd gegn notkun or\u00f0sins <em>gasl\u00fdsing<\/em> \u00ed \u00edslensku er s\u00fa a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 teki\u00f0 hr\u00e1tt \u00far ensku og hafi engin tengsl vi\u00f0 \u00edslenskan veruleika \u00fear sem gaslj\u00f3s s\u00e9u ekki notu\u00f0 \u00e1 \u00cdslandi. \u00c9g \u00feykist reyndar vita a\u00f0 gaslj\u00f3s s\u00e9u minna notu\u00f0 v\u00ed\u00f0ast erlendis en fyrir 80 \u00e1rum, en \u00fea\u00f0 er aukaatri\u00f0i. \u00dea\u00f0 sem m\u00e1li skiptir er a\u00f0 vi\u00f0 notum \u00ed daglegu tali fj\u00f6lda or\u00f0a, or\u00f0asambanda og m\u00e1lsh\u00e1tta sem eru komin \u00far \u00f6\u00f0rum tungum\u00e1lum og eiga strangt teki\u00f0 ekki vi\u00f0 \u00edslenskar a\u00f0st\u00e6\u00f0ur. Gott d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 er <em>missa af lestinni <\/em>sem hefur veri\u00f0 nota\u00f0 \u00ed yfirf\u00e6r\u00f0ri merkingu \u00ed a.m.k. 80 \u00e1r \u00fe\u00f3tt h\u00e9r hafi aldrei veri\u00f0 lestir. Vi\u00f0 notum l\u00edka m\u00e1lt\u00e6ki\u00f0 <em>sjaldan fellur epli\u00f0 langt fr\u00e1 eikinni<\/em> \u00fe\u00f3tt h\u00e9r hafi ekki vaxi\u00f0 eplatr\u00e9 (<em>eik<\/em> var <a href=\"https:\/\/www.visindavefur.is\/svar.php?id=55109\">\u00e1\u00f0ur<\/a> nota\u00f0 um hvers kyns st\u00f3r tr\u00e9). \u00d3tal fleiri d\u00e6mi af svipu\u00f0u tagi m\u00e6tti nefna.<\/p>\n<p>Helstu r\u00f6kin sem hafa veri\u00f0 f\u00e6r\u00f0 fram gegn or\u00f0inu <em>gasl\u00fdsing<\/em> falla \u00fev\u00ed um sj\u00e1lf sig \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00feau eiga l\u00edka vi\u00f0 um fj\u00f6lm\u00f6rg or\u00f0 og or\u00f0asamb\u00f6nd sem l\u00f6ng hef\u00f0 er fyrir \u00ed m\u00e1linu og aldrei er amast vi\u00f0. Vi\u00f0 notum \u00fdmsar l\u00edkingar \u00e1n \u00feess a\u00f0 \u00feekkja uppruna \u00feeirra af \u00fev\u00ed a\u00f0 vi\u00f0 h\u00f6fum l\u00e6rt merkinguna, og eins notum vi\u00f0 fj\u00f6lda or\u00f0a og or\u00f0asambanda sem eru komin \u00far erlendum m\u00e1lum og sk\u00edrskota strangt teki\u00f0 ekki til \u00edslenskra a\u00f0st\u00e6\u00f0na. \u00c9g get samt alveg teki\u00f0 undir \u00fea\u00f0 a\u00f0 gaman hef\u00f0i veri\u00f0 a\u00f0 eiga eitthvert gagns\u00e6tt or\u00f0 yfir \u00fe\u00e1 merkingu sem h\u00e9r um r\u00e6\u00f0ir. En <em>gasl\u00fdsing<\/em> hefur veri\u00f0 nota\u00f0 \u00ed m\u00e1linu \u00ed a.m.k. fimm \u00e1r, notkun \u00feess hefur aukist verulega a\u00f0 undanf\u00f6rnu, og s\u00edfellt fleiri \u00feekkja \u00fea\u00f0 og merkingu \u00feess. \u00c9g s\u00e9 ekki hva\u00f0 v\u00e6ri unni\u00f0 me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 hrekja \u00fea\u00f0 \u00far m\u00e1linu og b\u00faa til eitthvert n\u00fdtt or\u00f0 sem \u00feyrfti \u00fe\u00e1 a\u00f0 kynna fr\u00e1 grunni.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd Facebook-h\u00f3pnum M\u00e1lspjalli var \u00ed vor spurst fyrir um merkingu or\u00f0sins gasl\u00fdsing sem s\u00e9st \u00e6 oftar, og af \u00fev\u00ed spannst langur \u00fer\u00e1\u00f0ur. N\u00fa hefur Gu\u00f0r\u00fan Kvaran svara\u00f0 spurningu um or\u00f0i\u00f0 \u00e1 V\u00edsindavefnum. \u00c9g hef ekkert vi\u00f0 \u00fea\u00f0 svar a\u00f0 athuga en langar samt til a\u00f0 b\u00e6ta a\u00f0eins vi\u00f0 nokkrum vangaveltum um or\u00f0i\u00f0 og notkun \u00feess. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-4357","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4357","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4357"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4357\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4358,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4357\/revisions\/4358"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4357"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4357"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4357"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}