{"id":4395,"date":"2022-08-03T09:46:41","date_gmt":"2022-08-03T09:46:41","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=4395"},"modified":"2022-08-03T09:46:41","modified_gmt":"2022-08-03T09:46:41","slug":"hattsettastur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2022\/08\/03\/hattsettastur\/","title":{"rendered":"h\u00e1ttsettastur"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd g\u00e6r var efsta stigi\u00f0 af <em>h\u00e1ttsettur <\/em>(e\u00f0a <em>h\u00e1tt settur<\/em>) h\u00e9r til umr\u00e6\u00f0u. Um \u00fea\u00f0 hefur i\u00f0ulega veri\u00f0 fjalla\u00f0 \u00ed m\u00e1lfars\u00fe\u00e1ttum, t.d. \u00ed <a href=\"https:\/\/l.facebook.com\/l.php?u=https%3A%2F%2Ftimarit.is%2Fpage%2F1823072%3Fiabr%3Don%26fbclid%3DIwAR0OfTT7zjETFH0t0NJ7_Tfw-ybPr_gbk5vQ1-ky3XWHz2E-B_iZCMEsy58%23page%2Fn30%2F&amp;h=AT3AOFgMXbxo-1zfdAqlQY-JSe9cRYfJ9LOoEF6wq-t913cp3amgQysz0xWWthn14l6v701t-pWduWfX-H_EnsVSIzDLHxRWH0e0wq62lu3C58NKr_BrvS1zk95WcVAeSQ&amp;__tn__=-UK-R&amp;c%5b0%5d=AT1sVwfsW_aq2QpTKODXyyBbnBYW9EfqiuvsTXmw-EldywVsrS3hionEZzLH8DPOwH1OsoLaxP9ZbiODZx-Td6bQ6ZuL-CtNLQ-TV5k3VmnbKpEbLBSfDwPjP-Z_DlQIEUw_0AhRfVjuU3FyiRg4AzjrElAV\">\u00fe\u00e6tti<\/a> G\u00edsla J\u00f3nssonar sem sag\u00f0i \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu<\/em> 1992: \u201eTil er \u00fea\u00f0 \u00e1stand a\u00f0 vera <strong>h\u00e1tt settur<\/strong>. \u00cd \u00fev\u00ed sambandi er <strong>settur<\/strong> l\u00fdsingarh\u00e1ttur \u00fe\u00e1t\u00ed\u00f0ar af s\u00f6gninni a\u00f0 <strong>setja<\/strong>. N\u00fa eru engin sk\u00f6rp skil \u00e1 milli l\u00fdsingarh\u00e1tta af s\u00f6gnum og eiginlegra l\u00fdsingaror\u00f0a. Or\u00f0asambandi\u00f0 <strong>h\u00e1tt settur<\/strong> tekur sl\u00edkri stigbreytingu, a\u00f0 mi\u00f0stig ver\u00f0ur <strong>h\u00e6rra settur<\/strong> og efsta stig h\u00e6st settur. En sagt var um r\u00fassneskan mann a\u00f0 hann v\u00e6ri \u201eh\u00e1ttsettastur\u201c \u00feeirra sem falli\u00f0 hef\u00f0u \u00ed Grosn\u00ed. Ekki var \u00fea\u00f0 gott.\u201c \u00c1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> m\u00e1 \u00fe\u00f3 finna um 50 d\u00e6mi um efsta stigi\u00f0 <em>h\u00e1ttsettastur<\/em>, \u00fea\u00f0 elsta fr\u00e1 1965, og yfir 200 d\u00e6mi um mi\u00f0stigi\u00f0 <em>h\u00e1ttsettari<\/em>, \u00fea\u00f0 elsta fr\u00e1 1910.<\/p>\n<p>M\u00e1li\u00f0 sn\u00fdst h\u00e9r um \u00fea\u00f0 hvernig eigi a\u00f0 l\u00edta \u00e1 sambandi\u00f0 sem um er r\u00e6tt \u2013 er \u00fea\u00f0 samsett or\u00f0 mynda\u00f0 af atviksor\u00f0i og l\u00fdsingaror\u00f0i, <em>h\u00e1ttsettur<\/em>, e\u00f0a er \u00fea\u00f0 samband tveggja sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0ra or\u00f0a, atviksor\u00f0s og l\u00fdsingaror\u00f0s, <em>h\u00e1tt settur<\/em>? Hvort tveggja fellur \u00e1g\u00e6tlega a\u00f0 reglum m\u00e1lsins. Vi\u00f0 h\u00f6fum samb\u00f6nd atviksor\u00f0s og l\u00fdsingaror\u00f0s sem \u00f3tv\u00edr\u00e6tt eru samsett or\u00f0, svo sem <em>velvilja\u00f0ur<\/em>, en l\u00edka d\u00e6mi \u00fear sem \u00f3tv\u00edr\u00e6tt er a\u00f0 um tv\u00f6 sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0 or\u00f0 er a\u00f0 r\u00e6\u00f0a, svo sem <em>vel haldinn<\/em>. Hvorum h\u00f3pnum tilheyrir <em>h\u00e1ttsettur<\/em> \/ <em>h\u00e1tt settur<\/em>? Vandinn er s\u00e1 a\u00f0 or\u00f0askil koma ekki endilega fram \u00ed frambur\u00f0i, \u00fe\u00f3tt oft megi draga \u00e1lyktanir af \u00e1herslunni \u2013 er \u00e1hersla \u00e1 b\u00e1\u00f0um li\u00f0um, eins og \u00ed <em>vel haldinn<\/em>, e\u00f0a eing\u00f6ngu \u00e1 fyrri li\u00f0, eins og \u00ed <em>velvilja\u00f0ur<\/em>?<\/p>\n<p>\u00c9g hef ekki rannsaka\u00f0 \u00feetta og get \u00fev\u00ed ekkert fullyrt um \u00fea\u00f0, en tilfinning m\u00edn er s\u00fa a\u00f0 \u00e1herslan s\u00e9 e\u00f0a geti veri\u00f0 misj\u00f6fn eftir setningarst\u00f6\u00f0u sambandsins. \u00dear sem sambandi\u00f0 stendur me\u00f0 nafnor\u00f0i \u00ed d\u00e6mum eins og <em>h\u00e1ttsettur emb\u00e6ttisma\u00f0ur<\/em> held \u00e9g a\u00f0 \u00e1herslan s\u00e9 yfirleitt bara ein sem bendir til eins or\u00f0s, en ef \u00fea\u00f0 stendur sem sagnfylling eins og \u00ed <em>hann er <\/em>(<em>mj\u00f6g<\/em>) <em>h\u00e1tt settur<\/em> eru frekar tv\u00e6r \u00e1herslur sem bendir til tveggja or\u00f0a. En \u00fea\u00f0 er lj\u00f3st a\u00f0 flestar e\u00f0a allar or\u00f0ab\u00e6kur l\u00edta \u00e1 <em>h\u00e1ttsettur<\/em> sem eitt or\u00f0. \u00deetta \u00e1 vi\u00f0 t.d. um <em>\u00cdslenska or\u00f0ab\u00f3k<\/em>, <em>\u00cdslenska samheitaor\u00f0ab\u00f3k<\/em>, <em>\u00cdslenska n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>, <em>Stafsetningaror\u00f0ab\u00f3kina<\/em> og <em>St\u00f3ru or\u00f0ab\u00f3kina um \u00edslenska m\u00e1lnotkun<\/em>. Sama gildir um <em>Beygingarl\u00fdsingu \u00edslensks n\u00fat\u00edmam\u00e1ls<\/em>, <em>\u00cdslenskt or\u00f0anet <\/em>o.fl.<\/p>\n<p>Einhverjum g\u00e6ti dotti\u00f0 \u00ed hug s\u00fa m\u00f3tb\u00e1ra gegn myndinni <em>h\u00e1ttsettastur <\/em>a\u00f0 m\u00e1li\u00f0 sn\u00faist ekki um hver s\u00e9 \u201e<em>settastur<\/em>\u201c heldur hver s\u00e9 <strong><em>h\u00e6st<\/em><\/strong><em> settur<\/em> og \u00feess vegna hlj\u00f3ti stigbreytingin a\u00f0 eiga a\u00f0 koma \u00e1 fyrri li\u00f0inn. En \u00fea\u00f0 er misskilningur. <a href=\"https:\/\/www.visir.is\/g\/20222282277d\/raudhaerdasti-islendingurinn-kryndur-a-irskum-dogum?fbclid=IwAR11l6aki2ZFyRxIzhq9Mj_6D2aBFegURTgwujcQzVbTHitlhLPFE5YYa_I\">Keppnin<\/a> um \u201erau\u00f0h\u00e6r\u00f0asta \u00cdslendinginn\u201c sn\u00fdst ekki um hver s\u00e9 <em>h\u00e6r\u00f0astur<\/em>, heldur hver s\u00e9 me\u00f0 <em>rau\u00f0asta <\/em>h\u00e1ri\u00f0. \u00dea\u00f0 er einfaldlega meginregla \u00ed \u00edslensku a\u00f0 stigbreyting l\u00fdsingaror\u00f0s komi fram \u00e1 s\u00ed\u00f0asta li\u00f0 or\u00f0sins, jafnvel \u00fe\u00f3tt h\u00fan eigi merkingarlega fremur vi\u00f0 fyrri li\u00f0inn. Ef liti\u00f0 er \u00e1 <em>h\u00e1ttsettur<\/em> sem samsett l\u00fdsingaror\u00f0, eins og or\u00f0ab\u00e6kur gera, hl\u00fdtur \u00fea\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 vera <em>h\u00e1ttsettari<\/em> \u00ed mi\u00f0stigi og <em>h\u00e1ttsettastur<\/em> \u00ed efsta stigi, enda er s\u00fa beyging <a href=\"https:\/\/l.facebook.com\/l.php?u=https%3A%2F%2Fbin.arnastofnun.is%2Fbeyging%2F176987%3Ffbclid%3DIwAR2QIr5AJTfhOa_D0IPHM7n2qCzGMKrXjQxEVef8VCBwnkjmHzvpefUE-zo&amp;h=AT0fQvVwfOmlIjcczjyHArBfaaXNsisr-iB7ijwkjUYTI3YSapTSEnLk6p8SMnymyk07Uo3hvuyCc_q7JGkdd9kwy4w26Oht9qoHpdlZxFLMuztaLgju1oY3l3bSakzIdw&amp;__tn__=-UK-R&amp;c%5b0%5d=AT1sVwfsW_aq2QpTKODXyyBbnBYW9EfqiuvsTXmw-EldywVsrS3hionEZzLH8DPOwH1OsoLaxP9ZbiODZx-Td6bQ6ZuL-CtNLQ-TV5k3VmnbKpEbLBSfDwPjP-Z_DlQIEUw_0AhRfVjuU3FyiRg4AzjrElAV\">gefin<\/a> \u00ed <em>Beygingarl\u00fdsingu \u00edslensks n\u00fat\u00edmam\u00e1ls<\/em>.<\/p>\n<p>\u00deetta \u00e1 s\u00e9r sk\u00fdra hli\u00f0st\u00e6\u00f0u \u00ed beygingu or\u00f0sins <em>velvilja\u00f0ur<\/em> sem <a href=\"https:\/\/l.facebook.com\/l.php?u=https%3A%2F%2Fbin.arnastofnun.is%2Fleit%2Fvelvilja%25C3%25B0ur%3Ffbclid%3DIwAR2-S4uqvmUoafy6pgJ31EqqJUKb5N8oOyhZVINFPvI2A6GcPE8j1fwQ_t8&amp;h=AT2JU3ehiFcsKjmEkKX0mMzYhoz45TkVdkw9ivt8dQGqF_gMYYP94y4RDDfMxKl8Wb7c-YCr7irAhAoscmo0znfCaXpuGzSkd4Wve4vPtbkhGS69Yk8f2ysLF_7CfG_87w&amp;__tn__=-UK-R&amp;c%5b0%5d=AT1sVwfsW_aq2QpTKODXyyBbnBYW9EfqiuvsTXmw-EldywVsrS3hionEZzLH8DPOwH1OsoLaxP9ZbiODZx-Td6bQ6ZuL-CtNLQ-TV5k3VmnbKpEbLBSfDwPjP-Z_DlQIEUw_0AhRfVjuU3FyiRg4AzjrElAV\">er<\/a> <em>velvilja\u00f0ri<\/em> \u00ed mi\u00f0stigi og <em>velvilja\u00f0astur<\/em> \u00ed efsta stigi \u2013 ekki *<em>beturvilja\u00f0ur<\/em> og *<em>bestvilja\u00f0ur<\/em>. Mi\u00f0stig af sambandinu <em>vel haldinn<\/em> er hins vegar <em>betur haldinn<\/em>, ekki *<em>vel haldnari<\/em>, og efsta stigi\u00f0 <em>best haldinn<\/em>, ekki *<em>vel haldnastur<\/em>. \u00c1st\u00e6\u00f0an fyrir \u00feessum mun er s\u00fa a\u00f0 <em>velvilja\u00f0ur<\/em> er runni\u00f0 saman \u00ed eina heild, eitt or\u00f0, \u00ed huga m\u00e1lnotenda, en <em>vel haldinn<\/em> ekki. Sambandi\u00f0 <em>h\u00e1tt settur<\/em> \/ <em>h\u00e1ttsettur<\/em> er \u00fearna einhvers sta\u00f0ar \u00e1 milli \u2013 runni\u00f0 saman \u00ed huga sumra m\u00e1lnotenda en ekki annarra, og e.t.v. misjafnt eftir setningarst\u00f6\u00f0u. \u00dea\u00f0 er mj\u00f6g e\u00f0lilegt og ekkert vi\u00f0 \u00fea\u00f0 a\u00f0 athuga. Efsta stig sambandsins <em>h\u00e1tt settur<\/em> er vitanlega <em>h\u00e6st settur<\/em>, en efsta stig l\u00fdsingaror\u00f0sins <em>h\u00e1ttsettur <\/em>er <em>h\u00e1ttsettastur<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd g\u00e6r var efsta stigi\u00f0 af h\u00e1ttsettur (e\u00f0a h\u00e1tt settur) h\u00e9r til umr\u00e6\u00f0u. Um \u00fea\u00f0 hefur i\u00f0ulega veri\u00f0 fjalla\u00f0 \u00ed m\u00e1lfars\u00fe\u00e1ttum, t.d. \u00ed \u00fe\u00e6tti G\u00edsla J\u00f3nssonar sem sag\u00f0i \u00ed Morgunbla\u00f0inu 1992: \u201eTil er \u00fea\u00f0 \u00e1stand a\u00f0 vera h\u00e1tt settur. \u00cd \u00fev\u00ed sambandi er settur l\u00fdsingarh\u00e1ttur \u00fe\u00e1t\u00ed\u00f0ar af s\u00f6gninni a\u00f0 setja. N\u00fa eru engin sk\u00f6rp skil [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-4395","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4395","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4395"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4395\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4396,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4395\/revisions\/4396"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4395"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4395"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4395"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}