{"id":4419,"date":"2022-08-19T08:00:34","date_gmt":"2022-08-19T08:00:34","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=4419"},"modified":"2025-10-13T11:35:59","modified_gmt":"2025-10-13T11:35:59","slug":"4419","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2022\/08\/19\/4419\/","title":{"rendered":"Daglegt m\u00e1l, 1984"},"content":{"rendered":"<p>Fyrir 38 \u00e1rum, sumari\u00f0 1984, anna\u00f0ist \u00e9g \u00fatvarps\u00fe\u00e1ttinn \u201eDaglegt m\u00e1l\" um tveggja m\u00e1na\u00f0a skei\u00f0 \u2013 fimm m\u00edn\u00fatna \u00fe\u00e6tti tvisvar \u00ed viku. \u00cd seinustu tveimur \u00fe\u00e1ttunum r\u00e6ddi \u00e9g um orsakir breytinga \u00e1 m\u00e1linu og vi\u00f0br\u00f6g\u00f0 vi\u00f0 \u00feeim. \u00deessir tveir \u00fe\u00e6ttir birtast h\u00e9r, \u00f3breyttir a\u00f0 \u00f6\u00f0ru leyti en \u00fev\u00ed a\u00f0 sleppt er framan af fyrri \u00fe\u00e6ttinum og kve\u00f0juor\u00f0um \u00ed \u00feeim seinni, og \u00e1 einum sta\u00f0 er viki\u00f0 vi\u00f0 or\u00f0i. M\u00e9r s\u00fdnist flest sem h\u00e9r er sagt vera \u00ed fullu gildi, og stefnum\u00f3tunin sem kalla\u00f0 er eftir \u00ed lokin hefur ekki enn fari\u00f0 fram.<\/p>\n<ul>\n<li><\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00dea\u00f0 er auglj\u00f3st a\u00f0 m\u00e1li\u00f0 flyst n\u00fa fr\u00e1 kynsl\u00f3\u00f0 til kynsl\u00f3\u00f0ar me\u00f0 allt \u00f6\u00f0rum h\u00e6tti en fyrir svo sem fimmt\u00edu \u00e1rum. \u00dear ber margt til. Fyrst er \u00fea\u00f0 a\u00f0 nefna a\u00f0 b\u00f6rn l\u00e6ra n\u00fa m\u00e1l sitt a\u00f0 talsver\u00f0u leyti af \u00f6\u00f0rum b\u00f6rnum, en \u00e1\u00f0ur l\u00e6r\u00f0u \u00feau m\u00e1li\u00f0 mest af fullor\u00f0nu f\u00f3lki; foreldrum s\u00ednum, og jafnvel \u00f6fum og \u00f6mmum. \u00dear munar strax einni kynsl\u00f3\u00f0, og er auglj\u00f3st hver \u00e1hrif \u00fea\u00f0 hl\u00fdtur a\u00f0 hafa \u00e1 hra\u00f0a m\u00e1lbreytinga. Anna\u00f0 atri\u00f0i er \u00fea\u00f0 a\u00f0 \u00e1\u00f0ur fyrr var reynsluheimur barnanna a\u00f0 miklu leyti s\u00e1 sami og fullor\u00f0na f\u00f3lksins. \u00deegar \u00fej\u00f3\u00f0in bj\u00f3 n\u00e6r \u00f6ll \u00ed sveitum voru b\u00f6rnin me\u00f0 fullor\u00f0nu f\u00f3lki vi\u00f0 allt sem \u00fea\u00f0 t\u00f3k s\u00e9r fyrir hendur. \u00deau l\u00e6r\u00f0u \u00fev\u00ed strax a\u00f0 tala um flesta \u00fe\u00e1 hluti sem fullor\u00f0na f\u00f3lki\u00f0 tala\u00f0i um. N\u00fa er \u00feetta allt \u00f6\u00f0ruv\u00edsi, eins og allir vita; b\u00f6rnin eru \u00ed sk\u00f3la, leiksk\u00f3la, e\u00f0a a\u00f0 leika s\u00e9r me\u00f0 f\u00e9l\u00f6gum s\u00ednum innan h\u00fass og utan; foreldrarnir eru \u00e1 vinnust\u00f6\u00f0um, skemmtunum o.s.frv.<\/p>\n<p>B\u00f6rnin \u00feurfa \u00fev\u00ed a\u00f0 tala um \u00fdmislegt sem foreldrarnir taka l\u00edtinn sem engan \u00fe\u00e1tt \u00ed, en \u00e1 hinn b\u00f3ginn f\u00e1st foreldrarnir vi\u00f0 sitthva\u00f0 sem b\u00f6rnin koma ekki n\u00e1l\u00e6gt og l\u00e6ra \u00fev\u00ed l\u00edti\u00f0 a\u00f0 tala um. \u00dea\u00f0 er v\u00e6ntanlega \u00f6llum lj\u00f3st hvernig \u00feetta hl\u00fdtur a\u00f0 \u00fdta undir \u00f6rari m\u00e1lbreytingar. \u00dear er au\u00f0vita\u00f0 einkum um a\u00f0 r\u00e6\u00f0a breytingar \u00e1 or\u00f0afor\u00f0a, en \u00fe\u00e6r draga au\u00f0vita\u00f0 dilk \u00e1 eftir s\u00e9r; ef menn vantar or\u00f0 yfir \u00fea\u00f0 sem \u00feeir \u00e6tla a\u00f0 tala um, kostar \u00fea\u00f0 oft vandr\u00e6\u00f0alegt hik, kau\u00f0alegar umor\u00f0anir, margor\u00f0ar \u00fatsk\u00fdringar o.s.frv. \u00cd \u00feri\u00f0ja lagi er \u00fea\u00f0 svo a\u00f0 m\u00e1li\u00f0 er a\u00f0 \u00fdmsu leyti ekki eins \u00fe\u00fd\u00f0ingarmiki\u00f0 og \u00fea\u00f0 var; myndin hefur komi\u00f0 \u00ed sta\u00f0 \u00feess a\u00f0 nokkru leyti. \u00cd sta\u00f0 \u00feess a\u00f0 lesa e\u00f0a hlusta \u00e1 s\u00f6gur sko\u00f0a b\u00f6rnin n\u00fa myndas\u00f6gur, horfa \u00e1 sj\u00f3nvarp e\u00f0a v\u00edde\u00f3. \u00deessum myndum fylgir oft erlent m\u00e1l; og \u00fe\u00f3tt \u00edslenskur texti s\u00e9 me\u00f0, er \u00fea\u00f0 oft vafasamur \u00e1vinningur, \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00fear er oft um a\u00f0 r\u00e6\u00f0a sl\u00e6mar \u00fe\u00fd\u00f0ingar. \u00deetta lei\u00f0ir til \u00feess a\u00f0 myndin ver\u00f0ur a\u00f0alatri\u00f0i, m\u00e1li\u00f0 \u00ed besta falli eins konar h\u00e6kja me\u00f0 henni.<\/p>\n<p>\u00cd fj\u00f3r\u00f0a og s\u00ed\u00f0asta lagi skal \u00e9g svo nefna erlend \u00e1hrif. \u00dea\u00f0 er auglj\u00f3st a\u00f0 \u00feau eru \u00fe\u00f3nokkur, en \u00e9g held \u00fe\u00f3 a\u00f0 oft s\u00e9 gert of miki\u00f0 \u00far \u00feeim. Vi\u00f0 megum ekki gleyma \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00feau m\u00e1l sem oftast er tala\u00f0 um \u00ed \u00feessu sambandi, danska og n\u00fa einkum enska, eru skyld \u00edslensku; \u00fe\u00f3tt sama \u00fer\u00f3un ver\u00f0i \u00ed \u00feeim, \u00fearf ekki endilega a\u00f0 vera um a\u00f0 r\u00e6\u00f0a \u00e1hrif eins \u00feeirra \u00e1 anna\u00f0, heldur getur veri\u00f0 um a\u00f0 r\u00e6\u00f0a sams konar a\u00f0st\u00e6\u00f0ur \u00ed \u00feeim \u00f6llum, sem kalli \u00e1 sams konar \u00fer\u00f3un.\u00dea\u00f0 er lj\u00f3st a\u00f0 ekkert \u00feeirra atri\u00f0a sem \u00e9g nefndi er h\u00e6gt a\u00f0 rekja til \u00feess a\u00f0 \u00fea\u00f0 f\u00f3lk sem n\u00fa er a\u00f0 alast upp s\u00e9 heimskara e\u00f0a latara e\u00f0a hir\u00f0ulausara um m\u00e1l sitt en fe\u00f0ur \u00feess og m\u00e6\u00f0ur, afar og \u00f6mmur; heldur stafa \u00feau \u00f6ll af breytingum sem hafa or\u00f0i\u00f0 \u00e1 \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9laginu. Vi\u00f0 getum haft mismunandi sko\u00f0anir \u00e1 \u00fev\u00ed hvort allar \u00feessar breytingar hafi or\u00f0i\u00f0 til g\u00f3\u00f0s e\u00f0a ekki, en sj\u00e1lfsagt m\u00e1 s\u00fdna fram \u00e1 a\u00f0 \u00fe\u00e6r hafi flestar e\u00f0a allar veri\u00f0 \u00f3hj\u00e1kv\u00e6milegar.<\/p>\n<p>\u00c9g held a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 \u00e1st\u00e6\u00f0ulaust a\u00f0 hugsa s\u00e9r a\u00f0 fyrri kynsl\u00f3\u00f0ir hafi veri\u00f0 svo miklu hir\u00f0usamari um m\u00e1l sitt en vi\u00f0; \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagsh\u00e6ttir voru \u00e1 hinn b\u00f3ginn \u00feannig a\u00f0 \u00feeir stu\u00f0lu\u00f0a a\u00f0 var\u00f0veislu m\u00e1lsins \u00e1n mikilla breytinga. Um \u00fdmis \u00feau atri\u00f0i sem \u00fear koma vi\u00f0 s\u00f6gu hefur Helgi Gu\u00f0mundsson skrifa\u00f0 fr\u00f3\u00f0lega grein, \u201eUm ytri a\u00f0st\u00e6\u00f0ur \u00edslenskrar m\u00e1l\u00fer\u00f3unar\u201c, sem birtist \u00ed b\u00f3kinni <em>Sj\u00f6t\u00edu ritger\u00f0ir helga\u00f0ar Jakobi Benediktssyni<\/em>, sem Stofnun \u00c1rna Magn\u00fassonar gaf \u00fat \u00e1ri\u00f0 1977. Ef vi\u00f0 \u00e1s\u00f6kum \u00cdslendinga n\u00fat\u00edmans fyrir hir\u00f0uleysi um m\u00e1lfar sitt, erum vi\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 beina spj\u00f3tum okkar \u00ed vitlausa \u00e1tt \u2013 vi\u00f0 eigum a\u00f0 sn\u00faast gegn \u00feeim \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagsbreytingum sem ver\u00f0a \u00feess valdandi a\u00f0 m\u00e1lfarslegt uppeldi breytist. \u00dea\u00f0 kann a\u00f0 vera h\u00e6gt a\u00f0 sn\u00faast gegn myndabl\u00f6\u00f0um, v\u00edde\u00f3i og \u00fdmiss konar erlendum \u00e1hrifum, \u00fe\u00f3tt \u00f6rugglega yr\u00f0i \u00fea\u00f0 \u00feungur r\u00f3\u00f0ur. En erfi\u00f0ara yr\u00f0i a\u00f0 sn\u00faa aftur til b\u00e6nda\u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagsins, og dettur v\u00e6ntanlega engum \u00ed hug \u00ed alv\u00f6ru. \u00c9g leyfi m\u00e9r \u00feess vegna a\u00f0 \u00e1lykta sem svo a\u00f0 \u00feessi lei\u00f0 s\u00e9 n\u00e1nast \u00f3f\u00e6r.<\/p>\n<p>En er \u00fe\u00e1 engin lei\u00f0 til a\u00f0 draga \u00far hra\u00f0a \u00feeirra breytinga, sem \u00f3hj\u00e1kv\u00e6milega ver\u00f0a \u00e1 m\u00e1linu? J\u00fa, au\u00f0vita\u00f0 er h\u00e6gt a\u00f0 st\u00f3rauka m\u00f3\u00f0urm\u00e1lskennsluna \u00ed sk\u00f3lunum. \u00dea\u00f0 \u00e6tti enginn a\u00f0 \u00feurfa a\u00f0 undrast a\u00f0 \u00edslenskukunn\u00e1ttu unglinga hraki, \u00feegar \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagsbreytingar draga st\u00f3rlega \u00far m\u00e1lfarslegu uppeldi \u00e1n \u00feess a\u00f0 aukin kennsla komi \u00e1 m\u00f3ti. \u00c1 undanf\u00f6rnum \u00e1ratugum hefur fj\u00f6lga\u00f0 a\u00f0 mun \u00feeim n\u00e1msgreinum sem kenndar eru \u00ed grunnsk\u00f3lum, og byrja\u00f0 er fyrr \u00e1 \u00f6\u00f0rum en \u00e1\u00f0ur var; og \u00feetta \u00fe\u00fd\u00f0ir au\u00f0vita\u00f0 a\u00f0 m\u00f3\u00f0urm\u00e1lskennslan f\u00e6r ekki aukinn t\u00edma, eins og h\u00fan hef\u00f0i \u00feurft til a\u00f0 vega upp \u00e1 m\u00f3ti \u00fev\u00ed sem tapast utan sk\u00f3lans. Ef menn vilja \u00ed raun og veru h\u00e6gja \u00e1 m\u00e1lbreytingum, halda m\u00e1linu u.\u00fe.b. \u00e1 \u00fev\u00ed stigi sem \u00fea\u00f0 er \u00e1 n\u00fa, \u00fe\u00fd\u00f0ir ekki anna\u00f0 en gera m\u00f3\u00f0urm\u00e1lskennslunni mun h\u00e6rra undir h\u00f6f\u00f0i en gert hefur veri\u00f0 \u00e1 undanf\u00f6rnum \u00e1rum, og verja til hennar st\u00f3rauknum t\u00edma.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er \u00fat \u00ed h\u00f6tt a\u00f0 \u00e6tlast til a\u00f0 nemendur me\u00f0taki fyrirmyndarm\u00e1li\u00f0 jafnau\u00f0veldlega n\u00fa, \u00feegar \u00feeir \u00feurfa a\u00f0 l\u00e6ra \u00fea\u00f0 meira og minna \u00ed sk\u00f3lum, og \u00e1 t\u00edmum kv\u00f6ldv\u00f6ku, r\u00edmnakve\u00f0skapar og h\u00faslestra. En \u00fea\u00f0 er eins og menn berji hausnum vi\u00f0 steininn, og \u00e1tti sig ekki \u00e1 \u00feeim breyttu a\u00f0st\u00e6\u00f0um sem eru fyrir hendi \u00ed \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9laginu.\u00a0 A\u00f0 \u00e6tlast til a\u00f0 nemendur n\u00fa \u00e1 t\u00edmum l\u00e6ri s\u00f6mu \u00edslensku og afar \u00feeirra og \u00f6mmur t\u00f6lu\u00f0u \u00e1n meiri kennslu er \u00f3raunh\u00e6f krafa og \u00f3sanngj\u00f6rn b\u00e6\u00f0i gagnvart kennurum og nemendum. Vi\u00f0 \u00feurfum a\u00f0 gera okkur \u00feetta lj\u00f3st, og gera s\u00ed\u00f0an upp vi\u00f0 okkur hvort vi\u00f0 erum rei\u00f0ub\u00fain til a\u00f0 veita \u00edslenskukennslunni \u00feennan aukna t\u00edma, e\u00f0a hvort vi\u00f0 \u00e6tlum a\u00f0 sl\u00e1 af kr\u00f6fum gullaldarm\u00e1lsins. \u00dearna ver\u00f0ur ekki b\u00e6\u00f0i sleppt og haldi\u00f0, og \u00fe\u00f6rf \u00e1 \u00e1kve\u00f0inni stefnum\u00f3tun \u00ed \u00feessum m\u00e1lum ver\u00f0ur s\u00edfellt br\u00fdnni.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Fyrir 38 \u00e1rum, sumari\u00f0 1984, anna\u00f0ist \u00e9g \u00fatvarps\u00fe\u00e1ttinn \u201eDaglegt m\u00e1l\" um tveggja m\u00e1na\u00f0a skei\u00f0 \u2013 fimm m\u00edn\u00fatna \u00fe\u00e6tti tvisvar \u00ed viku. \u00cd seinustu tveimur \u00fe\u00e1ttunum r\u00e6ddi \u00e9g um orsakir breytinga \u00e1 m\u00e1linu og vi\u00f0br\u00f6g\u00f0 vi\u00f0 \u00feeim. \u00deessir tveir \u00fe\u00e6ttir birtast h\u00e9r, \u00f3breyttir a\u00f0 \u00f6\u00f0ru leyti en \u00fev\u00ed a\u00f0 sleppt er framan af fyrri \u00fe\u00e6ttinum og [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-4419","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4419","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4419"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4419\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7675,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4419\/revisions\/7675"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4419"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4419"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4419"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}