{"id":4470,"date":"2022-09-08T08:00:59","date_gmt":"2022-09-08T08:00:59","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=4470"},"modified":"2023-01-10T18:56:44","modified_gmt":"2023-01-10T18:56:44","slug":"ad-axla-abyrgd-eda-ekki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2022\/09\/08\/ad-axla-abyrgd-eda-ekki\/","title":{"rendered":"A\u00f0 axla \u00e1byrg\u00f0 \u2013 e\u00f0a ekki"},"content":{"rendered":"<p>Ein algengasta klisja sem notu\u00f0 hefur veri\u00f0 \u00ed \u00edslenskri umr\u00e6\u00f0uhef\u00f0 undanfarna \u00e1ratugi er a\u00f0 <em>axla \u00e1byrg\u00f0<\/em><span data-offset-key=\"e7srl-0-2\">. Elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>er fr\u00e1 1957 og fram til 1970 eru a\u00f0eins t\u00edu d\u00e6mi um sambandi\u00f0. \u00deeim fer a\u00f0 fj\u00f6lga um mi\u00f0jan \u00e1ttunda \u00e1ratuginn og hefur s\u00ed\u00f0an fj\u00f6lga\u00f0 jafnt og \u00fe\u00e9tt \u2013 voru t.d. meira en \u00ferisvar sinnum fleiri \u00e1 \u00e1runum 2000-2009 (2542) en tuttugu \u00e1rum \u00e1\u00f0ur, 1980-1989 (783). H\u00e6pi\u00f0 er a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00fdni a\u00f0 \u00e1byrg\u00f0artilfinning \u00cdslendinga hafi aukist svo mj\u00f6g \u00ed seinni t\u00ed\u00f0 \u2013 auglj\u00f3slega er \u00feetta klisja sem hefur komist \u00ed t\u00edsku og er notu\u00f0 \u00ed t\u00edma og \u00f3t\u00edma. \u00deegar \u00e1ri\u00f0 1998 var \u00feetta or\u00f0i\u00f0 \u00e1berandi og \u00fe\u00e1 skrifa\u00f0i<\/span><span data-offset-key=\"e7srl-2-0\"> \u00c1sgeir Sverrisson \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu<\/em><\/span><span data-offset-key=\"e7srl-2-2\">:<\/span><\/p>\n<p><span data-text=\"true\">\u201eOr\u00f0asambandi\u00f0 \u201ea\u00f0 axla \u00e1byrg\u00f0\u201c hefur svo gj\u00f6rsamlega tr\u00f6llri\u00f0i\u00f0 fj\u00f6lmi\u00f0lum \u00ed landinu \u00e1 s\u00ed\u00f0ustu vikum a\u00f0 meira a\u00f0 segja sk\u00f3lab\u00f6rn eru tekin \u201ea\u00f0 axla \u00fe\u00e1 \u00e1byrg\u00f0\u201c a\u00f0 fylgja settum reglum um \u00fativistart\u00edma. Foreldrum er gert \u201ea\u00f0 axla \u00fe\u00e1 \u00e1byrg\u00f0\u201c a\u00f0 tryggja a\u00f0 afkv\u00e6mi \u00feeirra noti rei\u00f0hj\u00f3lahj\u00e1lma [\u2026]. Fr\u00e9ttamenn spyrja hvort tilteknum g\u00e6fum\u00f6nnum beri ekki \u201ea\u00f0 axla \u00e1byrg\u00f0\u201c, almenningur krefst \u00feess a\u00f0 r\u00e1\u00f0amenn \u201eaxli \u00e1byrg\u00f0\u201c og sj\u00e1lfir segja stj\u00f3rnvitringarnir og sk\u00f3sveinar \u00feeirra a\u00f0 r\u00e9ttum a\u00f0ilum beri \u201ea\u00f0 axla \u00e1byrg\u00f0\u201c. \u00d6llum ber \u201ea\u00f0 axla \u00e1byrg\u00f0\u201c nema vitanlega \u00feeim sem \u00fathellt hefur speki sinni \u00ed hvert eitt skipti\u00f0.\u201c<\/span><\/p>\n<p><span data-text=\"true\">En hva\u00f0 felst \u00ed \u00fev\u00ed a\u00f0 <em>axla \u00e1byrg\u00f0<\/em><\/span><span data-offset-key=\"q5lg-0-2\">? \u00c1ri\u00f0 2007 birti<\/span><span data-offset-key=\"q5lg-2-0\"> J\u00f3n G. Fri\u00f0j\u00f3nsson br\u00e9f fr\u00e1 Sigur\u00f0i Karlssyni \u00ed \u00fe\u00e6ttinum \u201e\u00cdslenskt m\u00e1l\u201c \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu<\/em><\/span><span data-offset-key=\"q5lg-2-2\">. \u00dear sag\u00f0i: \u201eA\u00f0 lokum langar mig a\u00f0 minnast \u00e1 or\u00f0asambandi\u00f0 <strong>axla \u00e1byrg\u00f0<\/strong><\/span><span data-offset-key=\"q5lg-2-4\">. \u00dea\u00f0 vir\u00f0ist ekki lengur nota\u00f0 nema \u00ed merkingunni \u2018a\u00f0 segja af s\u00e9r\u2019. [\u2026] Minn m\u00e1lskilningur segir m\u00e9r a\u00f0 \u00fea\u00f0 a\u00f0 axla \u00e1byrg\u00f0 hafi einkum tvenns konar merkingu. Annars vegar a\u00f0 ma\u00f0ur taki \u00e1 sig tiltekna \u00e1byrg\u00f0, t.d. formennsku \u00ed stj\u00f3rnm\u00e1laflokki, og hins vegar a\u00f0 ma\u00f0ur taki \u00e1byrg\u00f0 \u00e1 ger\u00f0um s\u00ednum hafi hann broti\u00f0 eitthva\u00f0 af s\u00e9r.\u201c J\u00f3n sag\u00f0i a\u00f0 or\u00f0asambandi\u00f0 virtist vera n\u00fdtt af n\u00e1linni, og \u00fev\u00ed gagnlegt a\u00f0 velta merkingunni fyrir s\u00e9r.<\/span><\/p>\n<p><span data-text=\"true\">Sk\u00fdringin \u00e1 <em>axla<\/em><\/span><span data-offset-key=\"7iv7v-0-2\"> \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em><\/span><span data-offset-key=\"7iv7v-0-4\"> er 'taka \u00e1 sig (\u00e1byrg\u00f0, verkefni)' og \u00fea\u00f0 stemmir vi\u00f0 minn skilning \u00e1 \u00feessu sambandi. F\u00f3lk sem <em>axlar \u00e1byrg\u00f0<\/em><\/span><span data-offset-key=\"7iv7v-0-6\"> tekur \u00e1 sig \u00e1byrg\u00f0 \u00e1 einhverju, or\u00f0um e\u00f0a ger\u00f0um, sem \u00fea\u00f0 hefur ekki endilega komi\u00f0 n\u00e1l\u00e6gt. R\u00e1\u00f0herra getur t.d. axla\u00f0 \u00e1byrg\u00f0 \u00e1 verkum einhvers undirmanns s\u00edns \u00fe\u00f3tt honum hafi veri\u00f0 alls \u00f3kunnugt um \u00feau og \u00feau jafnvel veri\u00f0 \u00ed bl\u00f3ra vi\u00f0 vilja hans. En a\u00f0 <em>axla \u00e1byrg\u00f0<\/em><\/span><span data-offset-key=\"7iv7v-0-8\"> felur l\u00edka \u00ed s\u00e9r aflei\u00f0ingar. R\u00e1\u00f0herrann \u00ed d\u00e6minu \u00e1 undan g\u00e6ti \u00feurft a\u00f0 segja af s\u00e9r (\u00fe\u00f3tt \u00fea\u00f0 gerist aldrei \u00e1 \u00cdslandi) e\u00f0a m\u00e1tt \u00feola hrakfarir \u00ed n\u00e6sta pr\u00f3fkj\u00f6ri e\u00f0a kosningum.<\/span><\/p>\n<p><span data-text=\"true\">\u00dea\u00f0 ber hins vegar vi\u00f0 a\u00f0 or\u00f0asambandi\u00f0 s\u00e9 nota\u00f0 \u00e1 annan h\u00e1tt \u2013 nota\u00f0 \u00ed s\u00f6mu merkingu og <em>bera \u00e1byrg\u00f0<\/em><\/span><span data-offset-key=\"5156g-0-2\">. En \u00e1 \u00feessu tvennu er \u2013 e\u00f0a var \u2013 grundvallarmunur. F\u00f3lk <em>ber \u00e1byrg\u00f0<\/em><\/span><span data-offset-key=\"5156g-0-4\"> \u00e1 tilteknum hlutum, samkv\u00e6mt l\u00f6gum, si\u00f0areglum e\u00f0a almennum venjum \u00ed mannlegum samskiptum, og undan \u00feeirri \u00e1byrg\u00f0 ver\u00f0ur ekki vikist, h\u00fan er ekki valkv\u00e6\u00f0 \u2013 en h\u00fan hefur ekki endilega neinar aflei\u00f0ingar. F\u00f3lk getur hins vegar hafna\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 <em>axla \u00e1byrg\u00f0<\/em><\/span><span data-offset-key=\"5156g-0-6\">, sem felur \u00fe\u00e1 \u00ed s\u00e9r a\u00f0 \u00fea\u00f0 neitar a\u00f0 taka aflei\u00f0ingum sinna eigin ger\u00f0a \u2013 e\u00f0a eftir atvikum fj\u00f6lskyldume\u00f0lima, undirmanna e\u00f0a annarra sem f\u00f3lk hefur me\u00f0 einhverjum h\u00e6tti \u00ed umsj\u00e1 sinni.<\/span><\/p>\n<p><span data-text=\"true\">\u00deetta h\u00f6fum vi\u00f0 stundum s\u00e9\u00f0 \u00ed p\u00f3lit\u00edskri umr\u00e6\u00f0u. Stj\u00f3rnm\u00e1laf\u00f3lk kemur \u00ed vi\u00f0t\u00f6l og segist me\u00f0 \u00e1b\u00fa\u00f0arfullum svip munu <em>axla \u00e1byrg\u00f0<\/em><\/span><span data-offset-key=\"a6pcd-0-2\"> \u00e1 umdeildum verkum s\u00ednum. Eins og \u00fea\u00f0 hafi eitthvert val. Vi\u00f0 kinkum kolli og hr\u00f3sum \u00fev\u00ed fyrir \u00e1byrga afst\u00f6\u00f0u. En svo gerist ekki neitt. \u00dearna er nefnilega bara veri\u00f0 a\u00f0 segja \u00fea\u00f0 sem auglj\u00f3st er og \u00f3umdeilt, a\u00f0 f\u00f3lki\u00f0 <em>ber \u00e1byrg\u00f0<\/em><\/span><span data-offset-key=\"a6pcd-0-4\"> \u00e1 \u00feessum verkum. En \u00fea\u00f0 hefur engar aflei\u00f0ingar fyrir \u00fea\u00f0. \u00d6\u00f0ru m\u00e1li gegnir hins vegar \u00feegar stj\u00f3rnm\u00e1laf\u00f3lki\u00f0 segir vi\u00f0 okkur a\u00f0 <em>vi\u00f0 ver\u00f0um \u00f6ll a\u00f0 axla \u00e1byrg\u00f0 \u00e1 \u00feessu<\/em><\/span><span data-offset-key=\"a6pcd-0-6\">. \u00de\u00e1 vitum vi\u00f0 hva\u00f0 til okkar fri\u00f0ar heyrir. \u00de\u00e1 hefur \u00e1byrg\u00f0in aflei\u00f0ingar \u2013 fyrir okkur, venjulegt f\u00f3lk.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ein algengasta klisja sem notu\u00f0 hefur veri\u00f0 \u00ed \u00edslenskri umr\u00e6\u00f0uhef\u00f0 undanfarna \u00e1ratugi er a\u00f0 axla \u00e1byrg\u00f0. Elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 \u00e1 t\u00edmarit.is er fr\u00e1 1957 og fram til 1970 eru a\u00f0eins t\u00edu d\u00e6mi um sambandi\u00f0. \u00deeim fer a\u00f0 fj\u00f6lga um mi\u00f0jan \u00e1ttunda \u00e1ratuginn og hefur s\u00ed\u00f0an fj\u00f6lga\u00f0 jafnt og \u00fe\u00e9tt \u2013 voru t.d. meira en [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-4470","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4470","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4470"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4470\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4813,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4470\/revisions\/4813"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4470"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4470"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4470"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}