{"id":4845,"date":"2023-01-31T21:49:44","date_gmt":"2023-01-31T21:49:44","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=4845"},"modified":"2023-12-01T13:17:23","modified_gmt":"2023-12-01T13:17:23","slug":"ad-rutta-rutta-til-ut","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/01\/31\/ad-rutta-rutta-til-ut\/","title":{"rendered":"A\u00f0 rutta\/r\u00fatta til\/\u00fat"},"content":{"rendered":"<p>N\u00fdlega var spurt h\u00e9r um uppruna sambandsins <em>r\u00fatta til<\/em> sem einnig er \u00feekkt \u00ed myndinni <em>rutta til<\/em>. \u00cd <em>\u00cdslenskri or\u00f0sifjab\u00f3k<\/em> <a href=\"https:\/\/ordsifjabok.arnastofnun.is\/faersla\/15634\">kemur fram<\/a> a\u00f0 s\u00f6gnin <em>rutta<\/em> \u00ed merkingunni 'ry\u00f0ja, hreinsa til' s\u00e9 t\u00f6kuor\u00f0, komin af d\u00f6nsku s\u00f6gninni <em>rydde<\/em> sem merkir 'ry\u00f0ja'. \u00cd <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k<\/em> er myndin <em>r\u00fatta <\/em>flettior\u00f0 en v\u00edsar \u00e1 <em>rutta <\/em>sem er merkt \u201e\u00f3forml.\u201c og fj\u00f6gur samb\u00f6nd me\u00f0 henni s\u00fdnd; <em>rutta af<\/em>, <em>rutta fr\u00e1<\/em>, <em>rutta til<\/em> og <em>rutta \u00fat<\/em>. Tv\u00f6 fyrrnefndu samb\u00f6ndin eru sk\u00fdr\u00f0 'lj\u00faka e-u (verki) \u00ed snatri' en <em>rutta til<\/em> er sk\u00fdrt 'taka (lauslega) til' og <em>rutta \u00fat<\/em> er sk\u00fdrt 'ry\u00f0ja e-u \u00fat, rusla \u00fat'. Myndin <em>rutta <\/em>er <a href=\"https:\/\/l.facebook.com\/l.php?u=https%3A%2F%2Fblondal.arnastofnun.is%2Ffaersla%2F246161%3Ffbclid%3DIwAR2FOCMfHTWMY8WBF_qRIEz2F4FR7WT74fmrxpFuRJubkl7A7iiK3MOE0qs&amp;h=AT0M7Lq3X1Thlo_nP1vQ3DujYD2LCohKsUa3_ibvQYINEAJ2WPt5XcmMDS4-aZ5LE2MfY8ypquWA-YQuFI2qpuAtE3eNdf9CmlRr4jmVCl7sC0pgYFwzz50ZraAgEiwZvQ&amp;__tn__=-UK-R&amp;c%5b0%5d=AT2Qpa0P5EuWrt3Cqdes-G9xKObxeIBfAu231qb2lyJRZ_pxHriCimS_ufk5ok0gHF7WKRwA20AhfGVD3Wj4t3H1o6FX4QBhr89U_iAnAP_vg1JirWtqolyeDhsyhSubn-J7DfJW-hirOQy6xSiYyxci741Bgby8\">flettior\u00f0<\/a> \u00ed <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k<\/em> fr\u00e1 1920-1924 og merkt \u201epop.\u201c Samb\u00f6ndin <em>rutta af<\/em>\/<em>fr\u00e1<\/em> eru sk\u00fdr\u00f0 \u00e1 sama h\u00e1tt og \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k<\/em>, og <em>rutta til<\/em> er sk\u00fdrt 'ordne i en Fart'.<\/p>\n<p>Engin \u00e1st\u00e6\u00f0a er til a\u00f0 efast um a\u00f0 sk\u00fdring <em>\u00cdslenskrar or\u00f0sifjab\u00f3kar<\/em> \u00e1 uppruna <em>rutta<\/em> s\u00e9 r\u00e9tt \u2013 merkingin er svipu\u00f0 og \u00ed <em>rydde<\/em> og hlj\u00f3\u00f0afar einnig. E\u00f0lilegt er a\u00f0 \u00ed sta\u00f0 dansks <em>y <\/em>komi \u00edslenskt <em>u <\/em>en hins vegar m\u00e1 velta fyrir s\u00e9r hvers vegna \u00edslenska s\u00f6gnin hafi fengi\u00f0 <em>-tt- <\/em>og \u00fear me\u00f0 a\u00f0bl\u00e1stur frekar en ver\u00f0a <em>rudda <\/em>sem myndi endurspegla danska rith\u00e1ttinn e\u00f0a <em>ru\u00f0a <\/em>sem myndi endurspegla danska frambur\u00f0inn. \u00d3lj\u00f3st er hvernig myndin <em>r\u00fatta<\/em> kom til en s\u00f6gnin <em>r\u00fatta <\/em>var <a href=\"https:\/\/l.facebook.com\/l.php?u=https%3A%2F%2Fmalid.is%2Fleit%2Fr%25C3%25BAtta%3Ffbclid%3DIwAR3aBz7cpCQefu89-bQhi9vxId0O79oj3UWHr3GKTGV3c_vy6ekERq3QSzk&amp;h=AT0M6InXPffMhgLTElPueRer6ehLo73UtQQ4FZIz1EYyZsATGW7V2kTR9rwLyHoM7THPys_qQXBh5H-Rz-JN5UeHIc6eFfEVsNUdJx5Rf_LUKXUpJdoJin5yLn53_Sz32A&amp;__tn__=-UK-R&amp;c%5b0%5d=AT2Qpa0P5EuWrt3Cqdes-G9xKObxeIBfAu231qb2lyJRZ_pxHriCimS_ufk5ok0gHF7WKRwA20AhfGVD3Wj4t3H1o6FX4QBhr89U_iAnAP_vg1JirWtqolyeDhsyhSubn-J7DfJW-hirOQy6xSiYyxci741Bgby8\">einnig til<\/a> \u00ed m\u00e1linu \u00ed merkingunni 'r\u00fassa, \u00fej\u00f3ra og slarka' \u2013 \u00far d\u00f6nsku <em>rutte <\/em>me\u00f0 s\u00f6mu merkingu. Hugsanlegt er a\u00f0 \u00feessum s\u00f6gnum hafi me\u00f0 einhverju m\u00f3ti slegi\u00f0 saman \u2013 frambur\u00f0armunur <em>u <\/em>og <em>\u00fa <\/em>er ekki alltaf mikill og <em>rutta<\/em> studdist ekki vi\u00f0 neina \u00e6ttingja \u00ed m\u00e1linu.<\/p>\n<p>Elsta d\u00e6mi sem \u00e9g hef fundi\u00f0 um <em>rutta<\/em> er \u00ed <em>L\u00f6gbergi<\/em> 1897: \u201e\u00dea\u00f0 syrgir \u00fea\u00f0 ef g\u00f6mlum bl\u00f6\u00f0um er rutta\u00f0 til og \u00feau tekin \u00far vegi.\u201c Annars kemur or\u00f0i\u00f0 ekki fyrir fyrr en \u00e1 fj\u00f3r\u00f0a \u00e1ratugnum og fram um aldam\u00f3t eru nokkur d\u00e6mi um \u00fea\u00f0, en n\u00e6r engin \u00e1 \u00feessari \u00f6ld. Elsta d\u00e6mi\u00f0 um <em>r\u00fatta<\/em> er \u00ed <em>\u00cdslandi<\/em> 1935: \u201e\u00d6llu er \u00fear \u201er\u00fatta\u00f0\u201c til fr\u00e1 \u00fev\u00ed sem \u00e1\u00f0ur var.\u201c D\u00e6mum um <em>r\u00fatta<\/em> fer fj\u00f6lgandi eftir 1970 \u00fe\u00f3tt aldrei ver\u00f0i \u00feau \u00fdkja m\u00f6rg, en um 50 d\u00e6mi eru \u00fe\u00f3 \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>sem hefur a\u00f0allega a\u00f0 geyma texta fr\u00e1 \u00feessari \u00f6ld. Um helmingur d\u00e6manna er af samf\u00e9lagsmi\u00f0lum \u00feannig a\u00f0 myndin <em>r\u00fatta <\/em>vir\u00f0ist vera lifandi \u00ed \u00f3formlegu m\u00e1li. Myndin <em>rutta <\/em>vir\u00f0ist hins vera vera a\u00f0 hverfa \u2013 \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru a\u00f0eins \u00ferj\u00fa d\u00e6mi um hana.<\/p>\n<p>S\u00f6gnin kemur oftast fyrir \u00ed sambandinu <em>rutta<\/em>\/<em>r\u00fatta til<\/em> sem merkir oft ekki beinl\u00ednis 'taka til' heldur fremur 'endurskipuleggja, f\u00e6ra til'. \u00deannig segir \u00ed <em>F\u00e1lkanum <\/em>1961: \u201e\u00de\u00e1 nota\u00f0i \u00e9g t\u00e6kif\u00e6ri\u00f0 og r\u00fatta\u00f0i d\u00e1l\u00edti\u00f0 til \u00ed geymslunni og henti \u00fat \u00f3n\u00fdtum pappak\u00f6ssum og \u00f6\u00f0ru drasli.\u201c Og \u00ed <em>Vikunni <\/em>1963 segir: \u201eNei, h\u00fan l\u00e6tur hendur standa fram \u00far ermum og byrjar a\u00f0 r\u00fatta \u00f6llu til, \u00feanga\u00f0 til allt h\u00fasi\u00f0 okkar er ein argasta ringulrei\u00f0.\u201c Oft kemur fram a\u00f0 veri\u00f0 er a\u00f0 f\u00e6ra til h\u00fasg\u00f6gn e\u00f0a anna\u00f0 \u00ed \u00feeim tilgangi a\u00f0 skapa r\u00fdmi. \u00deannig segir \u00ed <em>Degi<\/em> 1992: \u201eRutta\u00f0 var til og dansinn stiginn til morguns \u00ed ba\u00f0stofunni.\u201c \u00cd <em>Fr\u00e9ttabla\u00f0inu<\/em> 2004 segir: \u201eL\u00e6knish\u00fasi\u00f0 r\u00famar 17 manns \u00ed kojum og stundum r\u00fatta menn til \u00ed stofunum tveimur og \u00fe\u00e9tta ra\u00f0irnar.\u201c<\/p>\n<p>Sambandi\u00f0 <em>rutta<\/em>\/<em>r\u00fatta \u00fat<\/em> \u00ed merkingunni 'ry\u00f0ja \u00fat, hreinsa \u00fat' er einnig algengt. \u00cd <em>Degi <\/em>\u00e1ri\u00f0 2000 segir: \u201eTendra\u00f0u fri\u00f0arlj\u00f3s og taktu til \u00ed hjartanu um lei\u00f0 og \u00fe\u00fa ruttar ruslinu \u00fat \u00far b\u00edlsk\u00farnum.\u201c \u00cd <em>DV <\/em>2008 segir: \u201eVi\u00f0 r\u00fattu\u00f0um \u00f6llu \u00fat og bjuggum til \u00feetta flotta svi\u00f0.\u201c D\u00e6mi eru einnig um <em>rutta<\/em>\/<em>r\u00fatta<\/em> <em>me\u00f0<\/em> \u00ed merkingunni 'r\u00e1\u00f0skast me\u00f0'. \u00cd <em>Speglinum<\/em> 1946 segir: \u201eNokkurn \u00fe\u00e1tt mun \u00fea\u00f0 eiga \u00ed hressilegheitum stj\u00f3rnarinnar, a\u00f0 n\u00fa hefur h\u00fan fengi\u00f0 Keflav\u00edkurflugv\u00f6llinn til a\u00f0 rutta me\u00f0.\u201c \u00cd <em>V\u00edsi <\/em>1943 segir: \u201eh\u00fan ger\u00f0i \u00fea\u00f0 bara til \u00feess a\u00f0 [\u2026] monta af, hva\u00f0 h\u00fan v\u00e6ri efnu\u00f0 og hef\u00f0i r\u00e1\u00f0 \u00e1 a\u00f0 r\u00fatta me\u00f0 peningana.\u201c S\u00f6gnin kemur l\u00edka fyrir \u00e1n fylgior\u00f0s: \u201eVerzlunarskj\u00f6lum rutta\u00f0 su\u00f0ur \u00e1 Bessasta\u00f0akirkjuloft\u201c segir \u00ed <em>S\u00f6gu<\/em> 1982.<\/p>\n<p>\u00c9g hef hins vegar ekki rekist \u00e1 nein d\u00e6mi um samb\u00f6ndin <em>rutta af<\/em> og <em>rutta fr\u00e1<\/em> sem nefnd eru \u00ed or\u00f0ab\u00f3kum eins og \u00e1\u00f0ur segir og s\u00f6g\u00f0 merkja 'lj\u00faka \u00ed snatri'. Aftur \u00e1 m\u00f3ti er sambandi\u00f0 <em>rubba af<\/em> vel \u00feekkt \u00ed \u00feessari merkingu, og <em>rubba fr\u00e1<\/em> kemur einnig fyrir \u00fe\u00f3tt <em>rubba upp<\/em> s\u00e9 langalgengasta sambandi\u00f0 me\u00f0 \u00feessari s\u00f6gn. \u00dea\u00f0 er l\u00edka eina sambandi\u00f0 me\u00f0 s\u00f6gninni sem nefnt er \u00ed <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k<\/em>. Ef til vill hefur <em>rutta af <\/em>eitthva\u00f0 veri\u00f0 nota\u00f0 \u00e1\u00f0ur en breyst \u00ed <em>rubba af <\/em>vegna merkingarl\u00edkinda vi\u00f0 <em>rubba <\/em>\u00ed sambandinu <em>rubba upp<\/em>. Elsta d\u00e6mi\u00f0 um <em>rubba af <\/em>er fr\u00e1 1921, einmitt um \u00fe\u00e6r mundir sem <em>\u00cdslensk-d\u00f6nsk or\u00f0ab\u00f3k <\/em>var a\u00f0 koma \u00fat. <em>\u00cdslensk or\u00f0ab\u00f3k <\/em>hefur svo margt eftir \u00feeirri \u00edslensk-d\u00f6nsku a\u00f0 h\u00fan er ekki sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0 heimild.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>N\u00fdlega var spurt h\u00e9r um uppruna sambandsins r\u00fatta til sem einnig er \u00feekkt \u00ed myndinni rutta til. \u00cd \u00cdslenskri or\u00f0sifjab\u00f3k kemur fram a\u00f0 s\u00f6gnin rutta \u00ed merkingunni 'ry\u00f0ja, hreinsa til' s\u00e9 t\u00f6kuor\u00f0, komin af d\u00f6nsku s\u00f6gninni rydde sem merkir 'ry\u00f0ja'. \u00cd \u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k er myndin r\u00fatta flettior\u00f0 en v\u00edsar \u00e1 rutta sem er merkt \u201e\u00f3forml.\u201c [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-4845","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4845","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4845"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4845\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5797,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4845\/revisions\/5797"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4845"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4845"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4845"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}