{"id":4872,"date":"2023-02-15T08:00:51","date_gmt":"2023-02-15T08:00:51","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=4872"},"modified":"2023-02-14T21:51:16","modified_gmt":"2023-02-14T21:51:16","slug":"samstundis-rettstundis-og-svipstundis","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/02\/15\/samstundis-rettstundis-og-svipstundis\/","title":{"rendered":"Samstundis, r\u00e9ttstundis \u2013 og svipstundis"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd g\u00e6r rakst \u00e9g \u00e1 or\u00f0i\u00f0 <em>svipstundis<\/em> \u00ed <a href=\"https:\/\/www.mbl.is\/frettir\/innlent\/2023\/02\/14\/buid_ad_ryma_meirihluta_haeda\/\">fr\u00e9tt<\/a> \u00e1 <em>mbl.is<\/em> \u2013 \u201eR\u00fdma \u00feurfti sj\u00f6undu h\u00e6\u00f0 svipstundis \u00feegar mygla fannst \u00fear.\u201c \u00de\u00f3tt \u00e9g \u00feekkti ekki or\u00f0i\u00f0 var \u00fea\u00f0 au\u00f0skili\u00f0 \u00fat fr\u00e1 samhengi og einnig \u00fat fr\u00e1 or\u00f0inu <em>samstundis<\/em> og sambandinu <em>\u00e1 svipstundu<\/em>, en vegna \u00feess a\u00f0 \u00fea\u00f0 er ekki a\u00f0 finna \u00ed neinum or\u00f0ab\u00f3kum l\u00e9t \u00e9g m\u00e9r detta \u00ed hug a\u00f0 \u00feessu tvennu hef\u00f0i slegi\u00f0 saman \u00ed huga bla\u00f0amanns. Vi\u00f0 n\u00e1nari athugun kom \u00fe\u00f3 \u00ed lj\u00f3s a\u00f0 svo er ekki \u2013 a.m.k. hefur \u00fe\u00e1 sams konar samsl\u00e1ttur \u00e1tt s\u00e9r sta\u00f0 hj\u00e1 fleirum. \u00c1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> er a\u00f0 finna 37 d\u00e6mi um or\u00f0i\u00f0, \u00fea\u00f0 elsta \u00ed <em>Sk\u00edrni<\/em> 1864: \u201ehvorugum \u00feeirra kl\u00e6ja svo l\u00f3farnir, a\u00f0 \u00feeir svipstundis \u00fer\u00edfi til vopnanna.\u201c N\u00e6sta d\u00e6mi kemur ekki fyrr en 1919, og svo eru \u00f6rf\u00e1 (2-8) d\u00e6mi fr\u00e1 hverjum \u00e1ratug. \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em> eru n\u00edu d\u00e6mi.<\/p>\n<p>\u00de\u00f3tt atviksor\u00f0i\u00f0 <em>svipstundis <\/em>s\u00e9 s\u00e1rasjaldg\u00e6ft og komi ekki til fyrr en \u00e1 19. \u00f6ld gegnir \u00f6\u00f0ru m\u00e1li um nafnor\u00f0i\u00f0 <em>svipstund <\/em>sem kemur fyrir \u00feegar \u00ed fornu m\u00e1li \u2013 \u201een \u00fea\u00f0 var svipstund ein, \u00e1\u00f0ur stofan brann, svo a\u00f0 h\u00fan f\u00e9ll ofan\u201c segir t.d. \u00ed <em>Egils s\u00f6gu<\/em>. B\u00e6\u00f0i a\u00f0 fornu og n\u00fdju kemur or\u00f0i\u00f0 \u00fe\u00f3 a\u00f0allega fyrir \u00ed atvikslega sambandinu <em>\u00e1 <\/em>(<em>einni<\/em>)<em> svipstund<\/em>(<em>u<\/em>) sem hefur lengi veri\u00f0 mj\u00f6g algengt. Or\u00f0i\u00f0 <em>svipstund <\/em>merkir 'stutt stund, \u00f6rskotsstund, andartak, augnablik' segir <em>\u00cdslensk or\u00f0ab\u00f3k<\/em> og sambandi\u00f0 <em>\u00e1 svipstundu<\/em> er sk\u00fdrt 'mj\u00f6g flj\u00f3tt' \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>. Sama merking er \u00ed <em>svipstundis<\/em> sem er r\u00e9tt mynda\u00f0 og e\u00f0lilegt or\u00f0, en fj\u00f6ldi \u00edslenskra atviksor\u00f0a er mynda\u00f0ur me\u00f0 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/5403184?iabr=on#page\/n8\/mode\/1up\">vi\u00f0skeytinu<\/a> <em>-is<\/em> sem \u00e1 r\u00e6tur \u00ed eignarfalli svonefndra <em>ija<\/em>-stofna.<\/p>\n<p>Anna\u00f0 sjaldg\u00e6ft atviksor\u00f0 mynda\u00f0 me\u00f0 vi\u00f0skeytinu <em>-is<\/em> af nafnor\u00f0inu <em>stund<\/em> er <em>r\u00e9ttstundis<\/em> sem er sk\u00fdrt '\u00e1 r\u00e9ttum t\u00edma, stundv\u00edslega' \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k<\/em>. \u00deetta or\u00f0 kemur ekki fyrir \u00ed fornu m\u00e1li og vir\u00f0ist ekki vera gamalt \u2013 elsta d\u00e6mi \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> er \u00far <em>\u00cdsafold<\/em> 1908: \u201eN\u00e6sta sinn er \u00feau skyldu hittast, kom Nanna r\u00e9ttstundis, en Baldur of seint, \u00fev\u00ed hann var \u00far-laus.\u201c Or\u00f0i\u00f0 komst l\u00edka inn \u00ed <em>\u00cdslensk-danska or\u00f0ab\u00f3k <\/em>fr\u00e1 1920-1924. Um \u00fea\u00f0 eru r\u00fam 800 d\u00e6mi \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> og \u00fea\u00f0 var mj\u00f6g algengt \u00e1 bilinu 1930-1960, en hefur s\u00ed\u00f0an veri\u00f0 \u00e1 hra\u00f0ri ni\u00f0urlei\u00f0 og fr\u00e1 \u00e1ratugnum 2010-2019 er a\u00f0eins eitt d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em>. \u00dea\u00f0 vir\u00f0ist \u00fev\u00ed af einhverjum \u00f3sk\u00fdr\u00f0um \u00e1st\u00e6\u00f0um hafa horfi\u00f0 \u00far m\u00e1linu og er ekki a\u00f0 finna \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>.<\/p>\n<p>En \u00fe\u00f3tt <em>svipstundis <\/em>eigi hli\u00f0st\u00e6\u00f0u \u00ed nafnor\u00f0inu <em>svipstund <\/em>eru engin d\u00e6mi um nafnor\u00f0i\u00f0 *<em>r\u00e9ttstund<\/em> \u2013 og ekki heldur um *<em>samstund<\/em>, en \u00feri\u00f0ja or\u00f0i\u00f0 sem hefur seinni hlutann <em>-stundis<\/em> er <em>samstundis<\/em>. \u00dea\u00f0 kemur l\u00edka fyrir \u00ed fornu m\u00e1li en \u00f3l\u00edkt hinum tveimur er \u00fea\u00f0 mj\u00f6g algengt \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li og hefur lengi veri\u00f0. Gu\u00f0r\u00fan Kvaran hefur <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/5403195?iabr=on#page\/n19\/mode\/1up\">bent \u00e1<\/a> a\u00f0 b\u00faast hef\u00f0i m\u00e1tt vi\u00f0 <em>i-<\/em>hlj\u00f3\u00f0varpi \u00ed or\u00f0inu (og \u00fe\u00e1 l\u00edka <em>r\u00e9ttstundis<\/em> og <em>svipstundis<\/em>) eins og ver\u00f0ur \u00ed \u00f6\u00f0rum <em>-is<\/em>-atviksor\u00f0um ef skilyr\u00f0i eru fyrir hendi. \u00de\u00e1 hef\u00f0i or\u00f0i\u00f0 veri\u00f0 <em>samst<strong>y<\/strong>ndis<\/em> og s\u00fa mynd kemur fyrir \u00ed br\u00e9fi fr\u00e1 1499 \u201esem s\u00fdnir ef til vill a\u00f0 <em>samstundis<\/em> hefur \u00fe\u00f3tt framandleg or\u00f0mynd\u201c segir Gu\u00f0r\u00fan. En b\u00e6\u00f0i <em>svipstundis<\/em> og <em>r\u00e9ttstundis<\/em> eru lipur or\u00f0 sem eru vann\u00fdtt og m\u00e6tti nota meira.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd g\u00e6r rakst \u00e9g \u00e1 or\u00f0i\u00f0 svipstundis \u00ed fr\u00e9tt \u00e1 mbl.is \u2013 \u201eR\u00fdma \u00feurfti sj\u00f6undu h\u00e6\u00f0 svipstundis \u00feegar mygla fannst \u00fear.\u201c \u00de\u00f3tt \u00e9g \u00feekkti ekki or\u00f0i\u00f0 var \u00fea\u00f0 au\u00f0skili\u00f0 \u00fat fr\u00e1 samhengi og einnig \u00fat fr\u00e1 or\u00f0inu samstundis og sambandinu \u00e1 svipstundu, en vegna \u00feess a\u00f0 \u00fea\u00f0 er ekki a\u00f0 finna \u00ed neinum or\u00f0ab\u00f3kum l\u00e9t [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-4872","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4872","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4872"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4872\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4875,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4872\/revisions\/4875"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4872"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4872"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4872"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}