{"id":5022,"date":"2023-04-01T14:18:11","date_gmt":"2023-04-01T14:18:11","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=5022"},"modified":"2023-04-01T17:01:59","modified_gmt":"2023-04-01T17:01:59","slug":"asaettanlegt-og-oasaettanlegt","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/04\/01\/asaettanlegt-og-oasaettanlegt\/","title":{"rendered":"\u00c1s\u00e6ttanlegt og \u00f3\u00e1s\u00e6ttanlegt"},"content":{"rendered":"<p>F\u00e1um or\u00f0um hefur veri\u00f0 hallm\u00e6lt jafnoft og jafnmiki\u00f0 \u00ed m\u00e1lfars\u00fe\u00e1ttum undanfarna \u00e1ratugi og l\u00fdsingaror\u00f0unum <em>\u00e1s\u00e6ttanlegt<\/em> og <em>\u00f3\u00e1s\u00e6ttanlegt<\/em>. <em>M\u00e1lfarsbankinn<\/em> <a href=\"http:\/\/malfar.arnastofnun.is\/grein\/70572?fbclid=IwAR1y65AaZZlTZNUWr371mVycjgJO2VEc2jO7lZvbjGAG5YIK6nZzAPagR_k\">segir<\/a>: \u201eBetra er a\u00f0 segja a\u00f0 eitthva\u00f0 s\u00e9 <strong>vi\u00f0unandi<\/strong> e\u00f0a h\u00e6gt s\u00e9 a\u00f0 <strong>fallast \u00e1<\/strong> \u00fea\u00f0 en a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 \u201e\u00e1s\u00e6ttanlegt\u201c og or\u00f0in hafa veri\u00f0 k\u00f6llu\u00f0 \u201elei\u00f0indaor\u00f0\u201c, \u201eor\u00f0aleppar\u201c og \u201eor\u00f0skr\u00edpi\u201c, og s\u00f6g\u00f0 \u201ehvimlei\u00f0 t\u00edskuor\u00f0\u201c sem s\u00e9u a\u00f0 \u00fatr\u00fdma \u00e1g\u00e6tum or\u00f0um eins og (<em>\u00f3<\/em>)<em>vi\u00f0unandi <\/em>og <em>\u00feolanlegt<\/em>. \u00c1rni B\u00f6\u00f0varsson ama\u00f0ist vi\u00f0 or\u00f0unum \u00ed b\u00f3kinni <em>\u00cdslenskt m\u00e1lfar<\/em>, s\u00f6mulei\u00f0is Ari P\u00e1ll Kristinsson \u00ed b\u00f3kinni <em>Handb\u00f3k um m\u00e1lfar \u00ed talmi\u00f0lum<\/em>, og G\u00edsli J\u00f3nsson hn\u00fdtti \u00ed \u00feau \u00ed \u00e1 annan tug skipta \u00ed \u00fe\u00e1ttum s\u00ednum s\u00ednum \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu<\/em> fr\u00e1 1991-2001. \u00de\u00e1 er \u00f3talinn s\u00e6gur athugasemda \u00e1 samf\u00e9lagsmi\u00f0lum.<\/p>\n<p>M\u00e9r s\u00fdnist a\u00f0 fyrst hafi veri\u00f0 amast vi\u00f0 \u00feessum or\u00f0um \u00ed \u00fe\u00e6tti Garra \u00ed <em>T\u00edmanum <\/em>1988 \u00fear sem <a href=\"https:\/\/l.facebook.com\/l.php?u=https%3A%2F%2Ftimarit.is%2Fpage%2F4044611%3Fiabr%3Don%26fbclid%3DIwAR3-04dPVQOkSKmJHm-267e2XfEyU4a9dTMXMV5gg_6JjemgTH82ZjGPFuI%23page%2Fn7%2Fmode%2F1up&amp;h=AT0gEk4rNV85mme_6fxbqRuv1TL3wx-TxQrwYSq27vaHdZ1LSpBYo5W30J23wSgEDdGS4xT9VCPGj2z5cqmn_dM8e3RvgtqT-YkBebvm7fQZ9iLCBUenhUULRnbayfXYuA&amp;__tn__=-UK-R&amp;c%5b0%5d=AT39JuP20rOoo02hjVItCD-SqliOxA0Lthcgzflt8GJQNDM-Uuf4yQcgvayIlUzR1am75wp9x7hIEy2rkLJNJ5MrDdQjQQvtcROOJjDKCXyVhb6L9MdOSnvkhjn5fPots0dYKWWGx9q4UL4kftuT92jRThavAvKy\">sag\u00f0i<\/a>: \u201eEn \u00fea\u00f0 var or\u00f0i\u00f0 \u201e\u00f3\u00e1s\u00e6ttanlegur\u201c sem Garri hnaut um. L\u00edklega er \u00fe\u00f3 ekki beinl\u00ednis h\u00e6gt a\u00f0 segja a\u00f0 \u00feetta s\u00e9 m\u00e1lvilla [\u2026], en \u00f3skaplega er \u00feetta \u00fe\u00f3 amb\u00f6gulega a\u00f0 or\u00f0i komist.\u201c V\u00edkverji <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1721354?iabr=on&amp;fbclid=IwAR2kHApuAw_JXHpKGC8ScURgwQsQolVT53It-RzIrnorjxvchH6_xKQdtr4#page\/n43\/mode\/1up\/\">segir<\/a> \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1990: \u201e\u00c1 s\u00ed\u00f0ustu misserum hafa \u00feessir menn komi\u00f0 s\u00e9r upp n\u00fdju or\u00f0i. N\u00fa er allt \u00fdmist \u00e1s\u00e6ttanlegt e\u00f0a ekki \u00e1s\u00e6ttanlegt!\u201c \u00cd <em>\u00dej\u00f3\u00f0viljanum <\/em>sama \u00e1r segir \u00c1rni Bergmann: \u201eVi\u00f0 freistumst til a\u00f0 telja suma misskiptingu gu\u00f0s gjafa \u201e\u00e1s\u00e6ttanlega\u201c eins og \u00fea\u00f0 heitir\u201c, og \u00cd <em>DV <\/em>1991 segir: \u201eFalskur fi\u00f0luleikur er, svo nota\u00f0 s\u00e9 tungutak landsfe\u00f0ranna, ekki \u00e1s\u00e6ttanlegur n\u00fa til dags.\u201c Or\u00f0alagi\u00f0 \u00ed tveimur seinustu d\u00e6munum s\u00fdnir a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 er \u00fearna n\u00fdtilkomi\u00f0.<\/p>\n<p>Elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um <em>\u00e1s\u00e6ttanlegt <\/em>er \u00ed <em>V\u00edsi <\/em>1976: \u201eBann vi\u00f0 notkun afkastamikils vei\u00f0arf\u00e6ris eins og flotv\u00f6rpu er einnig andst\u00e6tt \u00f6llum vilja til framfara en hl\u00fdtur \u00fe\u00f3 a\u00f0 vera \u00e1s\u00e6ttanlegra\u201c. Fr\u00e1 1977 og 1978 eru nokkur d\u00e6mi, \u00f6ll \u00far <em>Verkal\u00fd\u00f0sbla\u00f0inu<\/em>, en um 1980 kemst or\u00f0i\u00f0 \u00ed t\u00f6luver\u00f0a notkun og ver\u00f0ur mj\u00f6g algengt eftir 1990. Andheiti\u00f0 <em>\u00f3\u00e1s\u00e6ttanlegt<\/em> fylgir sama mynstri en kemur a\u00f0eins \u00e1 eftir \u2013 elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 er \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1979: \u201eFj\u00f6lgun fulltr\u00faa r\u00edkisstj\u00f3rnar \u00ed sj\u00f3\u00f0sstj\u00f3rninni er \u00f3\u00e1s\u00e6ttanleg fyrir sj\u00e1var\u00fatveginn.\u201c \u00d6rf\u00e1 d\u00e6mi eru um or\u00f0i\u00f0 fram um 1990 en eftir \u00fea\u00f0 fj\u00f6lgar d\u00e6munum \u00f6rt, einkum eftir mi\u00f0jan t\u00edunda \u00e1ratuginn. \u00deetta r\u00edmar vel vi\u00f0 a\u00f0 fari\u00f0 er a\u00f0 gera athugasemdir vi\u00f0 or\u00f0in undir 1990 eins og \u00e1\u00f0ur segir.<\/p>\n<p>G\u00edsli J\u00f3nsson <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1770820?iabr=on&amp;fbclid=IwAR1jKVZJ_Cz28SFV6mUfa7wah_EoWrwKbjZZVvswJTAf-kcx2fGxmTI3Qhs#page\/n9\/mode\/1up\/\">taldi<\/a> a\u00f0 <em>\u00e1s\u00e6ttanlegt<\/em> v\u00e6ri \u201el\u00edklega \u00fe\u00fd\u00f0ing \u00e1 ensku acceptable\u201c. En \u00fe\u00f3tt <em>\u00e1s\u00e6ttanlegt <\/em>samsvari <em>acceptable<\/em> nokkurn veginn a\u00f0 merkingu til er \u00fea\u00f0 ekki n\u00e6g \u00e1st\u00e6\u00f0a til a\u00f0 kalla \u00fea\u00f0 \u201e\u00fe\u00fd\u00f0ingu\u201c og \u00e9g s\u00e9 engin r\u00f6k fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 halda sl\u00edku fram \u2013 \u00fea\u00f0 endurspeglar ekki enska or\u00f0i\u00f0 a\u00f0 formi. Enda k\u00e6mi \u00fe\u00e1 fleira til greina en <em>acceptable <\/em>\u2013 \u00ed <em>\u00dej\u00f3\u00f0viljanum <\/em>1990 segir t.d.: \u201eNi\u00f0ursta\u00f0an er s\u00fa a\u00f0 \u00e1h\u00e6ttan vegna \u00c1bur\u00f0arverksmi\u00f0junnar er \u00e1s\u00e6ttanleg (\u201etolerable risk\u201c) fyrir \u00edb\u00fa\u00f0arbygg\u00f0ina eins og h\u00fan er \u00ed dag.\u201c Or\u00f0in <em>\u00e1s\u00e6ttanlegt<\/em> og <em>\u00f3\u00e1s\u00e6ttanlegt<\/em> eru r\u00e9tt myndu\u00f0 \u00edslensk or\u00f0, hli\u00f0st\u00e6\u00f0 vi\u00f0 t.d. <em>\u00e1rei\u00f0anlegt<\/em> og <em>\u00f3\u00e1rei\u00f0anlegt <\/em>e\u00f0a <em>vi\u00f0r\u00e1\u00f0anlegt<\/em> og <em>\u00f3vi\u00f0r\u00e1\u00f0anlegt<\/em> sem allt eru gamalgr\u00f3in or\u00f0 sem engum kemur til hugar a\u00f0 amast vi\u00f0.<\/p>\n<p>\u00cd \u00fe\u00e6ttinum \u00cdslenskt m\u00e1l \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2002 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/3447317?iabr=on&amp;fbclid=IwAR0YqzL4E0OfbJG9OljUUP7bf1QDT9F4zhIGDroz6KybSUvRyix8Y605r2A#page\/n39\/mode\/1up\">sag\u00f0ist<\/a> Karl Emil Gunnarsson ekki heldur amast vi\u00f0 or\u00f0unum \u201e\u00e1 fagurfr\u00e6\u00f0ilegum forsendum\u201c heldur \u00fe\u00e6tti s\u00e9r sl\u00e6mt \u201ehversu hersk\u00e1 or\u00f0in \u00e1s\u00e6ttanlegur og \u00f3\u00e1s\u00e6ttanlegur eru og hafa n\u00e1nast lagt undir sig merkingarsvi\u00f0 \u00fear sem m\u00f6rg eldri or\u00f0, sum \u00fej\u00e1lli og \u00f6ll fallegri [...], hafa lengi deilt \u00ed s\u00e1tt og samlyndi. \u00dear hefur <strong>vi\u00f0unandi<\/strong> or\u00f0i\u00f0 einna har\u00f0ast \u00fati og andheiti \u00feess, <strong>\u00f3vi\u00f0unandi<\/strong>.\u201c Og Nj\u00f6r\u00f0ur P. Njar\u00f0v\u00edk sag\u00f0i \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1994: \u201eN\u00fa tala menn s\u00edfellt um \u201e\u00e1s\u00e6ttanlega ni\u00f0urst\u00f6\u00f0u\u201c e\u00f0a jafnvel um \u201e\u00e1s\u00e6ttanlega lendingu\u201c \u00feegar deilu er loki\u00f0 e\u00f0a m\u00e1lalyktir hafa fengist. \u00dea\u00f0 er langt s\u00ed\u00f0an \u00e9g hef heyrt e\u00f0a s\u00e9\u00f0 or\u00f0i\u00f0 <em>vi\u00f0unandi <\/em>\u00ed \u00fev\u00edl\u00edku samhengi (og hefur \u00fea\u00f0 \u00fe\u00f3 talist algengt or\u00f0).\u201c<\/p>\n<p>En \u00feetta er misskilningur e\u00f0a skynvilla \u2013 \u00fev\u00ed fer fjarri a\u00f0 <em>\u00e1s\u00e6ttanlegt <\/em>og <em>\u00f3\u00e1s\u00e6ttanlegt<\/em> hafi \u00fatr\u00fdmt <em>vi\u00f0unandi <\/em>og <em>\u00f3vi\u00f0unandi<\/em>. \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>sem hefur einkum a\u00f0 geyma texta fr\u00e1 s\u00ed\u00f0ustu 20 \u00e1rum eru 25.441 d\u00e6mi um <em>\u00e1s\u00e6ttanlegt <\/em>og 18.435 um <em>\u00f3\u00e1s\u00e6ttanlegt<\/em> en 32.899 d\u00e6mi um <em>vi\u00f0unandi<\/em> og 20.022 um <em>\u00f3vi\u00f0unandi<\/em>. S\u00ed\u00f0arnefndu or\u00f0in hafa \u00fev\u00ed enn vinninginn, \u00fe\u00f3tt vissulega megi sj\u00e1 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>a\u00f0 \u00feau fyrrnefndu hafa s\u00f3tt \u00e1. En <em>\u00e1s\u00e6ttanlegt <\/em>og <em>\u00f3\u00e1s\u00e6ttanlegt<\/em> eru r\u00e9tt myndu\u00f0 or\u00f0 sem eiga s\u00e9r sk\u00fdrar hli\u00f0st\u00e6\u00f0ur \u00ed m\u00e1linu, eru ekki \u00fe\u00fd\u00f0ing e\u00f0a eftir\u00f6pun enskra or\u00f0a, og eru ekki a\u00f0 \u00fatr\u00fdma samheitum s\u00ednum. \u00deau eru vi\u00f0b\u00f3t vi\u00f0 or\u00f0afor\u00f0ann og au\u00f0ga \u00feannig m\u00e1li\u00f0. \u00der\u00e1tt fyrir \u00fea\u00f0 getur f\u00f3lki vitanlega fundist \u00feau lj\u00f3t, og um \u00fea\u00f0 \u00fe\u00fd\u00f0ir ekki a\u00f0 deila.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>F\u00e1um or\u00f0um hefur veri\u00f0 hallm\u00e6lt jafnoft og jafnmiki\u00f0 \u00ed m\u00e1lfars\u00fe\u00e1ttum undanfarna \u00e1ratugi og l\u00fdsingaror\u00f0unum \u00e1s\u00e6ttanlegt og \u00f3\u00e1s\u00e6ttanlegt. M\u00e1lfarsbankinn segir: \u201eBetra er a\u00f0 segja a\u00f0 eitthva\u00f0 s\u00e9 vi\u00f0unandi e\u00f0a h\u00e6gt s\u00e9 a\u00f0 fallast \u00e1 \u00fea\u00f0 en a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 \u201e\u00e1s\u00e6ttanlegt\u201c og or\u00f0in hafa veri\u00f0 k\u00f6llu\u00f0 \u201elei\u00f0indaor\u00f0\u201c, \u201eor\u00f0aleppar\u201c og \u201eor\u00f0skr\u00edpi\u201c, og s\u00f6g\u00f0 \u201ehvimlei\u00f0 t\u00edskuor\u00f0\u201c sem s\u00e9u a\u00f0 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-5022","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5022","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5022"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5022\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5024,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5022\/revisions\/5024"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5022"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5022"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5022"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}