{"id":5068,"date":"2023-04-14T08:00:01","date_gmt":"2023-04-14T08:00:01","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=5068"},"modified":"2023-04-14T20:16:45","modified_gmt":"2023-04-14T20:16:45","slug":"skitsaelt-eda-saurljott","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/04\/14\/skitsaelt-eda-saurljott\/","title":{"rendered":"Sk\u00edts\u00e6lt e\u00f0a saurlj\u00f3tt?"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd g\u00e6r var spurt h\u00e9r \u00fat \u00ed l\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 <em>sk\u00edts\u00e6ll<\/em> sem fyrirspyrjandi haf\u00f0i heyrt nota\u00f0 \u00ed merkingunni 'sem hrindir fr\u00e1 s\u00e9r \u00f3hreinindum' e\u00f0a eitthva\u00f0 sl\u00edkt og vildi forvitnast um hvort s\u00fa merking v\u00e6ri algeng. Venjuleg merking or\u00f0sins <a href=\"https:\/\/l.facebook.com\/l.php?u=https%3A%2F%2Fislenskordabok.arnastofnun.is%2Ford%2F36644%3Ffbclid%3DIwAR3a4qPRaOquc73P3hbiRCbzNepyrW0Myh1RqJn_TAW0IywTcXcF7YpyhCg&amp;h=AT0MHMQvEgEhboAkESiIZstj-GesBful3GEKsEzAhlYJ9KooDO4C7MY6K3QYKhZCg5hQIq_ZUoEFzXwA301D49M376yVJ3B2bgZVVDieFQ5aTFIveoi1EnHwh_OfeczzUg&amp;__tn__=-UK-R&amp;c%5b0%5d=AT04LKjQtQqiNPm4vgrM6cCbNdYH7L2isocoGUmCy3r8Dd3iIAhecXy983lIF7vA3PPaLoVP1mMJ8FWWp1PNsV4pEwa-KjsB-OemOm11ZEOJyNSJVDY0vXYFj1yCPYlGCAaF7xYF7yXWg8B_mEUjAwPFKVgaxJjg\">er<\/a> 'sem safnar au\u00f0veldlega \u00e1 sig \u00f3hreinindum' \u00feannig a\u00f0 \u00ed \u00fev\u00ed tilviki sem spurt var um haf\u00f0i merkingunni veri\u00f0 sn\u00fai\u00f0 \u00e1 haus. \u00dea\u00f0 er kannski ekkert undarlegt \u2013 <em>sk\u00edts\u00e6ll <\/em>er ekki algengt or\u00f0, a\u00f0eins um 120 d\u00e6mi fr\u00e1 s\u00ed\u00f0ustu 130 \u00e1rum \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em>, og \u00fea\u00f0 m\u00e1 alveg halda \u00fev\u00ed fram a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 ekki mj\u00f6g gagns\u00e6tt merkingarlega vegna \u00feess a\u00f0 oftast er <em>s\u00e6ll<\/em> j\u00e1kv\u00e6tt or\u00f0 \u00ed huga f\u00f3lks. En \u00ed samsetningum merkir \u00fea\u00f0 oft 'sem safnar a\u00f0 s\u00e9r' e\u00f0a 's\u00e6kir ' \u2013 <em>au\u00f0s\u00e6ll<\/em> safnar a\u00f0 s\u00e9r au\u00f0, <em>vins\u00e6ll <\/em>safnar a\u00f0 s\u00e9r vinum, <em>sk\u00edts\u00e6ll<\/em> safnar a\u00f0 s\u00e9r sk\u00edt.<\/p>\n<p>Elsta d\u00e6mi um or\u00f0i\u00f0 er \u00ed <em>\u00cdsafold <\/em>1892: \u201eHve sk\u00edturinn er sumum m\u00f6nnum eiginlegur, m\u00e1 me\u00f0al annars sj\u00e1 af \u00fev\u00ed, a\u00f0 sumsta\u00f0ar eru menn kalla\u00f0ir mis-\u00bbsk\u00edts\u00e6lir\u00ab; jeg hef meira segja heyrt menn vera drj\u00faga af \u00fev\u00ed a\u00f0 vera \u00fea\u00f0, \u00fev\u00ed \u00fea\u00f0 sje au\u00f0smerki.\u201c \u00cd <em>Bjarka <\/em>1902 segir um \u00fej\u00f3\u00f0flokk \u00e1 Borne\u00f3: \u201e\u00deeir eru fram \u00far h\u00f3fi sk\u00edts\u00e6lir; \u00feeir sk\u00fdla sjer me\u00f0 \u00f3hreinum tuskum, sem \u00feeir binda um lendar og h\u00f6fu\u00f0.\u201c \u00cd <em>L\u00f6gbergi <\/em>1904 segir: \u201eSk\u00edts\u00e6ll, t\u00f3bakstiggjandi og sp\u00fdtandi ma\u00f0ur \u00e6tti \u00fe\u00f3 a\u00f0 taka d\u00e1l\u00edti\u00f0 tillit til konunnar sinnar, sem er a\u00f0 reyna til a\u00f0 \u00fer\u00edfa heimili hans og halda \u00fev\u00ed hreinu.\u201c Fj\u00f6gur elstu d\u00e6min um or\u00f0i\u00f0 v\u00edsa til f\u00f3lks, og m\u00e9r finnst merkingin \u00fearna ekki bara vera 'sem safnar au\u00f0veldlega \u00e1 sig \u00f3hreinindum', heldur til vi\u00f0b\u00f3tar 'og finnst \u00fea\u00f0 \u00ed lagi'.<\/p>\n<p>\u00deetta samr\u00e6mist \u00f6\u00f0rum samsetningum me\u00f0\u00a0<em>-s\u00e6ll\u00a0<\/em>sem langflestar<em>\u00a0<\/em>v\u00edsa eing\u00f6ngu til f\u00f3lks, en flj\u00f3tlega var \u00fe\u00f3 fari\u00f0 a\u00f0 nota\u00a0<em>sk\u00edts\u00e6ll\u00a0<\/em>um hluti: \u201eEkki g\u00e1tu \u00feeir gert \u00feetta til a\u00f0 spara efni\u00f0 og sk\u00edts\u00e6lli eru sk\u00e1lmarnar a\u00f0 ne\u00f0an\u201c segir \u00ed\u00a0<em>\u00dej\u00f3\u00f0viljanum\u00a0<\/em>1905. Eftir \u00fea\u00f0 vir\u00f0ist or\u00f0i\u00f0 sjaldan nota\u00f0 um f\u00f3lk, nema \u00ed h\u00e1\u00f0i eins og \u00ed\u00a0<a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/3235523?iabr=on&amp;fbclid=IwAR28VM39vVJqDbHL9A690jrBQjsRlJe9TPsHHdgK5EUgQjaXF7i9WThKQFI#page\/n0\/mode\/1up\/\">erindi<\/a>\u00a0Helgu Sigurj\u00f3nsd\u00f3ttur \u00e1 Rau\u00f0sokkafundi 1970: \u201eEftir s\u00e1puaugl\u00fdsingum a\u00f0 d\u00e6ma vir\u00f0ast konur vera mj\u00f6g sk\u00edts\u00e6lar.\u201c Raunar er or\u00f0i\u00f0 mj\u00f6g sjaldg\u00e6ft \u00e1 prenti fram yfir 1980, en \u00e1 seinustu \u00e1ratugum er \u00fea\u00f0 stundum nota\u00f0 \u00ed augl\u00fdsingum sem eru birtar hva\u00f0 eftir anna\u00f0 og \u00fea\u00f0 hleypir t\u00ed\u00f0ninni nokku\u00f0 upp. Or\u00f0i\u00f0 er \u00fe\u00f3 mun meira nota\u00f0 \u00ed \u00f3formlegu m\u00e1lsni\u00f0i \u2013 89 d\u00e6mi eru um \u00fea\u00f0 \u00ed samf\u00e9lagsmi\u00f0lahluta <em>Risam\u00e1lheildarinnar<\/em>.<\/p>\n<p>\u00deegar \u00e9g f\u00f3r a\u00f0 sko\u00f0a \u00feetta or\u00f0 rakst \u00e9g flj\u00f3tlega \u00e1 anna\u00f0 or\u00f0 sem gefi\u00f0 er sem samheiti vi\u00f0 <em>sk\u00edts\u00e6ll <\/em>\u00ed <em>\u00cdslenskri samheitaor\u00f0ab\u00f3k<\/em>. \u00dea\u00f0 er or\u00f0i\u00f0 <em>saurlj\u00f3tur<\/em> sem \u00e9g kanna\u00f0ist ekki vi\u00f0, enda vir\u00f0ist \u00fea\u00f0 vera alveg horfi\u00f0 \u00far m\u00e1linu \u2013 ekki nema 20 d\u00e6mi \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em>, \u00fear af a\u00f0eins eitt eftir 1956. \u00deetta or\u00f0 er mun eldra \u2013 elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 er \u00ed \u00fe\u00fd\u00f0ingu Odds Gottsk\u00e1lkssonar \u00e1 <em>N\u00fdja testamentinu <\/em>fr\u00e1 1540: \u201ehverjum s\u00e1 skammsamlegur l\u00fd\u00f0ur alla meinb\u00e6gni gj\u00f6r\u00f0i me\u00f0ur \u00feeirra saurlj\u00f3tu l\u00edferni.\u201c \u00dearna er reyndar ekki v\u00edst a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 hafi s\u00f6mu merkingu, en h\u00fan er a.m.k. komin til \u00ed <em>Ritum L\u00e6rd\u00f3mslistaf\u00e9lagsins <\/em>\u00ed lok 18. aldar: \u201een vi\u00f0urinn ver\u00f0ur a\u00f0 vera hreinn, \u00fev\u00ed fiskurinn er vi\u00f0kv\u00e6mur og saurlj\u00f3tur.\u201c \u00d6fugt vi\u00f0 <em>sk\u00edts\u00e6ll <\/em>er <em>saurlj\u00f3tur <\/em>aldrei nota\u00f0 um f\u00f3lk.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 m\u00e1 halda \u00fev\u00ed fram a\u00f0 <em>saurlj\u00f3tur <\/em>s\u00e9 \u201ebetra\u201c or\u00f0 en <em>sk\u00edts\u00e6ll<\/em>, \u00ed \u00feeim skilningi a\u00f0 b\u00e1\u00f0ir or\u00f0hlutarnir, <em>saur <\/em>og <em>lj\u00f3tur<\/em>, hafa neikv\u00e6\u00f0a merkingu og vissulega \u00feykir neikv\u00e6tt a\u00f0 vera <em>sk\u00edts\u00e6ll<\/em>\/<em>saurlj\u00f3tur<\/em>. \u00c1 hinn b\u00f3ginn getur veri\u00f0 a\u00f0 \u00feetta hafi unni\u00f0 gegn or\u00f0inu \u2013 \u00fea\u00f0 hafi einfaldlega \u00fe\u00f3tt \u00f3vi\u00f0eigandi og \u00feess vegna hafi <em>sk\u00edts\u00e6ll<\/em>, sem upphaflega hafi veri\u00f0 nota\u00f0 um f\u00f3lk eins og flestar a\u00f0rar samsetningar me\u00f0 <em>-s\u00e6ll <\/em>og haft merkinguna 'sem safnar au\u00f0veldlega \u00e1 sig \u00f3hreinindum (og finnst \u00fea\u00f0 \u00ed lagi)', veri\u00f0 gripi\u00f0 \u00ed sta\u00f0inn sem eins konar skrauthv\u00f6rf. \u00deetta eru vissulega bara vangaveltur en m\u00e9r finnst \u00feetta ekkert \u00fatiloka\u00f0. En hva\u00f0 sem \u00fev\u00ed l\u00ed\u00f0ur er \u00e6skilegt a\u00f0 halda sig vi\u00f0 hef\u00f0bundna merkingu or\u00f0sins <em>sk\u00edts\u00e6ll<\/em> \u2013 e\u00f0a endurvekja <em>saurlj\u00f3tur<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd g\u00e6r var spurt h\u00e9r \u00fat \u00ed l\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 sk\u00edts\u00e6ll sem fyrirspyrjandi haf\u00f0i heyrt nota\u00f0 \u00ed merkingunni 'sem hrindir fr\u00e1 s\u00e9r \u00f3hreinindum' e\u00f0a eitthva\u00f0 sl\u00edkt og vildi forvitnast um hvort s\u00fa merking v\u00e6ri algeng. Venjuleg merking or\u00f0sins er 'sem safnar au\u00f0veldlega \u00e1 sig \u00f3hreinindum' \u00feannig a\u00f0 \u00ed \u00fev\u00ed tilviki sem spurt var um haf\u00f0i merkingunni veri\u00f0 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-5068","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5068","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5068"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5068\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5078,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5068\/revisions\/5078"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5068"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5068"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5068"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}