{"id":5328,"date":"2023-08-06T13:51:38","date_gmt":"2023-08-06T13:51:38","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=5328"},"modified":"2023-08-06T14:44:13","modified_gmt":"2023-08-06T14:44:13","slug":"uppahellingur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/08\/06\/uppahellingur\/","title":{"rendered":"Upp\u00e1helling(ur)"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd g\u00e6r var h\u00e9r spurt hva\u00f0a or\u00f0 v\u00e6ri haft um \u00fea\u00f0 \u00feegar korgur v\u00e6ri n\u00fdttur til kaffil\u00f6gunar. \u00deetta var stundum gert \u00e1\u00f0ur fyrr til a\u00f0 reyna a\u00f0 n\u00fdta kaffi\u00f0 betur, t.d. me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 hella upp \u00e1 t\u00f3man korg e\u00f0a me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 setja korg \u00fat \u00ed vatn \u00e1\u00f0ur en \u00fea\u00f0 var so\u00f0i\u00f0 og hella upp \u00e1 me\u00f0 sm\u00e1vegis n\u00fdju kaffi \u00ed trektinni. \u00cd <em>Lesb\u00f3k Morgunbla\u00f0sins <\/em>1986 segir: \u201eSumir helltu jafnvel upp \u00e1 sama kaffi\u00f0 tvisvar. \u00dea\u00f0 var kalla\u00f0 upp\u00e1hellingur og \u00fe\u00f3tti ekki s\u00e9rstaklega f\u00ednt.\u201c B\u00e6\u00f0i kvenkynsor\u00f0i\u00f0 <em>upp\u00e1helling <\/em>og karlkynsor\u00f0i\u00f0 <em>upp\u00e1hellingur <\/em>eru <a href=\"https:\/\/l.facebook.com\/l.php?u=https%3A%2F%2Fblondal.arnastofnun.is%2Ffaersla%2F170780%3Ffbclid%3DIwAR15rVOms38Zuwo46C4FZQYzOtZeT0Yuqs2Uykh_fEnGAuC2zL9bEzdi_Pk&amp;h=AT1QxDc2Dvpq4tlA1nWpejLbGWXNkSEpsj7_KZGZH3qU03L9ra3vp55uZVKViXa7T-aWw5VPhc6NEZuEJ1oVaJUdakq4FCgidexc1DyJjoXhrPY4Ot-VdfOOs76OlboGrA&amp;__tn__=-UK-R&amp;c%5b0%5d=AT1JqLCp88ijTZvrlcd3LV-lqvZAOXg9_OuNEXh_8yJ2vk9s5GTlTlU1wuaZDIHSxxaHZ_YzpagVb-dXw9BmThGjF5adkA2ypG9zYda4ol11xA_YHIClttOOui7G4U855yJwR8fYQgOJExZRIXDUPX8C0Fkg-0SuWBaYtNdrNrBuvT2727rFPJuTQvfJzzTgsretTNgfntOFa_nS\">sk\u00fdr\u00f0<\/a> \u00ed <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>fr\u00e1 1920-1924 sem 'kaffe som laves p\u00e5 allerede brugte b\u00f8nner, p\u00e5fyldning'. \u00cd <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>er a\u00f0eins karlkynsmyndin gefin og sk\u00fdr\u00f0 'kaffi sem hellt hefur veri\u00f0 \u00e1 kaffikorg'.<\/p>\n<p><em>Upp\u00e1helling<\/em>(<em>ur<\/em>) \u00fe\u00f3tti oftast h\u00e1lfgert hall\u00e6riskaffi eins og fram kemur \u00ed <em>Hamri <\/em>1957: \u201eSvo mikla lukku gj\u00f6r\u00f0i \u00feetta, a\u00f0 allt seldist upp, meira a\u00f0 segja helltum vi\u00f0 \u00e1 korginn fyrir rest og \u00fev\u00ed er ekki a\u00f0 leyna, a\u00f0 s\u00fa upp\u00e1helling var h\u00e1lfgert glundur.\u201c \u00cd <em>Heimilisbla\u00f0inu <\/em>1956 segir: \u201eEn \u00fea\u00f0 var eil\u00edfur upp\u00e1hellingur, sem \u00e9g var\u00f0 a\u00f0 krydda me\u00f0 s\u00edr\u00f3pi til \u00feess a\u00f0 finna nokkurt brag\u00f0!\u201c Oft var ger\u00f0ur munur \u00e1 upp\u00e1hellingi og alv\u00f6ru kaffi eins og d\u00e6mi \u00ed <em>Sk\u00f3labla\u00f0inu <\/em>1915 s\u00fdnir: \u201eSumir hafa einhvern grun um \u00fea\u00f0, a\u00f0 b\u00f6rnum s\u00e9 kaffi \u00f3holt, og gefa \u00feeim \u00fev\u00ed ekki almennilegt kaffi, en \u201eupp\u00e1helling\u201c halda \u00feeir a\u00f0 \u00f3h\u00e6tt s\u00e9 a\u00f0 gefa \u00feeim.\u201c \u00cd <em>V\u00edsi <\/em>1967 segir: \u201eH\u00fan bau\u00f0 bla\u00f0amanninum a\u00f0 ganga \u00ed b\u00e6inn og \u00feiggja kaffisopa, e\u00f0a \u00ed \u00fea\u00f0 minnsta upp\u00e1helling.\u201c<\/p>\n<p>En \u00ed seinni t\u00ed\u00f0 hefur or\u00f0i\u00f0 <em>upp\u00e1helling<\/em>(<em>ur<\/em>) t\u00f6luvert a\u00f0ra merkingu. <a href=\"https:\/\/l.facebook.com\/l.php?u=https%3A%2F%2Fislenskordabok.arnastofnun.is%2Fleit%2Fupp%25C3%25A1helling%3Ffbclid%3DIwAR3TdCe-sVXc8Z6zTawmUckCRciRvVolZwkBn3zYvH4rnn_q6JbepJUQOBE&amp;h=AT0uDj2xdHBksewFlK3jHl9C74RjQUrLOeUO8636-B29ohHCQuxDw7eaKw-MKVq3R4kqjrZXRspZqH39_uZvd4YF4lx0ebdcsFlTUKyyEkn4BtmcB35MNN6COzFiUrv2_w&amp;__tn__=-UK-R&amp;c%5b0%5d=AT1JqLCp88ijTZvrlcd3LV-lqvZAOXg9_OuNEXh_8yJ2vk9s5GTlTlU1wuaZDIHSxxaHZ_YzpagVb-dXw9BmThGjF5adkA2ypG9zYda4ol11xA_YHIClttOOui7G4U855yJwR8fYQgOJExZRIXDUPX8C0Fkg-0SuWBaYtNdrNrBuvT2727rFPJuTQvfJzzTgsretTNgfntOFa_nS\">B\u00e1\u00f0ar myndirnar<\/a> eru gefnar \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>og sk\u00fdr\u00f0ar 'kaffi sem hellt er upp \u00e1 (kaffi\u00f0 sett \u00ed filter sem heitt vatn rennur \u00ed gegn)'. \u00deessi merking kemur sk\u00fdrt fram \u00ed <em>Fr\u00e9ttabla\u00f0inu <\/em>2010: \u201eAlgengasta a\u00f0fer\u00f0in vi\u00f0 a\u00f0 hella upp \u00e1 kaffi \u00e1 \u00edslenskum heimilum hefur l\u00f6ngum veri\u00f0 svokalla\u00f0ur upp\u00e1hellingur. \u00de\u00e1 er kaffi\u00f0 sett \u00ed kaffifilter \u00ed trekt og sj\u00f3\u00f0andi vatni hellt \u00ed gegnum \u00fea\u00f0 jafnt og \u00fe\u00e9tt.\u201c \u00dearna er ekki lengur veri\u00f0 a\u00f0 tala um s\u00e9rstakt hall\u00e6riskaffi \u00fe\u00f3tt \u00fev\u00ed s\u00e9 ekki a\u00f0 neita a\u00f0 kaffi laga\u00f0 \u00e1 \u00feennan h\u00e1tt \u00feyki kannski ekki eins f\u00ednt og kaffi sem laga\u00f0 er me\u00f0 \u00fdmsum tilf\u00e6ringum og v\u00e9lum og ber alls konar erlend heiti sem \u00f3\u00feekkt voru \u00e1 \u00cdslandi til skamms t\u00edma.<\/p>\n<p>Merkingarbreyting or\u00f0sins vir\u00f0ist ver\u00f0a kringum 1970. \u00cd \u00ed <em>\u00dej\u00f3\u00f0viljanum <\/em>1971 er augl\u00fdst \u201esj\u00e1lfvirk upp\u00e1helling\u201c. \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1973 segir: \u201eE\u00f0a \u00feegar kaffipakkinn dugar varla \u00ed tv\u00e6r upp\u00e1hellingar?\u201c \u00cd \u00feessum d\u00e6mum merkir or\u00f0i\u00f0 reyndar ekki afur\u00f0ina, kaffi\u00f0, heldur verkna\u00f0inn, \u00fe.e. '\u00fea\u00f0 a\u00f0 laga kaffi', en auglj\u00f3slega er ekki veri\u00f0 a\u00f0 tala um a\u00f0 n\u00fdta korg til kaffil\u00f6gunar. Sk\u00f6mmu s\u00ed\u00f0ar fara \u00fe\u00f3 a\u00f0 sj\u00e1st d\u00e6mi \u00fear sem or\u00f0i\u00f0 \u00e1 vi\u00f0 afur\u00f0ina, kaffi\u00f0 sj\u00e1lft, t.d. \u00ed <em>Dagbla\u00f0inu <\/em>1977: \u201e\u00dea\u00f0 l\u00e6tur n\u00e6rri, a\u00f0 venjulegur upp\u00e1hellingur kosti eitthva\u00f0 um hundra\u00f0 kr\u00f3nur fyrir utan vatn og hita.\u201c \u00cd <em>T\u00edmanum <\/em>1979 segir: \u201e\u00c9g \u00f3ska langl\u00edfis og g\u00f3\u00f0rar sj\u00f3nar og bi\u00f0 a\u00f0 heilsa [\u2026] konu hans og \u00feakka mikinn upp\u00e1helling og \u00e1g\u00e6tt vi\u00f0m\u00f3t.\u201c<\/p>\n<p>Sagnirnar <em>umhella<\/em> og <em>trekkja<\/em> voru einnig nota\u00f0ar \u00ed svipa\u00f0ri merkingu, um mismunandi a\u00f0fer\u00f0ir til a\u00f0 n\u00fdta kaffi\u00f0 sem best, sem ekki var eing\u00f6ngu gert \u00ed sparna\u00f0arskyni heldur til a\u00f0 f\u00e1 betra kaffi. \u00cd <em>Dagbla\u00f0inu <\/em>1981 segir: \u201eHin r\u00e9tta a\u00f0fer\u00f0 v\u00e6ri s\u00fa a\u00f0 hella upp \u00e1 venjulegan h\u00e1tt en umhella s\u00ed\u00f0an \u00be hlutum kaffisins.\u201c \u00cd <em>Lesb\u00f3k Morgunbla\u00f0sins <\/em>1986 segir: \u201e\u00deegar b\u00fai\u00f0 var a\u00f0 hella upp \u00e1 k\u00f6nnuna var \u2013 og er enn\u00fe\u00e1 \u2013 algengt a\u00f0 hella fyrstu bununni \u00ed bollann og s\u00ed\u00f0an aftur \u00e1 pokann. \u00deetta var kalla\u00f0 a\u00f0 \u201eumhella\u201c e\u00f0a a\u00f0 \u201etrekkja\u201c kaffi\u00f0.\u201c Undir s\u00f6gninni <em>trekkja<\/em> \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>er gefin merkingin 'hella upp \u00e1 kaffi (einnig um \u00fea\u00f0 s\u00e9rstaklega a\u00f0 hella n\u00fdl\u00f6gu\u00f0u kaffi aftur \u00ed gegnum s\u00edupokann til a\u00f0 n\u00e1 sem mestum styrk \u00far \u00fev\u00ed)'.<\/p>\n<p>\u00de\u00f3tt <em>upp\u00e1helling<\/em>(<em>ur<\/em>) hafi \u00e1\u00f0ur fyrr veri\u00f0 nota\u00f0 um l\u00e9legt kaffi gegnir \u00f6\u00f0ru m\u00e1li um sambandi\u00f0 <em>hella upp \u00e1<\/em>. \u00dea\u00f0 hefur veri\u00f0 nota\u00f0 s\u00ed\u00f0an \u00e1 19. \u00f6ld, langoftast \u00ed sambandinu <em>hella upp \u00e1 k\u00f6nnuna<\/em> \u2013 elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um <em>hella upp \u00e1 kaffi <\/em>er fr\u00e1 1944. \u00deetta samband vir\u00f0ist aldrei hafa tengst notkun korgs vi\u00f0 kaffil\u00f6gun s\u00e9rstaklega, og sama gildir um sambandi\u00f0 <em>upp\u00e1helt kaffi<\/em> en elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 er \u00ed <em>N\u00fdjum vikut\u00ed\u00f0indum<\/em> 1966: \u201eKaffi\u00f0 er \u00e1vallt n\u00fd-upp\u00e1hellt \u00far litlum cory-glerk\u00f6nnum.\u201c En <em>upp\u00e1helling<\/em>(<em>ur<\/em>) er skemmtilegt d\u00e6mi um or\u00f0 sem hefur breytt um merkingu. Forsenda \u00feeirrar breytingar var a\u00f0 \u00fe\u00f6rfin fyrir or\u00f0i\u00f0 \u00ed eldri merkingu var \u00far s\u00f6gunni me\u00f0 b\u00e6ttum efnahag f\u00f3lks. \u00c1 svipu\u00f0um t\u00edma kynntust \u00cdslendingar fj\u00f6lbreyttari a\u00f0fer\u00f0um til kaffil\u00f6gunar og \u00fe\u00e1 var or\u00f0i\u00f0 \u00e1 lausu og h\u00e6gt a\u00f0 gr\u00edpa \u00fea\u00f0 til a\u00f0 nota um kaffi laga\u00f0 \u00e1 hef\u00f0bundinn h\u00e1tt.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd g\u00e6r var h\u00e9r spurt hva\u00f0a or\u00f0 v\u00e6ri haft um \u00fea\u00f0 \u00feegar korgur v\u00e6ri n\u00fdttur til kaffil\u00f6gunar. \u00deetta var stundum gert \u00e1\u00f0ur fyrr til a\u00f0 reyna a\u00f0 n\u00fdta kaffi\u00f0 betur, t.d. me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 hella upp \u00e1 t\u00f3man korg e\u00f0a me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 setja korg \u00fat \u00ed vatn \u00e1\u00f0ur en \u00fea\u00f0 var so\u00f0i\u00f0 og hella [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-5328","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5328","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5328"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5328\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5330,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5328\/revisions\/5330"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5328"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5328"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5328"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}