{"id":5474,"date":"2023-09-17T08:00:44","date_gmt":"2023-09-17T08:00:44","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=5474"},"modified":"2023-09-16T21:27:27","modified_gmt":"2023-09-16T21:27:27","slug":"hvar-aldist-thu-upp","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/09\/17\/hvar-aldist-thu-upp\/","title":{"rendered":"Hvar aldist \u00fe\u00fa upp?"},"content":{"rendered":"<p>Fyrir r\u00famum 40 \u00e1rum \u00feegar \u00e9g var enn \u00ed n\u00e1mi vann \u00e9g sm\u00e1t\u00edma vi\u00f0 frambur\u00f0arathuganir \u00ed Skagafir\u00f0i \u00e1 vegum verkefnisins <em>Ranns\u00f3kn \u00e1 \u00edslensku n\u00fat\u00edmam\u00e1li <\/em>sem H\u00f6skuldur \u00der\u00e1insson og Kristj\u00e1n \u00c1rnason st\u00f3\u00f0u a\u00f0. Vi\u00f0 f\u00f3rum tveir milli b\u00e6ja og t\u00f6lu\u00f0um vi\u00f0 f\u00f3lk \u00e1 \u00fdmsum aldri og reyndum a\u00f0 f\u00e1 fram e\u00f0lilegan frambur\u00f0 \u00feess. Einu sinni var \u00e9g a\u00f0 r\u00e6\u00f0a vi\u00f0 r\u00famlega \u00e1ttr\u00e6\u00f0an b\u00f3nda og spur\u00f0i eitthva\u00f0 sem svo: \u201eHvar aldist \u00fe\u00fa upp?\u201c B\u00f3ndinn hv\u00e1\u00f0i og var auglj\u00f3slega forvi\u00f0a \u00e1 a\u00f0 ma\u00f0ur sem gaf sig \u00fat fyrir a\u00f0 vera m\u00e1lfr\u00e6\u00f0ingur ger\u00f0i sl\u00edka villu. \u00c9g \u00e1tta\u00f0i mig strax \u00e1 \u00feeim mist\u00f6kum sem \u00e9g haf\u00f0i gert og reyndi einhvern veginn a\u00f0 brei\u00f0a yfir \u00feau en \u00e9g er hr\u00e6ddur um a\u00f0 b\u00f3ndinn hafi ekki haft mikla tr\u00fa \u00e1 l\u00e6rd\u00f3mi m\u00ednum og kunn\u00e1ttu eftir \u00feetta.<\/p>\n<p>Eins og \u00e9g vissi vel \u2013 \u00fe\u00f3tt \u00e9g gleymdi \u00fev\u00ed \u00fearna vi\u00f0 \u00f3heppilegar a\u00f0st\u00e6\u00f0ur \u2013 \u00e1 nefnilega a\u00f0 segja <em>\u00f3lst<\/em>, ekki <em>aldist<\/em>, eins og <em>M\u00e1lfarsbankinn <\/em><a href=\"https:\/\/malfar.arnastofnun.is\/grein\/66010\">bendir \u00e1<\/a>: \u201e<em>Hann \u00f3lst upp \u00e1 Akureyri. <\/em>Ekki: \u201ehann aldist upp \u00e1 Akureyri\u201c.\u201c Fyrst \u00e1st\u00e6\u00f0a \u00feykir til a\u00f0 vara vi\u00f0 myndinni <em>aldist <\/em>hefur h\u00fan auglj\u00f3slega veri\u00f0 eitthva\u00f0 notu\u00f0, og \u00e9g hl\u00fdt a\u00f0 hafa alist upp vi\u00f0 hana fyrst \u00e9g nota\u00f0i hana \u00fearna. En oft hafa veri\u00f0 ger\u00f0ar athugasemdir vi\u00f0 hana. G\u00edsli J\u00f3nsson <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1710568?iabr=on#page\/n9\/mode\/1up\/\">sag\u00f0i<\/a> t.d. \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1989: \u201e\u00ed sveitinni, \u00fear sem \u00e9g <strong>\u00f3lst<\/strong> upp (ekki \u201ealdist\u201c eins og glapyr\u00f0ingar segja n\u00fa um stundir)\u201c og \u00ed r\u00e6\u00f0u \u00e1 Al\u00feingi 2008 <a href=\"https:\/\/www.althingi.is\/altext\/raeda\/135\/rad20080219T180034.html\">sag\u00f0i<\/a> \u00c1rni Johnsen: \u201e\u00dea\u00f0 var t.d. ekki skemmtilegt fyrir okkur \u00feegar \u00e9g hlusta\u00f0i \u00e1 einn af forustum\u00f6nnum \u00edslenska h\u00e1sk\u00f3lasamf\u00e9lagsins nota \u00feessi or\u00f0: \u201e\u00c9g aldist upp.\u201c\u201c<\/p>\n<p>Myndin <em>aldist<\/em> er g\u00f6mul \u2013 elsta d\u00e6mi um hana er \u00ed <em>Sunnanfara <\/em>1897: \u201eAldist hann upp hj\u00e1 \u00feeim \u00ed l\u00edtilli menntun til fermingaraldurs.\u201c \u00cd <em>Fr\u00e6korni <\/em>1911 segir: \u201eAldist hann upp \u00ed sveit.\u201c Samsetningin <em>uppaldist <\/em>er l\u00edka til. \u00cd <em>Templar <\/em>1911 segir: \u201eKristj\u00e1n heitinn gat veri\u00f0 \u00e1g\u00e6tur l\u00e6knir og mikilsmetinn ma\u00f0ur, en hann l\u00e6r\u00f0i list s\u00edna og uppaldist \u00e1 brenniv\u00edns\u00f6ldinni.\u201c En \u00fe\u00f3tt \u00feessi beyging komi helst fyrir \u00ed mi\u00f0myndinni <em>aldist <\/em>eru l\u00edka d\u00e6mi um <em>aldi <\/em>\u00ed germynd. \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1935 segir: \u201eK\u00f3purinn, sem Teitur Stef\u00e1nsson \u00e1 Akranesi bjarga\u00f0i \u00ed sumar og aldi upp heima hj\u00e1 sjer hefir n\u00fa veri\u00f0 skotinn.\u201c \u00cd <em>V\u00edsi <\/em>1940 segir: \u201e\u00feegar b\u00f6rnin af fyrra hj\u00f3nabandi hennar voru uppkomin t\u00f3k h\u00fan a\u00f0 s\u00e9r nokkur umkomulaus b\u00f6rn og aldi upp.\u201c<\/p>\n<p>Myndin <em>aldist <\/em>kemur fyrir \u00ed bl\u00f6\u00f0um og t\u00edmaritum \u00f6\u00f0ru hverju allra 20. \u00f6ldina og er algeng enn. \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru h\u00e1tt \u00ed 300 d\u00e6mi um hana og einnig hlj\u00f3\u00f0verptu myndirnar <em>\u00f6ldust <\/em>og <em>\u00f6ldumst<\/em>, einkum af samf\u00e9lagsmi\u00f0lum. \u00dea\u00f0 er au\u00f0vita\u00f0 ekki einsd\u00e6mi a\u00f0 sterkar sagnir hafi tilhneigingu til a\u00f0 f\u00e1 veika beygingu. Sumar sl\u00edkar breytingar eru um gar\u00f0 gengnar og fyllilega vi\u00f0urkenndar \u2013 <em>hj\u00e1lpa <\/em>var <em>halp <\/em>\u00ed \u00fe\u00e1t\u00ed\u00f0 \u00ed fornu m\u00e1li en er n\u00fa <em>hj\u00e1lpa\u00f0i<\/em>, <em>bjarga <\/em>var <em>barg <\/em>en er n\u00fa <em>bjarga\u00f0i<\/em>, <em>fela <\/em>var <em>fal <\/em>en er n\u00fa <em>faldi<\/em>, o.fl. Breytingin <em>\u00f3l<\/em>(<em>st<\/em>) ver\u00f0ur <em>aldi<\/em>(<em>st<\/em>) er algerlega hli\u00f0st\u00e6\u00f0 en ekki gengin \u00ed gegn og ekki vi\u00f0urkennd. \u00cd lj\u00f3si aldurs og t\u00ed\u00f0ni veiku \u00fe\u00e1t\u00ed\u00f0arinnar eru samt engar forsendur til annars en vi\u00f0urkenna veiku beyginguna sem r\u00e9tt m\u00e1l vi\u00f0 hli\u00f0 \u00feeirrar sterku.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Fyrir r\u00famum 40 \u00e1rum \u00feegar \u00e9g var enn \u00ed n\u00e1mi vann \u00e9g sm\u00e1t\u00edma vi\u00f0 frambur\u00f0arathuganir \u00ed Skagafir\u00f0i \u00e1 vegum verkefnisins Ranns\u00f3kn \u00e1 \u00edslensku n\u00fat\u00edmam\u00e1li sem H\u00f6skuldur \u00der\u00e1insson og Kristj\u00e1n \u00c1rnason st\u00f3\u00f0u a\u00f0. Vi\u00f0 f\u00f3rum tveir milli b\u00e6ja og t\u00f6lu\u00f0um vi\u00f0 f\u00f3lk \u00e1 \u00fdmsum aldri og reyndum a\u00f0 f\u00e1 fram e\u00f0lilegan frambur\u00f0 \u00feess. Einu sinni var [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-5474","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5474","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5474"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5474\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5476,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5474\/revisions\/5476"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5474"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5474"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5474"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}