{"id":5636,"date":"2023-10-25T21:41:28","date_gmt":"2023-10-25T21:41:28","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=5636"},"modified":"2023-10-25T21:41:28","modified_gmt":"2023-10-25T21:41:28","slug":"fedraveldi-og-karlaveldi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/10\/25\/fedraveldi-og-karlaveldi\/","title":{"rendered":"Fe\u00f0raveldi og karl(a)veldi"},"content":{"rendered":"<p>H\u00e9r hefur or\u00f0i\u00f0 mikil umr\u00e6\u00f0a um or\u00f0i\u00f0 <em>fe\u00f0raveldi <\/em>og merkingu \u00feess. \u00cd \u00feeirri umr\u00e6\u00f0u skiptir m\u00e1li a\u00f0 hafa \u00ed huga a\u00f0 <em>fe\u00f0raveldi<\/em> er \u00ed raun og veru <strong>\u00ed\u00f0or\u00f0<\/strong> sem v\u00edsar til \u00e1kve\u00f0ins hugtaks sem \u00e1 ensku heitir <em>patriarchy <\/em>og er <a href=\"https:\/\/dictionary.cambridge.org\/dictionary\/english\/patriarchy\">sk\u00fdrt<\/a> 'a society in which the oldest male is the leader of the family, or a society controlled by men in which they use their power to their own advantage'. \u00dea\u00f0 er komin meira en hundra\u00f0 \u00e1ra hef\u00f0 \u00e1 notkun or\u00f0sins <em>fe\u00f0raveldi <\/em>yfir \u00feetta hugtak \u2013 \u00fea\u00f0 var <a href=\"https:\/\/blondal.arnastofnun.is\/faersla\/226879\">nota\u00f0<\/a> \u00feegar \u00ed <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>1920-1924 sem samsv\u00f6run vi\u00f0 danska or\u00f0i\u00f0 <em>patriarkat<\/em> sem er <a href=\"https:\/\/ordnet.dk\/ddo\/ordbog?query=patriarkat\">sk\u00fdrt<\/a> 'form for samfundsm\u00e6ssig organisation hvor magtud\u00f8velsen ligger hos faderen som familiens eller klanens overhoved, og hvor arv og sl\u00e6gtskab regnes efter mandslinjen'.<\/p>\n<p>Lj\u00f3st er a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 er oft nota\u00f0 \u00ed neikv\u00e6\u00f0u samhengi og sumum fannst sneitt \u00f3maklega a\u00f0 fe\u00f0rum me\u00f0 notkun \u00feess og t\u00f6ldu betra a\u00f0 nota or\u00f0i\u00f0 <em>karl<\/em>(<em>a<\/em>)<em>veldi <\/em>\u00ed sta\u00f0inn. En or\u00f0in merkja ekki endilega \u00fea\u00f0 sama \u00fe\u00f3tt vissulega s\u00e9 sk\u00f6run milli \u00feeirra. Fyrrnefnda or\u00f0i\u00f0 er <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/58564\">sk\u00fdrt<\/a> 'samf\u00e9lagsform \u00fear sem fa\u00f0irinn fer me\u00f0 v\u00f6ldin og er h\u00f6fu\u00f0 fj\u00f6lskyldunnar e\u00f0a \u00e6ttarinnar' \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em> en \u00fea\u00f0 <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/63395\">s\u00ed\u00f0ara<\/a> 'fyrirkomulag \u00fear sem karlmenn eru \u00ed helstu valdast\u00f6\u00f0um'. \u00cd safninu \u201eAl\u00fej\u00f3\u00f0astj\u00f3rnm\u00e1l og stj\u00f3rnm\u00e1lafr\u00e6\u00f0i\u201c \u00ed <em>\u00cd\u00f0or\u00f0abankanum<\/em> er <em>fe\u00f0raveldi<\/em> <a href=\"https:\/\/idordabanki.arnastofnun.is\/faersla\/927660\">skilgreint<\/a> svo: \u201e(1) samf\u00e9lagsh\u00e6ttir \u00fear sem \u00e6ttfa\u00f0irinn r\u00e6\u00f0ur mestu \u00ed samf\u00e9laginu (gamalt); (2) r\u00f3tgr\u00f3nar formger\u00f0ir \u00ed samf\u00e9l\u00f6gum sem byggjast \u00e1 yfirbur\u00f0um karla og undirokun kvenna.\u201c<\/p>\n<p>\u00dearna er sem s\u00e9 veri\u00f0 a\u00f0 segja a\u00f0 merking or\u00f0sins hafi hnikast til \u2013 \u00fea\u00f0 v\u00edsar ekki lengur b\u00f3kstaflega til (<em>\u00e6tt<\/em>)<em>fe\u00f0ra <\/em>eins og \u00fea\u00f0 ger\u00f0i, heldur til samb\u00e6rilegrar \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagsskipunar. \u00dea\u00f0 eru au\u00f0vita\u00f0 \u00f3tal d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 \u00ed m\u00e1linu a\u00f0 merking samsettra or\u00f0a s\u00e9 ekki summa e\u00f0a fall af merkingu or\u00f0hlutanna \u00fe\u00f3tt h\u00fan hafi veri\u00f0 \u00fea\u00f0 \u00ed upphafi. \u00c9g hef <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/02\/17\/brudkaup-kynvilla-orvhent-og-eldhus\/\">skrifa\u00f0<\/a> um nokkur sl\u00edk d\u00e6mi, eins og <em>eldh\u00fas<\/em>, <em>\u00f6rvhent<\/em>, <em>br\u00fa\u00f0kaup<\/em> o.fl. \u00dearna er alltaf h\u00e6tta \u00e1 a\u00f0 hi\u00f0 margr\u00f3ma\u00f0a gagns\u00e6i \u00edslenskunnar trufli okkur e\u00f0a villi um fyrir okkur, en eins og \u00e9g hef <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/09\/21\/ohagnadardrifin-fyrirtaeki\/\">oft sagt<\/a> finnst m\u00e9r yfirleitt mj\u00f6g h\u00e6pi\u00f0 a\u00f0 hr\u00f3fla vi\u00f0 or\u00f0um sem hafa unni\u00f0 s\u00e9r hef\u00f0, jafnvel \u00fe\u00f3tt \u00feau merki eitthva\u00f0 anna\u00f0 en \u00feau l\u00edta \u00fat fyrir a\u00f0 merkja \u00ed flj\u00f3tu brag\u00f0i. Vi\u00f0 \u00feurfum a\u00f0 horfa \u00e1 heildina, ekki or\u00f0hlutana.<\/p>\n<p>\u00c1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>m\u00e1 sj\u00e1 a\u00f0 or\u00f0in <em>karlveldi <\/em>sem birtist fyrst 1952 og <em>karlaveldi <\/em>sem birtist fyrst 1966 voru miki\u00f0 notu\u00f0 \u00e1 \u00e1runum 1980-1990 en s\u00ed\u00f0an \u00fe\u00e1 hefur verulega dregi\u00f0 \u00far notkun \u00feeirra. Aftur \u00e1 m\u00f3ti hefur notkun or\u00f0sins <em>fe\u00f0raveldi<\/em> sem birtist fyrst 1911 aukist miki\u00f0 \u00e1 \u00feessari \u00f6ld. Svo getur f\u00f3lk deilt um \u00fea\u00f0 hvort h\u00e9r r\u00edki <em>fe\u00f0raveldi <\/em>e\u00f0a <em>karlaveldi <\/em>\u2013 e\u00f0a hvort tveggja \u2013 en s\u00fa umr\u00e6\u00f0a \u00e1 ekki erindi \u00ed \u00feennan h\u00f3p. \u00dea\u00f0 sem skiptir m\u00e1li er til hva\u00f0a hugtaks veri\u00f0 er a\u00f0 v\u00edsa me\u00f0 or\u00f0inu <em>fe\u00f0raveldi <\/em>og t\u00e6past leikur vafi \u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 veri\u00f0 er a\u00f0 v\u00edsa til \u00feess sem l\u00fdst er \u00ed skilgreiningunni \u00far \u201eAl\u00fej\u00f3\u00f0astj\u00f3rnm\u00e1l og stj\u00f3rnm\u00e1lafr\u00e6\u00f0i\u201c. \u00dear sem <em>fe\u00f0raveldi <\/em>er skilgreint \u00ed\u00f0or\u00f0 sem samsvarar erlendum or\u00f0um um sama hugtak finnst m\u00e9r e\u00f0lilegt a\u00f0 halda sig vi\u00f0 \u00fea\u00f0.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>H\u00e9r hefur or\u00f0i\u00f0 mikil umr\u00e6\u00f0a um or\u00f0i\u00f0 fe\u00f0raveldi og merkingu \u00feess. \u00cd \u00feeirri umr\u00e6\u00f0u skiptir m\u00e1li a\u00f0 hafa \u00ed huga a\u00f0 fe\u00f0raveldi er \u00ed raun og veru \u00ed\u00f0or\u00f0 sem v\u00edsar til \u00e1kve\u00f0ins hugtaks sem \u00e1 ensku heitir patriarchy og er sk\u00fdrt 'a society in which the oldest male is the leader of the family, or [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-5636","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5636","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5636"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5636\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5637,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5636\/revisions\/5637"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5636"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5636"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5636"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}