{"id":5650,"date":"2023-10-31T22:01:08","date_gmt":"2023-10-31T22:01:08","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=5650"},"modified":"2023-10-31T22:10:09","modified_gmt":"2023-10-31T22:10:09","slug":"simi-frabaert-ord-en-ogagnsaett","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/10\/31\/simi-frabaert-ord-en-ogagnsaett\/","title":{"rendered":"S\u00edmi \u2013 fr\u00e1b\u00e6rt or\u00f0, en \u00f3gagns\u00e6tt"},"content":{"rendered":"<p>Einhvern t\u00edma \u00e1 sk\u00f3la\u00e1rum m\u00ednum, anna\u00f0hvort \u00ed gagnfr\u00e6\u00f0ask\u00f3la e\u00f0a \u00e1 fyrstu \u00e1rum \u00ed menntask\u00f3la, l\u00e9t \u00edslenskukennarinn okkur skrifa ni\u00f0ur \u00feau n\u00fdyr\u00f0i sem best \u00fe\u00f3ttu heppnu\u00f0 \u00e1samt h\u00f6fundum \u00feeirra \u2013 sem au\u00f0vita\u00f0 voru allt karlmenn. Kannski \u00e1 \u00e9g \u00feennan lista enn \u00fe\u00f3tt \u00e9g finni hann ekki \u00ed svipinn en \u00e9g man eitthva\u00f0 af honum \u2013 a.m.k. <a href=\"https:\/\/germanic-studies.org\/Lexical-purism-neologisms-and-language-contact-in-Icelandic-and-Faroese.htm\">or\u00f0in<\/a> <em>sam\u00fa\u00f0 <\/em>eftir Bj\u00f6rn Bjarnason fr\u00e1 Vi\u00f0fir\u00f0i og <em>and\u00fa\u00f0 <\/em>sem Sigur\u00f0ur Gu\u00f0mundsson sk\u00f3lameistari bj\u00f3 til. \u00deetta eru mj\u00f6g g\u00f3\u00f0 or\u00f0 og tilt\u00f6lulega gagns\u00e6, a.m.k. fyrri hlutinn, \u00fe\u00f3tt tengsl <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2021\/04\/06\/ud\/\">seinni hlutans<\/a> <em>-\u00fa\u00f0<\/em> vi\u00f0 or\u00f0i\u00f0 <em>hugur <\/em>e\u00f0a <em>hug\u00f0<\/em> liggi kannski ekki \u00ed augum uppi. En svo var \u00fea\u00f0 au\u00f0vita\u00f0 or\u00f0i\u00f0 <em>s\u00edmi <\/em>sem <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/2523269?iabr=on#page\/n29\/mode\/1up\/\">kalla\u00f0<\/a> hefur veri\u00f0 \u201eeitt snjallasta n\u00fdyr\u00f0i, sem komi\u00f0 hefur upp\u201c \u2013 og \u00fea\u00f0 maklega a\u00f0 margra mati.<\/p>\n<p>\u00c1\u00f0ur h\u00f6f\u00f0u veri\u00f0 notu\u00f0 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/4141638?iabr=on#page\/n32\/mode\/1up\/\">or\u00f0 eins og<\/a> <em>hlj\u00f3m\u00fer\u00e1\u00f0ur<\/em>, <em>hlj\u00f3\u00f0beri<\/em>, <em>hlj\u00f3\u00f0\u00fer\u00e1\u00f0ur<\/em>, <em>m\u00e1l\u00fer\u00e1\u00f0ur<\/em>, <em>m\u00e1lm\u00fer\u00e1\u00f0ur<\/em> og <em>tal\u00fer\u00e1\u00f0ur <\/em>til a\u00f0 \u00fe\u00fd\u00f0a <em>telefon<\/em> (og\/e\u00f0a <em>telegraf<\/em>) en<em> s\u00edmi s\u00e1<\/em>st fyrst \u00e1 prenti \u00ed <em>N\u00fdrri danskri or\u00f0ab\u00f3k me\u00f0 \u00edslenzkum \u00fe\u00fd\u00f0ingum <\/em>sem kom \u00fat 1896. \u00dear er a\u00f0 finna <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/cf180431-952f-4406-a92e-8a2d86be87de\/0\/518\/Ny_donsk_ordabok_med#page\/n517\/mode\/1up\">flettior\u00f0in<\/a> <em>Telefon<\/em> sem sk\u00fdrt er 'tals\u00edmi, hlj\u00f3mberi' og <em>Telegraf<\/em> sem sk\u00fdrt er 'rits\u00edmi (fr\u00e9tta\u00fer\u00e1\u00f0r, m\u00e1l\u00fer\u00e1\u00f0r, fr\u00e9ttafleygir)'. A\u00f0alh\u00f6fundur or\u00f0ab\u00f3karinnar var J\u00f3nas J\u00f3nasson fr\u00e1 Hrafnagili en Steingr\u00edmur Thorsteinsson og P\u00e1lmi P\u00e1lsson kennarar vi\u00f0 lat\u00ednusk\u00f3lann voru <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/cf180431-952f-4406-a92e-8a2d86be87de\/0\/9\/Ny_donsk_ordabok_med#page\/n8\/mode\/1up\">fengnir<\/a> \u201etil \u00feess a\u00f0 yfirfara handriti\u00f0 undir prentun og laga \u00fea\u00f0 sem laga \u00feyrfti\u201c. P\u00e1lma er jafnan eigna\u00f0ur hei\u00f0urinn af or\u00f0inu <em>s\u00edmi <\/em>sem kemur fyrir \u00ed fornu sk\u00e1ldam\u00e1li, \u00fe\u00f3 ekki s\u00ed\u00f0ur \u00ed hvorugkynsmyndinni <em>s\u00edma<\/em>.<\/p>\n<p>\u00cd form\u00e1la or\u00f0ab\u00f3karinnar <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/cf180431-952f-4406-a92e-8a2d86be87de\/0\/9\/Ny_donsk_ordabok_med#page\/n8\/mode\/1up\">segir<\/a> Bj\u00f6rn J\u00f3nsson: \u201eEn [\u2026] \u00fe\u00fd\u00f0ingar \u00fe\u00e6r, er nota\u00f0ar hafa veri\u00f0 \u00e1 or\u00f0inu <em>Telegraf<\/em> [\u2026] eru hver annari lakari a\u00f0 vorum d\u00f3mi: \u00abfr\u00e9tta\u00fer\u00e1\u00f0r \u00bb, \u00abfr\u00e9ttafleygir\u00bb, \u00abm\u00e1l\u00fer\u00e1\u00f0r\u00bb (sem eins getr veri\u00f0 <em>Telefon<\/em>, e\u00f0a \u00f6llu heldr \u00fe\u00f3), \u00abendariti\u00bb, og \u00fear fram eftir g\u00f6tunum. H\u00f6fum v\u00e9r eigi hika\u00f0 vi\u00f0 a\u00f0 stinga \u00fear upp \u00e1 alveg n\u00fdju or\u00f0i, \u00fe\u00f3tt v\u00e9r g\u00f6ngum a\u00f0 \u00fev\u00ed v\u00edsu, a\u00f0 \u00fdmsir muni tj\u00e1 sig \u00abeigi kunna vi\u00f0 \u00fea\u00f0\u00bb. Or\u00f0 \u00feetta (\u00abrits\u00edmi\u00bb, e\u00f0a a\u00f0 eins \u00abs\u00edmi\u00bb) hefir \u00fe\u00e1 kosti fram yfir \u00ab\u00fer\u00e1\u00f0r\u00bb og samsetningar af \u00fev\u00ed or\u00f0i, <em>a\u00f0<\/em> vegna \u00feess a\u00f0 \u00fea\u00f0 er n\u00fa l\u00edtt t\u00ed\u00f0ka\u00f0 \u00ed m\u00e1linu, \u00fe\u00e1 r\u00ed\u00f0r \u00fea\u00f0 ekki \u00ed b\u00e1ga vi\u00f0 a\u00f0rar merkingar, eins og or\u00f0i\u00f0 \u00ab\u00fer\u00e1\u00f0r\u00bb gerir svo meinlega; <em>a\u00f0<\/em> \u00fea\u00f0 er mj\u00f6g hlj\u00f3m\u00fe\u00edtt; og <em>a\u00f0<\/em> \u00fea\u00f0 er einkar-vel lagi\u00f0 til aflei\u00f0slu og samskeytinga.\u201c<\/p>\n<p>Bj\u00f6rn heldur \u00e1fram: \u201eTeljum v\u00e9r engan vafa \u00e1 \u00fev\u00ed, a\u00f0 or\u00f0 \u00feetta \u00fe\u00e6tti g\u00f3\u00f0r gripr \u00ed m\u00e1linu, ef jafnsnemma hef\u00f0i veri\u00f0 upp hugsa\u00f0 eins og hin or\u00f0in (\u00abfr\u00e9ttafleygir\u00bb o.s.frv.). F\u00e1um v\u00e9r eigi skili\u00f0, a\u00f0 oss \u00feurfi a\u00f0 ver\u00f0a meira fyrir a\u00f0 segja \u00aba\u00f0 s\u00edma\u00bb, heldr en enskum\u00e6landi l\u00fd\u00f0 \u00abto <em>wire<\/em>\u00bb.\u201c Or\u00f0i\u00f0 <em>s\u00edmi <\/em>sl\u00f3 l\u00edka \u00ed gegn strax \u00ed lok 19. aldar enda er \u00fea\u00f0 eins vel heppna\u00f0 or\u00f0 og ver\u00f0a m\u00e1. \u00dea\u00f0 hefur einungis a\u00f0 geyma algeng hlj\u00f3\u00f0 og enga samhlj\u00f3\u00f0aklasa \u2013 er \u00fev\u00ed au\u00f0velt \u00ed frambur\u00f0i og \u201ehlj\u00f3m\u00fe\u00fdtt\u201c eins og Bj\u00f6rn sag\u00f0i. \u00dea\u00f0 tilheyrir mj\u00f6g st\u00f3rum beygingarflokki og hefur engin hlj\u00f3\u00f0av\u00edxl \u00ed beygingunni og er \u00fev\u00ed au\u00f0velt \u00ed me\u00f0f\u00f6rum. \u00dea\u00f0 er stutt og \u00fev\u00ed mj\u00f6g \u00fe\u00e6gilegt \u00ed samsetningum og aflei\u00f0slu \u2013 s\u00f6gnin (<em>tal<\/em>\/<em>rit<\/em>)<em>s\u00edma <\/em>var t.d. strax <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/cf180431-952f-4406-a92e-8a2d86be87de\/0\/518\/Ny_donsk_ordabok_med#page\/n517\/mode\/1up\">b\u00fain til<\/a>.<\/p>\n<p>Valdimar \u00c1smundsson <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/2138862?iabr=on#page\/n0\/mode\/1up\/\">sag\u00f0i<\/a> \u00fe\u00f3 \u00ed <em>Fjallkonunni <\/em>1898: \u201eBezt hygg \u00e9g a\u00f0 taka upp \u00fatlenda or\u00f0i\u00f0 \u201etelegraf\u201c, eins og allar a\u00f0rar \u00fej\u00f3\u00f0ir hafa gert, og eins \u201etelef\u00f3n\u201c, og svo mundu forfe\u00f0ur vorir l\u00edka hafa gert \u00e1 gull\u00f6ld \u00edslenzkunnar (sbr. ,,symf\u00f3n\u201c).\u201c Og \u00de\u00f3rarinn Eldj\u00e1rn <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/6647620?iabr=on#page\/n25\/mode\/1up\/\">sag\u00f0i<\/a> \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2015: \u201eF\u00f3nn hef\u00f0i ekki veri\u00f0 neitt \u00f3s\u00edslenskulegra or\u00f0 fyrir \u00feetta \u00e1hald. S\u00edmi hefur ekkert fram yfir f\u00f3n anna\u00f0 en hreinan uppruna.\u201c Or\u00f0i\u00f0 er nefnilega ekki \u201egagns\u00e6tt\u201c \u00fe\u00f3tt vi\u00f0 getum svo sem reynt a\u00f0 telja okkur tr\u00fa um a\u00f0 svo s\u00e9, vegna \u00feess a\u00f0 <em>s\u00edmi<\/em>\/<em>s\u00edma<\/em> merki \u201a\u00fer\u00e1\u00f0ur\u2018 \u00fe\u00f3tt \u00fea\u00f0 s\u00e9 n\u00fa \u201el\u00edtt t\u00ed\u00f0ka\u00f0 \u00ed m\u00e1linu\u201c. En venjulegir m\u00e1lnotendur hafa ekki hugmynd um \u00fea\u00f0 \u2013 og auk \u00feess v\u00e6ri \u00fea\u00f0 gagns\u00e6i horfi\u00f0 \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li vegna \u00feess a\u00f0 allir s\u00edmar eru n\u00fa \u00fer\u00e1\u00f0lausir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Einhvern t\u00edma \u00e1 sk\u00f3la\u00e1rum m\u00ednum, anna\u00f0hvort \u00ed gagnfr\u00e6\u00f0ask\u00f3la e\u00f0a \u00e1 fyrstu \u00e1rum \u00ed menntask\u00f3la, l\u00e9t \u00edslenskukennarinn okkur skrifa ni\u00f0ur \u00feau n\u00fdyr\u00f0i sem best \u00fe\u00f3ttu heppnu\u00f0 \u00e1samt h\u00f6fundum \u00feeirra \u2013 sem au\u00f0vita\u00f0 voru allt karlmenn. Kannski \u00e1 \u00e9g \u00feennan lista enn \u00fe\u00f3tt \u00e9g finni hann ekki \u00ed svipinn en \u00e9g man eitthva\u00f0 af honum \u2013 a.m.k. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-5650","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5650","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5650"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5650\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5652,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5650\/revisions\/5652"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5650"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5650"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5650"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}