{"id":5743,"date":"2023-11-22T11:06:35","date_gmt":"2023-11-22T11:06:35","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=5743"},"modified":"2024-01-29T10:30:52","modified_gmt":"2024-01-29T10:30:52","slug":"eyddu-i-sparnad","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/11\/22\/eyddu-i-sparnad\/","title":{"rendered":"Eyddu \u00ed sparna\u00f0"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd dag var h\u00e9r spurt hvort fremur \u00e6tti a\u00f0 tala um a\u00f0 <em>ey\u00f0a <\/em>e\u00f0a <em>verja \u00e6vinni <\/em>\u00ed eitthva\u00f0. \u00deetta hefur veri\u00f0 h\u00e9r til umr\u00e6\u00f0u \u00e1\u00f0ur og einnig oft \u00ed M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum. Sumum \u00feykir merking sagnarinnar <em>ey\u00f0a <\/em>of neikv\u00e6\u00f0 til a\u00f0 e\u00f0lilegt s\u00e9 a\u00f0 nota hana \u00ed samhengi sem gera m\u00e1 r\u00e1\u00f0 fyrir a\u00f0 s\u00e9 j\u00e1kv\u00e6tt, svo sem <em>ey\u00f0a j\u00f3lunum me\u00f0 fj\u00f6lskyldunni <\/em>e\u00f0a eitthva\u00f0 sl\u00edkt. \u00cd <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>er merkingin vissulega s\u00f6g\u00f0 'koma \u00ed l\u00f3g, gera a\u00f0 engu, s\u00f3a, nota (illa)' en \u00ed <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>fr\u00e1 1920-1924 er <a href=\"https:\/\/blondal.arnastofnun.is\/faersla\/225913\">b\u00e6\u00f0i<\/a> gefin merkingin 'nota, neyta' (\u201ebruge, forbruge, konsumere\u201c) og \u201as\u00f3a\u2018 (\u201e\u00f8dsle, bort\u00f8dsle, spilde\u201c) og \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>eru gefnar <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/10320\">merkingarnar<\/a> 'nota (peninga), taka af (peningum e\u00f0a \u00f6\u00f0ru)' og 'l\u00e1ta t\u00edmann l\u00ed\u00f0a, verja t\u00edmanum'.<\/p>\n<p>Vissulega hefur s\u00f6gnin einnig a\u00f0ra merkingu \u2013 a\u00f0almerking hennar er '\u00fatr\u00fdma, tort\u00edma, ey\u00f0ileggja' samkv\u00e6mt <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>e\u00f0a 'l\u00e1ta (e-\u00f0) hverfa, fjarl\u00e6gja, ey\u00f0ileggja (e-\u00f0)' <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/10320\">samkv\u00e6mt<\/a> <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>. \u00dea\u00f0 er ekkert \u00f3e\u00f0lilegt a\u00f0 \u00feessi merking setji neikv\u00e6\u00f0an bl\u00e6 \u00e1 s\u00f6gnina \u00ed huga margra, en \u00fea\u00f0 breytir \u00fev\u00ed ekki a\u00f0 l\u00f6ng hef\u00f0 er fyrir notkun hennar \u00ed hlutlausri e\u00f0a j\u00e1kv\u00e6\u00f0ri merkingu, einkum \u00feegar v\u00edsa\u00f0 er til t\u00edma. \u00c1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>eru mun fleiri d\u00e6mi um <em>ey\u00f0a <\/em>en <em>verja <\/em>\u00ed flestum samb\u00f6ndum sem v\u00edsa til t\u00edma \u2013 <em>ey\u00f0a \u00e6vinni<\/em>, <em>ey\u00f0a t\u00edmanum<\/em>, <em>ey\u00f0a j\u00f3lunum<\/em>, <em>ey\u00f0a deginum<\/em>, <em>ey\u00f0a kv\u00f6ldinu<\/em> o.s.frv. Vissulega eru m\u00f6rg d\u00e6mi um <em>ey\u00f0a <\/em>\u00ed \u00feessum samb\u00f6ndum neikv\u00e6\u00f0, en g\u00f6mul d\u00e6mi um j\u00e1kv\u00e6\u00f0a merkingu m\u00e1 \u00fe\u00f3 finna.<\/p>\n<p>\u00deannig segir \u00ed <em>Nor\u00f0anfara <\/em>1876: \u201eA\u00f0 \u00fev\u00ed b\u00fanu vil jeg flytja upp til sveita, og ey\u00f0a d\u00f6gunum \u00ed kyrr\u00feey, vi\u00f0 v\u00edsindalegar huglei\u00f0ingar, og leggjast a\u00f0 lokum, svo enginn viti af, \u00e1 banabe\u00f0 minn.\u201c \u00cd <em>Aldam\u00f3tum <\/em>1898 segir: \u201eHann [\u2026] haf\u00f0i n\u00fa hugsa\u00f0 gott til \u00feeirrar \u00f3vi\u00f0jafnanlegu \u00e1n\u00e6gju, a\u00f0 ey\u00f0a kv\u00f6ldinu me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 lesa hitt og \u00feetta.\u201c \u00a0\u00cd <em>V\u00edsi <\/em>1924 segir: \u201eHonum var \u00fea\u00f0 eitt lj\u00f3st, a\u00f0 ef hann hef\u00f0i ekki \u00feessa st\u00falku hj\u00e1 s\u00e9r, ef hann m\u00e6tti ekki ey\u00f0a \u00e6vinni me\u00f0 henni, \u00fe\u00e1 v\u00e6ri ekkert til, sem fengi honum gle\u00f0i.\u201c \u00cd <em>L\u00f6gbergi <\/em>1930 segir: \u201eEg sag\u00f0i \u00feeim, a\u00f0 eg \u00e6tla\u00f0i a\u00f0 fara heim, til a\u00f0 ey\u00f0a j\u00f3lunum me\u00f0 f\u00f3lki m\u00ednu.\u201c \u00dea\u00f0 er lj\u00f3st a\u00f0 merkingin 's\u00f3a' \u00e1 ekki vi\u00f0 \u00ed \u00feessum tilvikum og sama gildir um fj\u00f6lm\u00f6rg \u00f6nnur g\u00f6mul d\u00e6mi.<\/p>\n<p>\u00deegar v\u00edsa\u00f0 er til peninga er merkingin 's\u00f3a' meira \u00e1berandi en \u00fe\u00f3 m\u00e1 finna g\u00f6mul d\u00e6mi um hlutlausa e\u00f0a j\u00e1kv\u00e6\u00f0a merkingu. \u00cd <em>Landnemanum <\/em>1892 segir: \u201eJafnvel \u00fe\u00f3 kaupi\u00f0 sje t\u00ed\u00f0um ljettv\u00e6gt, sem f\u00e6st fyrir sl\u00edkt starf, er samt betra a\u00f0 s\u00e6ta \u00fev\u00ed, en vera i\u00f0julaus og \u00feurfa a\u00f0 ey\u00f0a peningum s\u00ednum fyrir f\u00e6\u00f0i.\u201c \u00cd <em>Heimskringlu <\/em>1897 segir: \u201eA\u00f0rir ey\u00f0a peningum s\u00ednum \u00ed a\u00f0 hj\u00e1lpa f\u00e1t\u00e6kum og b\u00e6ta kj\u00f6r \u00feeirra er b\u00e1gt eiga.\u201c \u00cd <em>\u00dej\u00f3\u00f0\u00f3lfi <\/em>1909 segir: \u201eMundi ekki \u00e1standi\u00f0 sl\u00e6ma miklu heldur koma af \u00fev\u00ed, a\u00f0 v\u00e9r h\u00f6fum vanr\u00e6kt a\u00f0 ey\u00f0a f\u00e9 til barnafr\u00e6\u00f0slunnar hj\u00e1 \u00fej\u00f3\u00f0inni?\u201c \u00cd n\u00fat\u00edmam\u00e1li eru samb\u00f6ndin <em>ey\u00f0a f\u00e9<\/em> og <em>ey\u00f0a peningum <\/em>mj\u00f6g algeng \u00e1n \u00feess a\u00f0 nokku\u00f0 neikv\u00e6tt \u00feurfi a\u00f0 vera vi\u00f0 ey\u00f0sluna \u2013 \u00fe\u00f3tt \u00fea\u00f0 geti au\u00f0vita\u00f0 oft veri\u00f0 matsatri\u00f0i.<\/p>\n<p>\u00de\u00f3tt merking og notkun<em> ey\u00f0a <\/em>og <em>verja <\/em>skarist \u00feannig mj\u00f6g \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li hefur <em>ey\u00f0a <\/em>vissulega oft \u00e1 s\u00e9r neikv\u00e6\u00f0ari bl\u00e6. Fyrir 30 \u00e1rum var rekin augl\u00fdsingaherfer\u00f0 fyrir sparisk\u00edrteini r\u00edkissj\u00f3\u00f0s undir <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1820812?iabr=on#page\/n2\/mode\/1up\/\">kj\u00f6ror\u00f0inu<\/a> \u201eEyddu \u00ed sparna\u00f0\u201c \u2013 \u00fea\u00f0 \u00fe\u00f3tti \u00fdmsum <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/3464631?iabr=on#page\/n50\/mode\/1up\/\">m\u00f3ts\u00f6gn<\/a> vegna \u00feess a\u00f0 sagnirnar <em>ey\u00f0a <\/em>og <em>spara <\/em>v\u00e6ru gagnst\u00e6\u00f0rar merkingar, en v\u00e6ntanlega \u00e1tti augl\u00fdsingin einmitt a\u00f0 spila \u00e1 \u00fea\u00f0. Hva\u00f0 sem \u00fev\u00ed l\u00ed\u00f0ur er lj\u00f3st a\u00f0 spurningunni sem vitna\u00f0 var til \u00ed upphafi m\u00e1 svara \u00feannig a\u00f0 vel s\u00e9 h\u00e6gt a\u00f0 tala um a\u00f0 <em>ey\u00f0a \u00e6vinni <\/em>ekki s\u00ed\u00f0ur en <em>verja \u00e6vinni<\/em> \u00e1n \u00feess a\u00f0 merkingin s\u00e9 neikv\u00e6\u00f0. \u00dea\u00f0 gerir a.m.k. ekki lakari h\u00f6fundur en Hannes P\u00e9tursson \u00ed <em>Skagfir\u00f0ingab\u00f3k <\/em>1970: \u201e\u00dear fremra \u00ed D\u00f6lum og L\u00fdtingssta\u00f0ahreppi haf\u00f0i hann eytt \u00e6vinni mestmegnis.\u201c<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd dag var h\u00e9r spurt hvort fremur \u00e6tti a\u00f0 tala um a\u00f0 ey\u00f0a e\u00f0a verja \u00e6vinni \u00ed eitthva\u00f0. \u00deetta hefur veri\u00f0 h\u00e9r til umr\u00e6\u00f0u \u00e1\u00f0ur og einnig oft \u00ed M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum. Sumum \u00feykir merking sagnarinnar ey\u00f0a of neikv\u00e6\u00f0 til a\u00f0 e\u00f0lilegt s\u00e9 a\u00f0 nota hana \u00ed samhengi sem gera m\u00e1 r\u00e1\u00f0 fyrir a\u00f0 s\u00e9 j\u00e1kv\u00e6tt, svo [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-5743","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5743","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5743"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5743\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5995,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5743\/revisions\/5995"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5743"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5743"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5743"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}